Nhiều người thường trải qua cảm giác mắt khô cộm, cay rát hoặc mờ nhòe sau nhiều giờ làm việc liên tục mà quên uống nước. Đa số cho rằng hiện tượng này chỉ do nhìn màn hình máy tính quá lâu hoặc do luồng gió điều hòa thổi trực tiếp vào mắt. Tuy nhiên, ít ai nhận ra rằng lượng nước cung cấp cho cơ thể mỗi ngày có tác động trực tiếp và nhanh chóng đến sức khỏe của bề mặt nhãn cầu.
Khi cơ thể thiếu nước, nồng độ thẩm thấu của máu tăng lên, trực tiếp kéo theo sự cô đặc của màng phim nước mắt. Tình trạng này khiến áp suất thẩm thấu nước mắt tăng cao, phá vỡ sự cân bằng tự nhiên và dẫn đến bệnh khô mắt do mất nước toàn thân.
Nước mắt và cơ chế cân bằng chất lỏng toàn thân
Chỉ số thẩm thấu của các chất dịch trong cơ thể như nước mắt, nước bọt và nước tiểu từ lâu đã được xem là những thước đo phản ánh độ thẩm thấu huyết tương, đại diện cho mức độ ngậm nước của toàn cơ thể [1]. Về mặt sinh học, áp suất thẩm thấu huyết tương thường được kiểm soát rất nghiêm ngặt trong một giới hạn hẹp [1]. Khi một người uống không đủ nước hoặc bị mất dịch quá nhiều, nồng độ huyết tương sẽ đặc hơn, làm xuất hiện tình trạng mất nước toàn thân [1].
Trong điều kiện mắt mở bình thường, nước mắt liên tục bốc hơi vào không khí [1]. Các nhà khoa học đưa ra giả thuyết rằng khi ngăn chặn được sự bay hơi bề mặt, nồng độ thẩm thấu nước mắt sẽ giảm về mức cơ bản, phản ánh rất sát nồng độ thẩm thấu của huyết tương [1]. Giá trị này được gọi là nồng độ thẩm thấu nước mắt cơ bản (BTO) và có thể đo được ngay sau khi mắt nhắm một khoảng thời gian nhất định [1]. Điều này chứng minh mối liên kết chặt chẽ: máu bị đặc do thiếu nước thì màng phim nước mắt cũng sẽ bị cô đặc theo [1].
Chuyện gì xảy ra với mắt khi bạn ngủ say?
Một báo cáo khoa học năm 2021 đã làm rõ hơn hiện tượng biến đổi thẩm thấu nước mắt trong chu kỳ ngày và đêm [2]. Ở một người được bù đủ nước, hành động nhắm mắt đơn thuần giúp ngăn chặn sự bay hơi của nước, đưa độ thẩm thấu nước mắt hạ xuống mức cơ bản tương đương với huyết tương [2]. Trạng thái này diễn ra suốt giấc ngủ ban đêm ở cả người có mắt bình thường lẫn người mắc bệnh khô mắt [2].
Chính vì vậy, vòng xoắn viêm nhiễm và tình trạng tăng thẩm thấu gây tổn thương bề mặt nhãn cầu vào ban ngày sẽ tạm thời gián đoạn vào ban đêm [2]. Tuy nhiên, các chuỗi phản ứng viêm vẫn âm thầm tiếp diễn khi mắt mở ra vào ban ngày và tiếp tục chịu tác động của sự bốc hơi nước [2]. Đáng chú ý, một nghiên cứu được trích dẫn trong báo cáo ghi nhận ở nam giới khỏe mạnh, áp suất thẩm thấu huyết tương có thể tăng thêm khoảng 5 mOsm/L vào khoảng 8 giờ tối mà không liên quan đến sự thay đổi nồng độ các ion natri, kali hay clo [2]. Nếu cơ thể đang thiếu nước, tình trạng tăng nồng độ này càng trở nên rõ rệt hơn [2].
Nghiên cứu phân loại một thể bệnh khô mắt mới
Cũng trong tài liệu năm 2021, nhóm tác giả nhắc lại một công trình nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 111 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 77 kèm độ lệch chuẩn 8 tuổi) nhập viện tại một đơn vị y tế cấp tính ở Bangor, xứ Wales [2]. Nghiên cứu tiến hành so sánh độ thẩm thấu nước mắt khi mở mắt (đo bằng thiết bị TearLab) với độ thẩm thấu huyết tương (đo bằng thiết bị DFP) [2].
