Uống nước bạch hoa xà thiệt thảo có giúp hạ men gan?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy men gan tăng cao thường lập tức tìm kiếm các bài thuốc dân gian để giải độc, mát gan. Trong số đó, bạch hoa xà thiệt thảo (hay còn gọi là cây lưỡi rắn trắng) là một trong những loại thảo dược được nhắc đến nhiều nhất với lời đồn đại giúp hạ men gan nhanh chóng. Thói quen tự ý đun sắc loại cây này để uống thay trà đang trở nên rất phổ biến ở những người thường xuyên sử dụng rượu bia hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất bạch hoa xà thiệt thảo thực sự có hoạt tính bảo vệ tế bào gan và làm giảm rò rỉ men gan trong các mô hình thí nghiệm tiền lâm sàng, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp khẳng định hiệu quả điều trị hạ men gan trên người. Do đó, việc dùng nước sắc loại thảo dược này để thay thế các can thiệp y tế chuẩn mực là một nhận định chưa có đủ căn cứ lâm sàng vững chắc.

Men gan tăng cao phản ánh điều gì về sức khỏe?

Men gan, đặc biệt là alanine aminotransferase (ALT), là một loại enzyme đặc hiệu có liên quan trực tiếp đến thành phần bào tương của tế bào gan ^[1]. Trong khi đó, các enzyme khác như aspartate transaminase (AST) không chỉ xuất phát từ gan mà còn được giải phóng từ nhiều cơ quan khác bao gồm tim, cơ xương, thận, não, tuyến tụy và các tế bào hồng cầu ^[1]. Việc theo dõi nồng độ các enzyme gan thường được thực hiện định kỳ trong các đánh giá lâm sàng vì đây là phương pháp tiếp cận phổ biến và dễ thực hiện ^[1].

Khi tế bào gan bị viêm, hoại tử hoặc chịu áp lực oxy hóa do độc chất, màng tế bào bị phá hủy khiến các enzyme này thoát ra ngoài và đi vào máu, dẫn đến tình trạng men gan tăng cao. Tình trạng gia tăng hoạt động của các enzyme gan kéo dài có thể kích hoạt các phản ứng viêm làm gián đoạn tín hiệu insulin trong cơ thể ^[1]. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận rằng những người có men gan ALT tăng cao thường đi kèm với nồng độ protein phản ứng C độ nhạy cao (hsCRP) tăng, một yếu tố dự báo độc lập cho các rối loạn mạn tính như đái tháo đường và bệnh tim mạch ^[1].

Cơ chế chống oxy hóa và bảo vệ gan của bạch hoa xà thiệt thảo

Để bảo vệ tế bào gan, các hợp chất sinh học cần ngăn chặn chuỗi phản ứng phá hủy màng tế bào do các gốc tự do hoặc độc chất gây ra. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết etyl axetat của bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa Willd.) chứa flavonoid toàn phần và axit triterpenoid toàn phần có khả năng bảo vệ tế bào gan chống lại thương tổn gây bởi chất oxy hóa H2O2 ^[2]. Cụ thể, hợp chất amentoflavone và flavonoid toàn phần đã chứng minh khả năng hạn chế sự rò rỉ của men ALT, AST cũng như lactate dehydrogenase (LDH), đồng thời điều hòa hoạt tính của superoxide dismutase (SOD) và hàm lượng MDA ^[2].

Về mặt phân tử, amentoflavone và flavonoid từ bạch hoa xà thiệt thảo làm giảm đáng kể các loại oxy phản ứng (ROS), ngăn chặn sự mất điện thế màng ty thể (MMP) và sự giải phóng cytochrome C, từ đó ức chế quá trình kích hoạt dòng thác caspase-3 và caspase-9 vốn dẫn dắt tế bào gan đến cái chết theo chương trình ^[2]. Việc giảm sinh ROS này giúp ức chế kinase p38 và làm giảm nồng độ ASK1 cũng như p-p38 thông qua cơ chế gia tăng mức độ của thioredoxin Trx1 và reductase TrxR1, tạo nên hàng rào bảo vệ vững chắc giúp tế bào gan HL-7702 chống lại độc tính tế bào ^[2].

Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng nói gì?

Hiệu quả giảm thiểu độc tính ở gan của bạch hoa xà thiệt thảo đã được thử nghiệm trên một số mô hình sinh vật khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa Willd. - HDWE) trên mô hình tổn thương gan do thuốc trị lao isoniazid (INH) ở cá ngựa vằn chuyển gen 3 ngày tuổi sau thụ tinh ^[3]. Nhóm nghiên cứu đã gây tổn thương gan bằng cách ngâm cá trong dung dịch INH, sau đó dùng HDWE để theo dõi hình thái gan, mô bệnh học, cường độ huỳnh quang, hoạt tính của ALT, AST, SOD cũng như hàm lượng glutathione (GSH) ^[3].

Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPLC-Q-TOF-MS) đã xác định được 20 hợp chất có trong chiết xuất HDWE ^[3]. Bằng phương pháp dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử, các nhà khoa học đã tìm ra 19 mục tiêu trung tâm, trong đó có 9 hợp chất hoạt tính sinh học, 10 mục tiêu phân tử và 7 con đường truyền tín hiệu chính đóng vai trò cốt lõi trong việc chống lại tổn thương gan do INH ^[3]. Đáng chú ý, thử nghiệm in vitro tiếp theo chỉ ra rằng hợp chất hoạt tính sinh học quan trọng quercetin-3-O-sambubioside (QSA) có khả năng đảo ngược đáng kể sự suy giảm khả năng sống của tế bào gan do thuốc INH gây ra ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu trên động vật thực hiện năm 2002 đã khảo sát tác dụng chống viêm và bảo vệ gan của chiết xuất thảo dược mang tên thương mại peh-hue-juwa-chi-cao (thường chỉ dịch chiết của Hedyotis diffusa, Hedyotis corymbosa, hoặc Mollugo pentaphylla) trên chuột cống đực ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất Hedyotis diffusa có hoạt tính chống viêm và làm giảm đáng kể tình trạng gia tăng cấp tính nồng độ sGOT (AST) và sGPT (ALT) trong huyết thanh, đồng thời làm giảm mức độ tổn thương gan được ghi nhận sau 24 giờ kể từ khi tiêm độc chất vào phúc mạc chuột ^[4].

Giới hạn của các dữ liệu nghiên cứu hiện có

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại nhiều triển vọng về mặt sinh học, người bệnh cần nhìn nhận rõ những hạn chế mang tính nền tảng của các bằng chứng này. Tất cả các kết quả khả quan về việc ổn định chỉ số ALT hay AST của bạch hoa xà thiệt thảo đều mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm: trên tế bào gan cô lập (in vitro) ^[2], trên ấu trùng cá ngựa vằn ^[3] hoặc trên chuột cống đực chịu tác động cấp tính của độc chất ^[4].

Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào được công bố trên người để khẳng định uống nước sắc bạch hoa xà thiệt thảo có thể điều trị hoặc đưa men gan về ngưỡng an toàn. Hơn nữa, việc sử dụng chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm với hàm lượng hoạt chất tinh khiết rất khác biệt so với việc người dân tự thu hái, phơi khô rồi đun nấu tại nhà. Nồng độ dược chất qua đường uống ở người thực tế có thể không đạt được mức nồng độ có tác dụng sinh học như trong ống nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ men gan

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem thảo dược như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa lành mọi tổn thương gan mà không cần quan tâm đến căn nguyên bệnh lý. Tăng men gan chỉ là một dấu hiệu biểu hiện tế bào gan đang bị phá hủy, có thể do virus viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, hoặc do ngộ độc bia rượu và thuốc chuyển hóa ^[1]. Nếu không điều trị dứt điểm nguyên nhân gốc rễ mà chỉ uống thảo dược để mong giảm số liệu men gan trên giấy xét nghiệm, bệnh có thể âm thầm tiến triển nặng hơn.

Một hiểu lầm khác là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng giải độc tốt". Mọi chất đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa đều phải đi qua gan để chuyển hóa và đào thải qua thận. Việc nạp quá nhiều nước sắc đậm đặc từ cây lưỡi rắn trắng có thể tạo thêm gánh nặng bài tiết cho gan và thận, nhất là khi dược liệu không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc bị tồn dư kim loại nặng, nấm mốc trong quá trình bảo quản.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú không nên tự ý dùng nước bạch hoa xà thiệt thảo do chưa có báo cáo an toàn đầy đủ trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Trẻ em cũng là nhóm đối tượng có cơ quan chuyển hóa chưa hoàn thiện, không nên dùng các loại nước sắc thảo dược truyền miệng nếu không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.

Những bệnh nhân đang mắc các bệnh lý mạn tính về gan như xơ gan mất bù, suy gan, hoặc những người đang trong phác đồ dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu (chẳng hạn như thuốc kháng virus, thuốc ức chế miễn dịch) cần tuyệt đối thận trọng. Các hợp chất hoạt tính tự nhiên có thể tương tác với enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm giảm hiệu lực điều trị hoặc tăng độc tính của các thuốc đang dùng. Bệnh nhân luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại nước uống dược liệu nào.

Gợi ý cách tiếp cận an toàn trong đời sống

Để duy trì sức khỏe của lá gan, việc xây dựng chế độ sinh hoạt khoa học vẫn là phương pháp can thiệp cốt lõi đã được y học kiểm chứng. Người bệnh cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, kiểm soát cân nặng, giảm các loại thực phẩm chứa nhiều đường tinh luyện và chất béo bão hòa, đồng thời duy trì vận động thể chất thường xuyên.

Nếu vẫn muốn sử dụng bạch hoa xà thiệt thảo như một loại nước hỗ trợ thanh nhiệt, người dùng chỉ nên xem đây là biện pháp bổ trợ tạm thời, không dùng liều lượng quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Dược liệu cần được mua tại các cơ sở đông y có giấy phép, uy tín nhằm tránh nhầm lẫn dược liệu hoặc nhiễm nấm mốc độc hại. Khi có dấu hiệu men gan tăng cao bất thường, việc quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán chính xác nguyên nhân và tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ.

Bạch hoa xà thiệt thảo sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có lợi trong việc bảo vệ màng tế bào gan và kháng các gốc tự do trên mô hình thực nghiệm. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các can thiệp y khoa chính thống khi gan bị tổn thương. Độc giả cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý dùng thảo mộc để trị bệnh nhằm bảo vệ sức khỏe một cách an toàn và khoa học nhất.