Nhiều người Việt có thói quen vắt một ly nước cam đậm đặc để uống ngay khi vừa chớm đau rát họng. Mọi người thường tin rằng lượng vitamin C dồi dào sẽ giúp tăng đề kháng và làm dịu nhanh cơn ngứa rát cổ họng. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại cảm thấy vùng họng đau buốt dữ dội hơn, cảm giác châm chích và xót niêm mạc tăng rõ rệt.

Thực tế, uống nước cam nguyên chất khi đang đau họng dễ gây xót và kích ứng tại chỗ thay vì làm dịu tức thì. Nguyên nhân nằm ở hàm lượng axit hữu cơ cao và độ pH thấp trong nước cam. Chúng tiếp xúc trực tiếp vào lớp niêm mạc họng vốn đang tổn thương, sung huyết do phản ứng viêm.

Axit citric và độ pH thấp tác động thế nào đến niêm mạc họng?

Tác nhân chính gây cảm giác buốt rát khi uống nước cam là axit citric. Đây là loại axit hữu cơ chủ yếu tích tụ trong các tế bào túi nước của quả họ cam quýt [1], [2]. Tế bào nước ép tích lũy hàm lượng axit citric rất cao so với các ion hữu cơ khác như malate [1].

Hàm lượng axit citric dồi dào này quyết định trực tiếp đến độ chua và độ pH của dịch quả [2]. Phân tích cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) cho thấy dịch ép các loại quả họ cam quýt có tính axit tự nhiên rõ rệt với độ pH chỉ vào khoảng 3,82, trong khi phần vỏ có độ pH trung tính hơn khoảng 6,5 [3]. Ngoài axit citric, dịch quả còn chứa các thành phần hữu cơ khác như axit malic và nhiều axit amin như alanine, lysine, glutamine, arginine, valine, proline [3].

Khi họng đang viêm, lớp biểu mô bảo vệ niêm mạc bị trợt, phù nề và để lộ các đầu dây thần kinh cảm giác. Đưa một dung dịch có tính axit với pH khoảng 3,82 như nước cam trực tiếp qua vùng tổn thương sẽ kích thích mạnh lên thụ thể cảm giác đau. Hiện tượng này tương tự như việc nhỏ giọt chanh lên vết thương hở trên da, tạo cảm giác đau rát buốt thay vì cảm giác dễ chịu.

Lợi ích kháng khuẩn và chống viêm dưới góc nhìn khoa học

Dù gây kích ứng cơ học tại chỗ, nước cam và các loại quả chi cam chanh vẫn sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có lợi cho hệ miễn dịch nói chung. Các đặc tính này đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và phân tích hóa học.

Nghiên cứu về hoạt tính sinh học của các loại cam chanh chỉ ra rằng axit citric giúp tạo môi trường pH thấp, và dịch quả có độ pH thấp hơn thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn (cụ thể là vi khuẩn Vibrio) tốt hơn so với dịch quả đã bị điều chỉnh nâng cao pH [2]. Dịch chiết thịt và vỏ quả chứa các nhóm hợp chất được chuyển hóa khác nhau trong cơ thể [2]. Nhóm ưa nước như polyphenol chuyển hóa rất nhanh và đào thải khỏi cơ thể dưới 24 giờ, với nồng độ đỉnh của flavanone trong huyết tương đạt sau 4 đến 7 giờ [2]. Flavanone glycoside khi vào ruột sẽ trải qua quá trình thủy phân nhờ enzym của hệ vi sinh vật đại tràng để tạo aglycone hấp thu vào cơ thể [2]. Ngược lại, nhóm ưa dầu như carotenoid lại được dự trữ lâu dài hơn ở gan và mô mỡ [2].

Ngoài ra, thử nghiệm Ames năm 1989 đối với dịch ép từ 10 loại quả chi cam chanh cho thấy nước ép các quả này làm giảm đáng kể các khuẩn lạc đột biến do N-nitro-o-phenylenediamine (NPD) trên chủng TA97a và do sodium azide trên chủng TA100 của vi khuẩn Salmonella typhimurium [4]. Tác dụng ức chế này tăng lên khi tiền ủ dịch quả với chất gây đột biến trong 30 phút ở 37 độ C, nhưng giảm đi khi pha loãng với nước cất [4]. Đáng chú ý, axit ascorbic (vitamin C) hoặc axit citric tổng hợp dùng đơn lẻ hay kết hợp đều cho thấy hoạt tính chống đột biến gen này [4].

