Nhiều người có thói quen kết hợp các bài thuốc dân gian từ cây dâu gai (tên khoa học là Cudrania tricuspidata) cùng tân dược điều trị tim mạch để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, sự kết hợp tự phát này dấy lên mối lo ngại liệu các hoạt chất trong thảo dược có gây phản ứng cộng gộp làm huyết áp tụt giảm nghiêm trọng hay không.

Câu trả lời là hiện chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định dâu gai làm tụt huyết áp quá mức khi uống cùng thuốc tim mạch, nhưng nguy cơ tương tác dược lực học và dược động học là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Việc tự ý phối hợp có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu hoặc ảnh hưởng đến hệ tuần hoàn.

Nguồn gốc thảo dược dâu gai và thói quen sử dụng

Chiết xuất lá cây dâu gai (Cudrania tricuspidata) từ lâu đã được sử dụng làm dược liệu cổ truyền tại nhiều quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Trung Quốc và Nhật Bản [1]. Loại cây này cũng phổ biến ở vùng Đông Á và thường được dùng như một phương thuốc dân gian chữa chàm, quai bị và lao [2]. Quả dâu gai tại Hàn Quốc cũng là dược liệu nổi tiếng với tác dụng chống xơ vữa động mạch và chống viêm [3].

Nhiều người bệnh cao huyết áp thường tìm đến thảo dược với suy nghĩ nguồn gốc tự nhiên sẽ an toàn tuyệt đối. Thói quen sử dụng trà lá dâu gai hay nước sắc thân, rễ cây song song với đơn thuốc huyết áp hàng ngày diễn ra khá phổ biến. Dù vậy, việc dùng chung thảo mộc với thuốc tân dược thông thường tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện tương tác bất lợi [1].

Nguy cơ tương tác thuốc qua ức chế enzym chuyển hóa

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã làm rõ cơ chế tương tác thuốc của chiết xuất lá dâu gai thông qua mô hình kết hợp mô phỏng máy tính (in silico) và thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất lá cây ức chế mạnh hai enzym gan quan trọng là CYP1A2 và CYP2C8 [1].

Các phân tích dự đoán qua công cụ ADMETlab 2.0 và pkCSM cùng kỹ thuật gắn kết phân tử (molecular docking) xác định hai hoạt chất chính tạo nên tác động ức chế enzym này là quercetin và kaempferol cùng các glycoside của chúng [1]. Cả quercetin và kaempferol đều liên kết chặt chẽ với các protein CYP1A2 và CYP2C8 [1].

Khi các enzym cytochrome P450 bị ức chế, tốc độ chuyển hóa nhiều loại tân dược qua gan sẽ chậm lại [1]. Nếu người bệnh đang uống thuốc hạ áp chuyển hóa qua con đường này, nồng độ thuốc tự do trong máu có thể tăng cao hơn dự kiến. Tình trạng tích lũy thuốc kéo dài có khả năng khuếch đại tác dụng phụ, làm huyết áp hạ sâu đột ngột gây choáng váng.

Tác động lên tiểu cầu và lưu thông máu

Bên cạnh ảnh hưởng lên enzym chuyển hóa, thành phần của dâu gai còn can thiệp trực tiếp vào chức năng tuần hoàn máu. Một nghiên cứu ống nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động chống kết tập tiểu cầu của hoạt chất derrone chiết xuất từ cây dâu gai [2].

Kết quả cho thấy derrone ức chế sự kết tập tiểu cầu ở người mà không gây độc tế bào [2]. Hoạt chất này làm giảm nồng độ canxi nội bào thông qua quá trình phosphoryl hóa các phân tử tín hiệu như VASP và IP3RI, đồng thời dephosphoryl hóa cPLA2, p38MAPK và Akt [2]. Ngoài ra, derrone còn ức chế ái lực của glycoprotein IIb/IIIa (alphaIIb/beta3), từ đó ngăn chặn sự kết tập tiểu cầu và ức chế hình thành cục máu đông do thrombin tạo ra [2].

Tác động làm giảm đông máu và giãn nở mạch tuy có lợi cho tuần hoàn nhưng khi dùng đồng thời với các thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hay thuốc chống huyết khối có thể làm thay đổi huyết động. Tác động đa cơ chế này đòi hỏi người bệnh phải hết sức cảnh giác.

Nguy cơ tụt huyết áp từ các tương tác thuốc điều trị

Việc kiểm soát huyết áp luôn cần sự ổn định cao, bởi hiện tượng biến thiên huyết áp quá mức rất dễ xảy ra khi có tương tác bất lợi. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên bệnh nhân suy thận tại một bệnh viện chăm sóc bậc ba ở Nam Ấn Độ đã ghi nhận 474 ca tương tác thuốc tiềm ẩn [4].

