Uống cà phê mỗi ngày khiến nhiều người lo lắng về nguy cơ làm "kiệt quệ" tuyến thượng thận. Nỗi sợ này bắt nguồn từ giả thuyết phổ biến trên mạng về tình trạng "mệt mỏi tuyến thượng thận" do tiêu thụ quá nhiều caffeine.
Hiện tại, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy uống cà phê gây suy tuyến thượng thận. Khái niệm "mệt mỏi tuyến thượng thận" không được bất kỳ hiệp hội nội tiết nào công nhận [1], và thử nghiệm thực tế cho thấy caffeine không làm cạn kiệt hay biến đổi nồng độ hormone cortisol [2].
Cortisol và trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận hoạt động thế nào?
Tuyến thượng thận tiết ra cortisol dưới sự chỉ huy của trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) nhằm phản ứng với căng thẳng [3]. Trục HPA vận hành theo cơ chế điều hòa ngược âm tính để giữ lượng hormone ổn định trong máu [3]. Cortisol giúp tăng đường huyết để cơ thể chuẩn bị năng lượng giải quyết áp lực, đồng thời biến thiên tự nhiên theo nhịp sinh học ngày đêm [3].
Nồng độ hormone này thường tăng vọt khi vừa thức dậy và giảm dần về cuối ngày [3]. Sự phối hợp nhịp nhàng này bảo vệ cơ thể khỏi phản ứng quá mức trước áp lực, thay vì suy yếu đơn giản qua các thói quen ăn uống [3].
Caffeine ảnh hưởng thế nào đến hormone stress?
Nhiều giả thuyết cho rằng dùng caffeine liên tục sẽ ép tuyến thượng thận tiết cortisol liên tục cho đến khi kiệt sức. Tuy nhiên, một thử nghiệm trên 14 người có thói quen uống cà phê đã kiểm tra phản ứng nội tiết trong môi trường làm việc suốt 4 giờ buổi sáng [2]. Người tham gia được dùng 300 mg caffeine hoặc giả dược sau một đêm kiêng cữ [2].
Kết quả cho thấy caffeine làm tăng nồng độ epinephrine (adrenaline) trong nước tiểu lên 37%, kích thích hệ thần kinh giao cảm [2]. Đáng chú ý, lượng cortisol và norepinephrine hoàn toàn không bị ảnh hưởng hay biến động bất thường so với nhóm dùng giả dược [2]. Cảm giác mệt mỏi, uể oải, đau đầu khi nhịn cà phê thực chất là biểu hiện của hội chứng cai caffeine tạm thời [2].
"Mệt mỏi tuyến thượng thận": Chẩn đoán không có thật
Khái niệm "mệt mỏi tuyến thượng thận" (adrenal fatigue) thường được dùng để mô tả tình trạng uể oải do stress kéo dài. Một tổng quan hệ thống năm 2016 đã sàng lọc 3.470 bài báo và phân tích 58 nghiên cứu để tìm kiếm cơ sở y khoa của hội chứng này [1]. Trong đó, 33 nghiên cứu thực hiện trên người khỏe mạnh và 25 nghiên cứu trên bệnh nhân có triệu chứng mệt mỏi [1].
Kết quả cho thấy các phép đo nồng độ cortisol đưa ra số liệu mâu thuẫn và các phương pháp đánh giá thiếu chuẩn hóa lâm sàng [1]. Giới chuyên gia nội tiết khẳng định không có bằng chứng xác đáng nào chứng minh tình trạng "mệt mỏi tuyến thượng thận" tồn tại [1]. Tuyến thượng thận bình thường không bị suy thoái chỉ vì mệt mỏi thường ngày [1].
Rối loạn cortisol trong bệnh lý mệt mỏi mạn tính
Tình trạng suy giảm cortisol thực tế chỉ xuất hiện trong một số bệnh cảnh phức tạp như hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) [2, 4]. Các nghiên cứu ghi nhận bệnh nhân CFS có nồng độ cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ thấp hơn người khỏe mạnh [4], cùng hiện tượng đáp ứng kém khi làm nghiệm pháp kích thích trục HPA [5].
Cơ chế này gắn liền với sự nhạy cảm quá mức của hệ thống phản hồi âm tính, khi lượng cortisol bị ức chế kéo dài hơn sau thử nghiệm dùng dexamethasone [5, 6]. Đồng thời, các yếu tố viêm mạn tính và rối loạn chức năng ty thể cũng can thiệp vào hoạt động nội tiết [5]. Đây là bệnh lý nội sinh phức tạp do nhiều nguyên nhân kết hợp, không phải là kết quả của việc uống caffeine [6].
Điều chưa biết
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về:
- Tác động dài hạn của việc dùng caffeine liều rất cao (trên 300 mg mỗi ngày) liên tục trong nhiều năm đối với chức năng tuyến thượng thận.
- Sự tương tác giữa caffeine và cortisol ở những bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý suy tuyến thượng thận thực thể.
Ai nên thận trọng khi uống cà phê?
Người có tiền sử mệt mỏi kéo dài hoặc rối loạn lo âu cần chú ý lượng caffeine nạp vào. Tác động làm tăng 37% nồng độ epinephrine của caffeine có thể kích thích tim đập nhanh và tăng cảm giác bồn chồn [2]. Khi ngừng cà phê đột ngột, người dùng dễ gặp triệu chứng cai như đau đầu, uể oải, buồn ngủ dữ dội [2]. Người nghi ngờ có bệnh lý nội tiết thực sự cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa thay vì tự chẩn đoán.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Uống cà phê ở mức độ vừa phải không làm suy tuyến thượng thận hay gây cạn kiệt cortisol. Khi muốn cắt giảm cà phê, hãy giảm từ từ để tránh tình trạng đau đầu và lơ mơ do phản ứng cai caffeine gây ra [2]. Duy trì giấc ngủ đều đặn và giải tỏa áp lực công việc là giải pháp khoa học nhất để phục hồi năng lượng thể chất.
Cà phê không phải là thủ phạm làm tuyến thượng thận suy yếu. Mệt mỏi kéo dài là dấu hiệu đa nguyên nhân cần được bác sĩ đánh giá cẩn trọng, không nên quy chụp cho các hội chứng chưa được y học thừa nhận.