Ở mức độ cơ quan, một nghiên cứu năm 2016 trên mô hình chuột bị viêm đại tràng cấp do hóa chất trinitrobenzenesulphonic acid (TNBS) đã đánh giá tác động chống viêm của nước ép cam (Citrus sinensis L.) và bưởi chùm (Citrus paradisi L.) [5]. Kết quả phân tích thống kê qua SPSS phiên bản 17 (khoảng tin cậy 95%) cho thấy nước ép cam Citrus sinensis giúp ngăn ngừa hoạt động của enzym myeloperoxidase và alkaline phosphatase trong phản ứng viêm ruột cấp, đồng thời cải thiện tình trạng oxy hóa nhờ các bioflavonoid thu dọn gốc oxy hóa tự do [5].

Ở mức độ mô thực vật, nghiên cứu từ năm 1975 trên nuôi cấy mô cam Citrus sinensis L. Osbeck còn phát hiện axit citric tự nhiên đóng vai trò thúc đẩy phân chia và mở rộng kích thước tế bào, thay thế được phần lớn nhu cầu về nước cam trong môi trường nuôi cấy [6].

Giới hạn của bằng chứng: Tránh nhầm lẫn giữa in vitro và thực tế lâm sàng

Các lợi ích kháng khuẩn hay chống viêm kể trên rất dễ gây hiểu lầm cho người tiêu dùng. Cần phân định rõ ràng giữa tác dụng sinh học toàn thân và phản ứng tại chỗ khi uống trực tiếp:

Thứ nhất, hoạt tính kháng khuẩn của axit citric phụ thuộc vào môi trường tiếp xúc và nồng độ axit cao [2]. Việc nước cam ức chế vi khuẩn trong đĩa nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước cam sẽ "diệt sạch" vi khuẩn gây viêm họng trong khoang miệng. Ngược lại, nồng độ axit cần thiết để ức chế mầm bệnh lại thừa sức làm tổn thương thêm lớp niêm mạc họng đang rách hoặc viêm loét.

Thứ hai, các nghiên cứu chống viêm của dịch chiết cam chủ yếu thực hiện trên mô hình viêm ruột ở động vật [5], hoặc thử nghiệm bảo vệ gen trước chất đột biến trên chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium [4]. Đây là tác dụng sau khi các hợp chất chống oxy hóa được chuyển hóa và hấp thu qua đường tiêu hóa vào máu [2], chứ không phải tác dụng làm dịu cấp tính trên biểu mô họng người. Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng nào khẳng định việc nuốt nước cam trực tiếp có thể dập tắt ổ viêm tại vòm họng.

Lượng axit citric giữa các loại quả họ cam chanh khác nhau ra sao?

Một hiểu lầm phổ biến là quả nào họ cam chanh cũng có lượng axit gây xót như nhau. Thực tế, nồng độ axit citric có sự chênh lệch rất lớn giữa các loại quả và các dạng chế phẩm đồ uống.

Một nghiên cứu định lượng năm 2008 dùng phương pháp sắc ký ion trên 21 loại nước ép thương mại và dịch ép từ 3 loại quả tươi đã làm rõ sự khác biệt này [7]. Nước cốt chanh vàng (lemon juice) và chanh xanh (lime juice) tươi chứa lượng axit citric đậm đặc nhất, lần lượt là 1,44 g/oz và 1,38 g/oz (khoảng 46-48 g/lít) [7]. Nước cốt chanh cô đặc chứa 1,10 g/oz và 1,06 g/oz [7].

Nghiên cứu cũng kết luận nước chanh tươi hoặc cô đặc cung cấp lượng axit citric trên mỗi lít cao hơn nhiều so với nước bưởi chùm uống liền, nước cam uống liền và nước cam tươi vắt trực tiếp từ quả [7]. Đối với các sản phẩm nước chanh đóng hộp pha sẵn (lemonade), hàm lượng axit citric dao động từ 0,03 đến 0,22 g/oz, tức thấp hơn từ 6 lần trở lên so với nước cốt chanh nguyên chất [7].

Trong dịch nước cam tự nhiên, vị ngọt lấn át độ chua là do sự tích tụ nồng độ cao của các loại đường carbohydrate như sucrose, alpha-glucose, beta-glucose và fructose [3]. Thậm chí, một nghiên cứu năm 2015 chứng minh rằng quá trình lên men nhẹ nước cam Citrus reticulata cv. chachiensis bằng chủng vi khuẩn Lactobacillus fermentium trong 6 giờ ở 30 độ C có thể chọn lọc tiêu thụ bớt axit citric, nâng tỷ lệ đường:axit từ 12:1 lên 22:1 mà không làm suy giảm tổng lượng phenolic hòa tan hay vitamin C [8]. Tuy nhiên, với nước cam tươi vắt thông thường tại nhà, lượng axit citric tự nhiên vẫn đủ để gây kích ứng nếu tiếp xúc bề mặt họng tổn thương.