Từ các dữ liệu thu thập, các nhà khoa học đã định hình nên một thể bệnh mới mang tên "Khô mắt do mất nước toàn thân" (SDDE) [2]. Trong nghiên cứu này, bệnh khô mắt được xác định dựa trên ngưỡng áp suất thẩm thấu nước mắt lớn hơn 316 mOsm/L đối với thể nhẹ/trung bình, hoặc lớn hơn 324 mOsm/L đối với thể khô mắt nặng [2]. Kết quả này chỉ ra việc cơ thể thiếu hụt chất lỏng toàn thân là nguyên nhân độc lập có thể khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm các tổn thương ở bề mặt mắt [2].
Các chỉ số thẩm thấu nước mắt phản ánh điều gì?
Nhiều nghiên cứu đã nỗ lực tìm kiếm mối tương quan giữa áp suất thẩm thấu màng nước mắt và mức độ nghiêm trọng của bệnh lý nhãn khoa. Năm 2010, một nghiên cứu trên 19 bệnh nhân khô mắt đã thực hiện lấy mẫu nước mắt bằng ống vi mao quản 5 microlit để phân tích [3]. Kết quả cho thấy độ thẩm thấu nước mắt có mối tương quan nghịch rõ rệt với xét nghiệm đo lượng nước mắt Schirmer (hệ số r = -0,52), đồng thời tỷ lệ thuận với cấp độ nghiêm trọng của bệnh khô mắt [3]. Lượng nước mắt tiết ra càng ít thì độ cô đặc thẩm thấu đo được càng cao [3].
Cùng năm 2010, một nghiên cứu khác so sánh 25 người khỏe mạnh và 105 bệnh nhân khô mắt ở các mức độ từ 1 đến 4 [4]. Ở nhóm bình thường, chỉ số thẩm thấu nước mắt đạt 296,5 kèm trừ 9,8 mOsm/L [4]. Trái lại, ở nhóm bệnh nhân, chỉ số này tăng dần theo từng cấp độ: nhóm nhẹ đạt 298,1 kèm trừ 10,6 mOsm/L, nhóm trung bình đạt 306,7 kèm trừ 9,5 mOsm/L và nhóm nặng lên tới 314,4 kèm trừ 10,1 mOsm/L [4]. Nghiên cứu xác định các mốc cắt chẩn đoán là 305 mOsm/L cho khô mắt nói chung, 309 mOsm/L cho mức trung bình và 318 mOsm/L cho mức độ nặng [4].
Năm 2014, một nghiên cứu thực hiện trên 108 mắt của 54 bệnh nhân đi khám vì triệu chứng chảy nước mắt tiếp tục củng cố giá trị của chỉ số này [5]. Trong số 86 mắt có biểu hiện chảy nước mắt, có đến 32 mắt (chiếm 37%) thực chất mắc bệnh khô mắt [5]. Nhóm bệnh nhân khô mắt có trung vị độ thẩm thấu nước mắt là 308 mOsm/L, cao hơn đáng kể so với mức 294 mOsm/L ở nhóm có bệnh lý khác [5]. Tại ngưỡng cắt 308 mOsm/L, xét nghiệm đạt độ nhạy 50% và độ đặc hiệu lên tới 88% [5].
Tổng quan Báo cáo Màng phim Nước mắt DEWS II (2018) cho biết các nghiên cứu từ trước năm 2008 ghi nhận giá trị thẩm thấu màng nước mắt ở người khô mắt dao động từ 311 đến 360 mOsm/L, trung bình là 326,9 mOsm/L [6]. Các nghiên cứu từ sau năm 2009 cho thấy giá trị trung bình ở người bình thường là 302 kèm trừ 8 mOsm/L, thể nhẹ/trung bình là 315 kèm trừ 11 mOsm/L và thể nặng là 336 kèm trừ 22 mOsm/L [6].
