Áp lực công việc cùng những lo âu hàng ngày khiến nhiều người rơi vào tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không sâu giấc. Thay vì dùng thuốc an thần, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện giấc ngủ một cách lành tính. Trong số đó, kava (hay kava-kava) được nhắc đến như một liệu pháp hỗ trợ thư giãn tinh thần và giảm căng thẳng kéo dài [1], [2].

Liệu uống kava có thực sự mang lại giấc ngủ ngon và liều lượng bao nhiêu là an toàn? Bằng chứng lâm sàng cho thấy chiết xuất chuẩn hóa của kava ở mức 120 mg đến 200 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả hỗ trợ giảm mất ngủ bắt nguồn từ lo âu, nhưng cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng [1], [3], [4].

Nguồn gốc và cơ chế xoa dịu giấc ngủ của kava

Kava-kava (tên khoa học là Piper methysticum) là loài thực vật bản địa sinh trưởng tại nhiều hệ sinh thái ở Tây Thái Bình Dương, bao gồm cả Hawaii [2]. Rễ của các phân loài kava đã được cư dân bản địa, điển hình như ở Polynesia thuộc Pháp, sử dụng qua hàng thiên niên kỷ để xoa dịu nhiều vấn đề sức khỏe, đặc biệt là các triệu chứng lo âu và trầm cảm [2]. Hoạt chất có tác động tâm thần chính được tìm thấy trong loại cây này là các kavalactone [2].

Cơ chế điều hòa chu kỳ thức - ngủ của kava đã được làm rõ thông qua các mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng [5]. Trong một thử nghiệm trên chuột bị rối loạn giấc ngủ, việc sử dụng chiết xuất kava-kava ở liều 300 mg/kg cân nặng đã rút ngắn đáng kể thời gian đi vào giấc ngủ (sleep latency) [5]. Đáng chú ý, kava không làm biến đổi tổng thời gian thức hay thời gian ngủ sóng chậm (non-REM), nhưng lại gia tăng đáng kể hoạt độ sóng delta trong giai đoạn ngủ non-REM [5].

Điều này chứng minh kava không chỉ tạo cảm giác buồn ngủ mà còn hỗ trợ nâng cao chất lượng chiều sâu của giấc ngủ [5]. Khi so sánh với thuốc an thần đối chứng flunitrazepam, tác động của kava không bị đảo ngược bởi chất đối kháng thụ thể benzodiazepine là flumazenil [5]. Phát hiện này cho thấy kava hoạt động theo con đường sinh học riêng biệt, không hoàn toàn lệ thuộc vào vị trí gắn kết của nhóm thuốc an thần thông thường [5].

Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng

Tác dụng hỗ trợ giấc ngủ của kava đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với các thiết kế và quần thể người bệnh khác nhau [6], [7], [3], [4].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm thực hiện trên 61 bệnh nhân bị rối loạn giấc ngủ liên quan đến âu lo, căng thẳng không do loạn thần [3]. Bệnh nhân được chỉ định dùng 200 mg chiết xuất kava đặc biệt WS 1490 mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 4 tuần [3]. Kết quả đo lường bằng bảng câu hỏi giấc ngủ SF-B ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nghiêng về nhóm dùng kava ở hai biến số chính: chất lượng giấc ngủ (P=0.007) và khả năng hồi phục sau giấc ngủ (P=0.018) [3]. Điểm số lo âu tâm thần trên thang đo HAMA cũng giảm rõ rệt (P=0.002) cùng với sự cải thiện về đánh giá lâm sàng tổng thể [3].