Ai nên thận trọng khi dùng nước cam lúc bị đau họng?

Những nhóm người bệnh sau đây cần hết sức lưu ý hoặc tránh uống nước cam trực tiếp khi cổ họng có vấn đề:

Người đang bị viêm họng cấp kèm loét họng, viêm amidan hốc mủ: Vùng niêm mạc họng lúc này đang phù nề, sung huyết hoặc có vết rách vi thể. Tính axit của nước cam (pH xấp xỉ 3,82) sẽ gây bỏng rát, xót dữ dội và cản trở biểu mô tự phục hồi tại chỗ [3].

Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Axit từ nước cam không chỉ gây xót họng khi nuốt mà còn có thể kích thích dạ dày co bóp và tăng tiết dịch vị, làm nặng thêm cơn trào ngược axit lên thực quản và thanh quản, khiến tình trạng viêm thanh nhiệt và viêm họng kéo dài dai dẳng.

Bệnh nhân đang có sỏi thận hoặc dùng thuốc điều trị: Dù citrate trong nước quả là chất ức chế kết tinh canxi tự nhiên hỗ trợ tăng thể tích nước tiểu và bài tiết citrate cho người sỏi canxi niệu [7], những bệnh nhân đang phải tuân thủ chế độ dùng thuốc đặc thù hoặc có bệnh nền dạ dày - thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để cân đối lượng dịch đưa vào.

Hướng dẫn dùng cam đúng cách khi cổ họng đang khó chịu

Để tận dụng nguồn bioflavonoid, vitamin C và các chất chống oxy hóa hòa tan từ cam mà không làm tổn thương niêm mạc họng [2], [5], bạn nên áp dụng các cách chế biến và sử dụng sau:

Không uống nguyên chất đậm đặc: Khi họng đang đau, tuyệt đối không vắt nước cam đặc uống liền. Hãy pha loãng nước cam với nước ấm theo tỷ lệ tối thiểu 1:1 hoặc 1:2. Việc pha loãng nước cất làm giảm hoạt tính đậm đặc của các thành phần axit tự nhiên [4], từ đó giảm nồng độ tiếp xúc trực tiếp lên niêm mạc và nâng nhẹ độ pH của dung dịch.

Dùng ống hút: Uống bằng ống hút đưa thẳng dịch lỏng vào sâu cuống họng và nuốt nhanh, tránh để dòng nước chua ngậm lâu trong khoang miệng và tiếp xúc kéo dài với vòm họng hay amidan.

Kết hợp mật ong ấm: Hòa một lượng nhỏ nước cam pha loãng cùng mật ong và nước ấm. Mật ong có độ sánh giúp bao phủ và làm dịu niêm mạc họng, trung hòa bớt cảm giác gắt buốt của axit citric.

Thời điểm dùng: Không uống khi bụng rỗng hoặc ngay trước khi đi ngủ. Nên uống sau bữa ăn từ 1 đến 2 giờ để tránh gây cồn cào dạ dày và hạn chế nguy cơ dịch vị trào ngược gây rát họng ban đêm. Cần lưu ý rằng các chất flavanone sau khi hấp thu có nồng độ đỉnh trong máu từ 4 đến 7 giờ và polyphenol đào thải trong vòng 24 giờ [2], do đó việc duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, phân bổ đều trong ngày quan trọng hơn việc uống dồn dập một lượng lớn cùng lúc.

Nước cam là nguồn dinh dưỡng tự nhiên dồi dào dưỡng chất chống oxy hóa và hỗ trợ miễn dịch tổng thể [2], [5]. Tuy nhiên, nước cam không phải là "thuốc làm dịu họng" tại chỗ do chứa lượng lớn axit citric có tính axit [2], [3]. Nếu đang đau rát họng, việc pha loãng với nước ấm hoặc chuyển sang các nguồn bổ sung vitamin ít tính axit hơn sẽ giúp bạn vừa hấp thu dưỡng chất, vừa bảo vệ niêm mạc họng mau lành. Khi triệu chứng đau họng kéo dài quá 3-5 ngày kèm sốt cao hoặc khó nuốt, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán và điều trị y khoa kịp thời.