Trong số đó, có tới 150 trường hợp (chiếm 31,65%) có thể dẫn đến hậu quả tụt huyết áp hoặc tăng huyết áp [4]. Khi phân tích nhóm 150 trường hợp này, có đến 108 ca (chiếm 72%) liên quan trực tiếp đến sự phối hợp giữa thuốc chẹn beta và thuốc chẹn kênh canxi [4]. Tương tác thuốc cũng làm giảm hiệu quả điều trị ở 138 trường hợp (chiếm 29,11%) [4].

Các số liệu lâm sàng trên cho thấy hệ tim mạch cực kỳ nhạy cảm với các phối hợp thuốc [4]. Khi đưa thêm chiết xuất dâu gai có khả năng ức chế chuyển hóa enzym vào cơ thể [1], nguy cơ làm gia tăng nồng độ các thuốc tim mạch và gây biến động huyết áp là hoàn toàn có thể xảy ra.

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và không thể gây tương tác nguy hiểm như tân dược. Thực tế, thành phần hóa học phức tạp của cây thuốc tạo ra rào cản lớn trong việc xác định mối quan hệ nhân quả đối với các tương tác thuốc [1].

Hiện tại, các bằng chứng về khả năng ức chế enzym CYP1A2, CYP2C8 của dâu gai [1] hay tác dụng chống kết tập tiểu cầu của hợp chất derrone [2] mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính (in silico). Nghiên cứu tác động chống viêm của quả dâu gai với liều 60 mg/kg/ngày mới chỉ thực hiện trên chuột NC/Nga trong 49 ngày [3].

Do đó, dù các cơ chế sinh học chỉ ra khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa tân dược [1], giới y khoa vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người để kết luận chính xác mức độ tụt huyết áp cụ thể.

Nguy cơ nhầm lẫn dược liệu thương mại

Một thách thức lớn khác đối với người tiêu dùng là tính an toàn và nguồn gốc của sản phẩm trên thị trường. Một nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2013 phân tích các mẫu rễ và thân dâu gai thương mại (Cudraniae Tricuspidatae Radix et Caulis) bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) và quang phổ tử ngoại đạo hàm bậc 1 đã phát hiện tình trạng trộn lẫn dược liệu [5].

Trong số các mẫu thuốc thương mại được khảo sát, các mẫu số 5, 6, 7 và 9 thực chất là thân cây Cudrania cochinchinensis, trong khi các mẫu số 1, 2, 3, 4 và 8 hoàn toàn không phải là Cudrania tricuspidata cũng như Cudrania cochinchinensis [5]. Nghiên cứu kết luận phương pháp TLC kết hợp UV là cần thiết để định danh chính xác loài và bộ phận dùng làm thuốc [5]. Sự trôi nổi của dược liệu không rõ nguồn gốc càng làm gia tăng nguy cơ ngộ độc hoặc gây ra những tương tác khó lường khi uống kèm thuốc huyết áp.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

  • Người đang điều trị tăng huyết áp bằng các nhóm thuốc tim mạch chuyên khoa: Việc ức chế chuyển hóa có thể làm biến động chỉ số huyết áp [1, 3].
  • Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Hoạt chất derrone trong cây có tính năng ức chế kết tập tiểu cầu và ngăn đông máu [2].
  • Bệnh nhân mắc bệnh lý nền phức tạp: Người suy thận, đái tháo đường cần tuyệt đối tránh dùng phối hợp bừa bãi do nhóm này rất dễ gặp biến cố do tương tác thuốc [4].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú: Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ về dược tính của chiết xuất dâu gai.

Khuyến cáo áp dụng và theo dõi thực tế

Người bệnh cao huyết áp không nên tự ý dùng nước sắc đặc, chiết xuất đậm đặc từ lá hoặc thân rễ dâu gai cùng thời điểm uống thuốc hạ áp. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ thảo mộc, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và luôn duy trì khoảng cách thời gian uống tối thiểu 2 đến 3 giờ để giảm thiểu nguy cơ cạnh tranh hấp thu và chuyển hóa.

Trong quá trình sử dụng, cần chủ động theo dõi chỉ số huyết áp hàng ngày bằng máy đo cá nhân tại nhà. Nếu xuất hiện các dấu hiệu tụt huyết áp đột ngột như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, choáng váng khi thay đổi tư thế, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Tóm lại, dù dâu gai là vị thuốc dân gian có nhiều tiềm năng sinh học [1, 4], việc kết hợp tùy tiện với thuốc hạ áp vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây biến động huyết áp do cơ chế ức chế enzym chuyển hóa [1]. Người bệnh cần giữ thái độ thận trọng, ưu tiên tuân thủ phác đồ điều trị y khoa và chỉ sử dụng thảo dược khi có sự tư vấn từ chuyên gia y tế.