Trước đó, một nghiên cứu thí điểm kéo dài khảo sát 24 bệnh nhân mất ngủ do căng thẳng [4]. Bệnh nhân được can thiệp bằng chiết xuất kava (mã LI-150) với liều 120 mg mỗi ngày trong 6 tuần, sau đó trải qua 2 tuần nghỉ (wash-out) [4]. Nghiên cứu tiếp tục đánh giá valerian đơn độc (600 mg/ngày) và giai đoạn phối hợp cả hai loại thảo dược trên 19 bệnh nhân còn lại [4]. Kết quả cho thấy kava đơn độc giúp giảm đáng kể mức độ trầm trọng của căng thẳng (p < 0.01), đồng thời liệu trình kết hợp kava và valerian mang lại cải thiện rõ rệt cho tình trạng mất ngủ (p < 0.05) [4].

Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2022 về y học bổ sung đối với mất ngủ đã phân tích 12 thử nghiệm ngẫu nhiên đạt chuẩn phương pháp luận [7]. Đánh giá phân tích dữ liệu từ nghiên cứu của Lehrl và cộng sự ghi nhận chiết xuất kava vượt trội hơn giả dược về chỉ số chất lượng giấc ngủ [7]. Các thử nghiệm thảo dược trong báo cáo này kéo dài từ 2 đến 8 tuần (phổ biến từ 2 đến 4 tuần) với quy mô mẫu trung bình 150 người [7]. Một tổng quan hệ thống năm 2020 cũng trích dẫn nghiên cứu của tác giả Sun trên phụ nữ mãn kinh sử dụng hỗn hợp thảo dược chứa kava, hoa bia, valerian cùng nhiều thành phần khác [8]. Công thức phối hợp này làm giảm đáng kể điểm chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) tổng thể lẫn 5 thành phần chi tiết gồm: chất lượng, độ trễ, thời lượng giấc ngủ, rối loạn giấc ngủ và rối loạn chức năng ban ngày [8].

Tuy nhiên, dữ liệu khoa học không hoàn toàn đồng nhất ở mọi mô hình thử nghiệm [6]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng giả dược quy mô lớn thực hiện qua Internet với 391 người tham gia (tuyển chọn từ 1551 người đăng ký) chia thành 3 nhóm dùng trong 28 ngày: nhóm kava (121 người), nhóm valerian (135 người) và nhóm dùng giả dược kép (135 người) [6]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng giả dược giảm 14,4 điểm lo âu trên thang đo STAI-State và giảm 8,3 điểm mất ngủ trên thang đo ISI [6]. Mức độ giảm lo âu ở nhóm kava tương đương với giả dược (nhóm giả dược giảm nhiều hơn nhóm kava 2,7 điểm; khoảng tin cậy 95%, từ -0,8 đến +6,2), cho thấy tác động tâm lý kỳ vọng qua môi trường trực tuyến có thể lấn át hiệu quả của thảo dược [6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Qua các dữ liệu lâm sàng, lợi ích nổi bật của kava nằm ở khả năng hỗ trợ các trường hợp mất ngủ đi kèm trạng thái lo âu, bồn chồn và căng thẳng tâm lý [3], [4]. Kava giúp rút ngắn thời gian thao thức trước khi vào giấc và tăng cảm giác hồi phục sau khi thức dậy [5], [3].

Dẫu vậy, các bài tổng quan y khoa nhấn mạnh rằng độ mạnh của các bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế [1], [8]. Các thử nghiệm thảo dược nói chung thường bị giới hạn bởi số lượng người tham gia nhỏ, một số trường hợp thiếu thiết kế tối ưu hoặc ít áp dụng các phép đo khách quan trong phòng đo giấc ngủ [8]. Thêm vào đó, mức liều tối ưu, dạng bào chế chuẩn mực và khoảng thời gian điều trị an toàn lâu dài cho từng đối tượng vẫn chưa được đồng thuận hoàn toàn [1]. Chất lượng và độ tinh khiết của các chế phẩm bổ sung trên thị trường cũng có sự dao động rất lớn do thiếu các quy định kiểm soát nghiêm ngặt [1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng kava chữa mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng kava là thảo dược thiên nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể uống tùy tiện như trà thảo mộc. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi kava có hoạt tính sinh học mạnh và từng ghi nhận những biến cố bất lợi hiếm gặp nhưng nghiêm trọng [1]. Việc xem kava như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho các can thiệp y khoa đối với bệnh mất ngủ kinh niên là thiếu cơ sở [1].