Lợi ích chẩn đoán và giới hạn của các bằng chứng
Độ tăng áp suất thẩm thấu màng nước mắt được xem là yếu tố chính gây viêm nhiễm, tổn thương và tạo ra các phàn nàn khó chịu cho bề mặt nhãn cầu [7]. Việc phát triển các thiết bị đo nồng độ thẩm thấu đã mở ra nhiều tiến bộ trong chẩn đoán và mở đường cho các liệu trình điều trị bằng nước mắt nhân tạo nhược trương [7]. Ngoài ra, việc đo nồng độ thẩm thấu nước mắt cơ bản sau khi nhắm mắt còn được kỳ vọng trở thành công cụ phát hiện nhanh tình trạng mất nước toàn thân ngay tại giường bệnh [1].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học cũng ghi nhận những giới hạn nhất định. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ khô mắt chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các trung tâm nghiên cứu do việc lựa chọn các mốc cắt điểm số khác nhau [6]. Bên cạnh đó, sự dao động chỉ số trong cùng một đối tượng có thể rất lớn; sự chênh lệch từ 33 mOsm/L trở lên mới được xem là có ý nghĩa lâm sàng rõ rệt [6].
Đặc biệt, sự tương quan giữa chỉ số thẩm thấu và triệu chứng cơ năng không phải lúc nào cũng đồng nhất. Nghiên cứu năm 2014 trên 249 người tham dự hội nghị nhãn khoa cho thấy không có mối tương quan giữa điểm số câu hỏi triệu chứng DEQ-5 với độ thẩm thấu trung bình (hệ số r = 0,02) hay độ thẩm thấu cao nhất (hệ số r = 0,03) [8]. Điểm triệu chứng trung bình ở người tự nhận bị khô mắt cao hơn nhóm không nhận (11,3 so với 5,4), nhưng độ thẩm thấu nước mắt giữa hai nhóm này lại không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [8]. Điều này phản ánh thực tế có những người mắt đã bị cô đặc thẩm thấu nhưng chưa thấy khó chịu, hoặc ngược lại.
Ai là người cần đặc biệt thận trọng?
Tình trạng mất nước toàn thân do uống không đủ nước hoặc do mất nước quá mức đặc biệt phổ biến ở nhóm người cao tuổi [1]. Ở người già, tình trạng này đi kèm tỷ lệ mắc bệnh cao và có thể dẫn đến nguy cơ tử vong nếu không được phát hiện kịp thời [1]. Việc chẩn đoán mất nước ở người lớn tuổi thường dễ bị bỏ sót trong thực hành y khoa hàng ngày [1].
Bên cạnh người cao tuổi, những người làm việc trong môi trường dễ bốc hơi nước, người thường xuyên chảy nước mắt không rõ nguyên nhân cũng cần lưu ý kiểm tra bề mặt nhãn cầu [5]. Chảy nước mắt giàn giụa đôi khi không phải do dư thừa chất lỏng, mà là phản xạ bù trừ khi màng phim nước mắt bị khô và tăng áp lực thẩm thấu quá mức [5].
Áp dụng vào đời sống hàng ngày
Để bảo vệ màng phim nước mắt và duy trì áp suất thẩm thấu ở ngưỡng sinh lý an toàn, việc chăm sóc cơ thể từ bên trong lẫn bên ngoài là vô cùng cần thiết:
- Cung cấp nước đều đặn: Hãy tạo thói quen uống nước dàn trải trong suốt cả ngày, không đợi đến khi cảm thấy khát mới uống. Một lượng nước vừa đủ giúp giữ nồng độ thẩm thấu huyết tương ổn định, ngăn chặn sự tăng vọt nồng độ vào chiều tối [2].
- Tạo thời gian cho mắt nghỉ ngơi: Hành động nhắm mắt trong giây lát giữa các giờ làm việc giúp ngăn chặn sự bốc hơi nước mặt nhãn cầu, đưa độ thẩm thấu tạm thời về mức cơ bản an toàn [1, 2]. Đảm bảo ngủ đủ giấc ban đêm để mắt có thời gian phục hồi trong môi trường đẳng trương [2].
- Khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường: Khi có các biểu hiện cộm rát, đỏ mắt hoặc chảy nước mắt kéo dài, người bệnh không nên tự ý lạm dụng thuốc nhỏ mà cần đến các cơ sở nhãn khoa để được thăm khám toàn diện.
Tình trạng thiếu nước của cơ thể tác động trực tiếp và nhanh chóng lên đôi mắt thông qua cơ chế tăng áp suất thẩm thấu màng phim nước mắt. Việc duy trì đủ lượng chất lỏng hàng ngày kết hợp cùng lối sống điều độ chính là biện pháp đơn giản, tự nhiên và hiệu quả nhất để giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe và êm dịu.
