Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê đậm đặc nhưng lại lo ngại lượng caffeine nạp vào có thể ảnh hưởng xấu đến mỡ máu, đặc biệt là chỉ số triglyceride. Đây là thắc mắc rất phổ biến đối với những người đang kiểm soát rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch.

Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào các hợp chất lipid diterpene như cafestol và kahweol trong cà phê chưa lọc, chưa chứng minh được tác động tương tự đối với chính hoạt chất caffeine tinh khiết [1], [2]. Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận rằng thủ phạm làm tăng triglyceride và cholesterol không phải là caffeine, mà là cafestol có trong dầu cà phê [1], [2].

Thủ phạm thực sự làm tăng triglyceride trong cà phê

Khi tìm hiểu về tác động của cà phê lên lipid máu, các nhà khoa học phát hiện cà phê chứa nhiều hoạt chất sinh học khác nhau như caffeine, acid chlorogenic, cafestol và kahweol [3]. Tuy nhiên, các phân đoạn lipid tự nhiên thuộc nhóm diterpene mới là thành phần làm thay đổi mỡ máu [1], [3].

Cụ thể, các thử nghiệm cho thấy cafestol là yếu tố chủ chốt làm tăng nồng độ triglyceride và cholesterol trong huyết thanh [1], [2]. Một nghiên cứu đã loại bỏ cafestol và kahweol khỏi dầu cà phê và ghi nhận hỗn hợp sau khi loại bỏ hoàn toàn không còn gây ảnh hưởng lên cholesterol hay lipid máu [1]. Vì vậy, việc quy kết caffeine làm tăng triglyceride là không có cơ sở từ các dữ liệu này [1], [2].

Nghiên cứu lâm sàng: Cafestol tác động đến mỡ máu ra sao?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng chéo trên 10 nam giới khỏe mạnh kéo dài 28 ngày đã phân tích riêng rẽ tác động của cafestol tinh khiết và hỗn hợp cafestol cùng kahweol [2]. Kết quả cho thấy khi dùng cafestol tinh khiết với liều 61–64 mg mỗi ngày, nồng độ triglyceride lúc đói tăng trung bình 0,65 mmol/L (tương đương 58 mg/dL), cholesterol toàn phần tăng 0,79 mmol/L và men gan ALT tăng 18 U/L [2].

Khi bổ sung thêm 48–54 mg kahweol vào cafestol, nồng độ triglyceride chỉ tăng thêm 0,09 mmol/L (khoảng 8 mg/dL), mức tăng này không có ý nghĩa thống kê [2]. Tác động làm tăng lipid máu của cà phê phụ thuộc chủ yếu vào hàm lượng cafestol, trong khi kahweol có ảnh hưởng rất hạn chế [2]. Ngoài ra, cafestol và hỗn hợp này còn làm tăng hoạt tính của các protein vận chuyển lipid như cholesterylester transfer protein (CETP) lên 18% và phospholipid transfer protein (PLTP) lên 21% [4].

Cách pha chế quyết định lượng diterpene đi vào cơ thể

Hàm lượng cafestol và kahweol thay đổi rất lớn tùy thuộc vào cách pha chế cà phê [3], [5]. Cà phê chưa qua màng lọc (như cà phê đun sôi kiểu Thổ Nhĩ Kỳ hoặc vùng Scandinavia) chứa khoảng 3–6 mg các hợp chất diterpene này trong mỗi tách [3]. Người uống thường xuyên từ 5–9 tách cà phê đun sôi mỗi ngày ghi nhận nồng độ cholesterol huyết thanh tăng cao rõ rệt [1].

Ngược lại, các phương pháp pha chế thông thường sử dụng giấy lọc hoặc dùng cà phê hòa tan dạng hạt hầu như không chứa hoặc chứa rất ít cafestol và kahweol [5]. Giấy lọc giữ lại hầu hết các giọt dầu chứa diterpene, giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ tăng mỡ máu [5]. Sự gia tăng triglyceride và cholesterol do các diterpene này gây ra cũng mang tính tạm thời và sẽ giảm dần sau khi ngừng sử dụng [1], [5].

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu độc lập về caffeine tinh khiết dạng viên uống hoặc nước tăng lực để khẳng định caffeine đơn lẻ có tác động trực tiếp lên bài tiết triglyceride hay không. Ngoài ra, cơ chế sinh học chính xác mà qua đó cafestol làm biến đổi nồng độ lipid và men gan ở cấp độ tế bào người vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [1], [4].

Các nghiên cứu cũng cho thấy tính chất phản ứng rất đặc thù theo loài [6], [7]. Trong khi cafestol gây tăng lipid máu rõ rệt ở người, các thử nghiệm trên loài linh trưởng khác như khỉ rhesus và khỉ cebus với liều dầu cà phê cao gấp 6 lần ở người lại không làm thay đổi triglyceride hay cholesterol [6]. Do đó, các mô hình động vật hiện tại không phản ánh chính xác phản ứng chuyển hóa lipid của người [7].

Ai nên thận trọng với các loại cà phê chưa lọc?

Những người đang bị rối loạn mỡ máu, người có chỉ số triglyceride hoặc cholesterol LDL cao cần đặc biệt lưu ý [2], [5]. Bệnh nhân có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao được khuyến cáo nên lựa chọn các loại cà phê có hàm lượng diterpene thấp để tránh làm tăng thêm gánh nặng mỡ máu [5].

Người có vấn đề về men gan cũng cần cẩn trọng khi uống cà phê chưa lọc số lượng nhiều [1], [2]. Cafestol và kahweol đã được ghi nhận làm tăng nồng độ men gan alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh [1], [2]. Mặc dù cà phê vừa phải (3–5 tách/ngày) nói chung có liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh tim mạch trong các thống kê cộng đồng [3], người có bệnh lý nền vẫn nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Lời khuyên khi uống cà phê hàng ngày

Để thưởng thức cà phê mà không lo ngại nguy cơ tăng triglyceride từ diterpene, bạn nên ưu tiên sử dụng cà phê pha qua phin có giấy lọc hoặc cà phê hòa tan [5]. Cách pha này giúp loại bỏ gần như toàn bộ phần dầu cà phê chứa cafestol [1], [5].

Việc điều chỉnh thói quen pha chế là giải pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả trực tiếp đối với sức khỏe tim mạch. Nếu bạn đang gặp vấn đề về mỡ máu hoặc men gan, hãy chia sẻ rõ thói quen uống cà phê của mình với bác sĩ chuyên khoa để nhận được tư vấn phù hợp nhất.