Hiểu lầm thứ hai là kava có tác dụng gây ngủ ngay lập tức như các loại thuốc ngủ tân dược liều mạnh. Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy kava phát huy tác dụng thông qua việc giải tỏa lo âu và cải thiện dần chất lượng giấc ngủ qua liệu trình từ 2 đến 4 tuần hoặc 6 tuần [7], [3], [4]. Do đó, người dùng không nên tự ý tăng liều dồn dập khi chưa thấy buồn ngủ tức thì.

Tác dụng phụ và những ai cần tuyệt đối thận trọng

Dù các thử nghiệm dùng chiết xuất chuẩn hóa như WS 1490 ghi nhận độ dung nạp tốt, không làm thay đổi các chỉ số xét nghiệm trong 4 tuần [3], kava vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu dùng sai cách [1]. Trong thử nghiệm kéo dài 6 tuần của kava liều 120 mg/ngày, có 67% người tham gia không gặp tác dụng phụ, nhưng số còn lại ghi nhận cảm giác khó chịu dạ dày (3%) và chóng mặt (3%) [4].

Đặc biệt, tổng quan y văn năm 2024 cảnh báo kava có thể liên quan đến các tác dụng bất lợi hiếm gặp nhưng rất nghiêm trọng, đồng thời có nguy cơ tương tác bất lợi với các thuốc kê đơn [1].

Những đối tượng cần thận trọng và bắt buộc tham vấn y khoa gồm:

  • Người có tiền sử bệnh gan hoặc đang có men gan cao, do kava cần được giám sát chặt chẽ về an toàn chuyển hóa.
  • Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị theo toa, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chuyển hóa qua gan [1].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em không nên tự ý dùng các chế phẩm từ kava do thiếu dữ liệu an toàn.

Liều lượng và cách dùng an toàn dựa trên nghiên cứu

Để hỗ trợ cải thiện giấc ngủ mà vẫn bảo đảm an toàn, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc được rút ra từ những nghiên cứu đã công bố:

  • Ngưỡng liều tham khảo: Trong các nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực, liều lượng chiết xuất chuẩn hóa thường nằm trong khoảng 120 mg mỗi ngày (như chế phẩm LI-150) [4] đến 200 mg mỗi ngày (như chiết xuất WS 1490) [3]. Người dùng tuyệt đối không vượt quá các ngưỡng liều đã được kiểm nghiệm này.
  • Thời gian sử dụng: Các đợt dùng trong nghiên cứu thường kéo dài từ 2 đến 4 tuần [7], [3], tối đa khoảng 6 tuần có giai đoạn nghỉ [4]. Không nên tự ý sử dụng kéo dài liên tục mà không có sự theo dõi của chuyên gia y tế.
  • Dạng bào chế: Ưu tiên các sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa kavalactone rõ ràng từ các nhà sản xuất uy tín [1], [3], [2]. Hầu hết nguyên liệu kava thô được thu hoạch bên ngoài các nước phương Tây và nhập khẩu để tinh chế [2]. Tránh dùng các dạng bột rễ trôi nổi không rõ nguồn gốc.
  • Lối sống bổ trợ: Hiệu quả thảo dược chỉ phát huy tối đa khi đi kèm vệ sinh giấc ngủ tốt. Hãy giữ phòng ngủ yên tĩnh, duy trì giờ ngủ - thức cố định và hạn chế dùng thiết bị điện tử trước khi ngủ.

Kava là một thảo dược giàu tiềm năng giúp xoa dịu thần kinh và nâng cao chất lượng giấc ngủ ở người bị căng thẳng [3], [4]. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên liều lượng chuẩn hóa khoa học và nhận thức rõ các rủi ro tương tác thuốc [1]. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng để xây dựng kế hoạch chăm sóc giấc ngủ an toàn và phù hợp nhất cho bản thân [1].