Chế độ ăn giảm tinh bột (low-carb) là phương pháp dinh dưỡng phổ biến được nhiều người quan tâm để quản lý cân nặng. Một số thai phụ thắc mắc liệu việc cắt giảm carbohydrate trong thai kỳ có làm hao hụt glycogen, gây mất nước và suy giảm lượng nước ối hay không.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá trực tiếp tác động của chế độ ăn low-carb đối với thể tích nước ối hay chỉ số ối (AFI). Các bằng chứng khoa học có sẵn hoàn toàn tập trung vào mối liên hệ giữa tình trạng bù nước, áp lực thẩm thấu của người mẹ và chỉ số nước ối ở phụ nữ mang thai [1], [2]. Do đó, chưa thể khẳng định chế độ low-carb làm cạn nước ối, nhưng thai phụ không nên tự ý kiêng khem tinh bột.
Cơ chế thẩm thấu và sự điều hòa thể tích nước ối
Lượng nước ối trong tử cung có mối liên hệ mật thiết với trạng thái dịch và áp lực thẩm thấu huyết tương của người mẹ [2]. Khi người mẹ được bổ sung dịch nhược trương hoặc nước lọc qua đường uống, áp lực thẩm thấu huyết tương giảm xuống, tạo điều kiện thuận lợi để dịch luân chuyển qua màng ối và nhau thai [2].
Một thử nghiệm trên 84 thai phụ trên 35 tuần bị thiểu ối cho thấy sự thay đổi áp lực thẩm thấu huyết tương của mẹ có mối tương quan thuận rõ rệt với mức tăng chỉ số AFI sau khi uống nước hoặc truyền dịch nhược trương [2]. Sự thay đổi thẩm thấu huyết tương mang lại tác động trực tiếp hơn so với việc chỉ đơn thuần làm giãn thể tích lòng mạch [2]. Ngoài ra, việc bù nước còn hỗ trợ cải thiện vận tốc dòng chảy trung bình ở động mạch tử cung tại nhóm thiểu ối [3].
Các nghiên cứu về bù nước đường uống và chỉ số ối
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã kiểm tra ảnh hưởng của việc uống nước đối với thể tích nước ối ở thai phụ có chỉ số AFI thấp hoặc bình thường. Một nghiên cứu ngẫu nhiên làm mù ghi nhận nhóm thai phụ uống thêm 2 lít nước trong 2 đến 4 giờ có chỉ số AFI sau can thiệp tăng lên 6,3 so với 5,1 ở nhóm đối chứng [1]. Mức thay đổi AFI trung bình giữa hai nhóm đạt 1,5 so với 0,31 [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên 20 thai phụ ở ba tháng cuối thai kỳ chia thành hai nhóm thiểu ối và ối bình thường uống 2 lít nước trong 2 giờ [3]. Kết quả cho thấy chỉ số AFI tăng trung bình 3,2 cm ở nhóm thiểu ối, trong khi nhóm có lượng ối bình thường không ghi nhận sự gia tăng này [3]. Tốc độ bài tiết nước tiểu theo giờ của thai nhi không thay đổi đáng kể sau khi người mẹ uống nước [3].
Về can thiệp kéo dài, một thử nghiệm can thiệp trong 1 tuần trên 30 thai phụ có AFI dưới bách phân vị thứ 10 được hướng dẫn uống ít nhất 2 lít nước mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy 25 người (chiếm 83%) có chỉ số AFI tăng từ mức trung bình 8,1 lên 11,8 [4]. Nhóm đối chứng có lượng ối bình thường không ghi nhận sự thay đổi chỉ số ối sau 1 tuần [4].
Bù dịch tĩnh mạch và tư thế nằm nghỉ tác động ra sao?
Bên cạnh đường uống, việc truyền dịch tĩnh mạch cũng được nghiên cứu để can thiệp hỗ trợ cho các trường hợp thiếu ối. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù trên 20 thai phụ từ 37 đến 41 tuần có AFI từ 5 cm trở xuống cho thấy truyền 1 lít nước muối đẳng trương trong 30 phút làm tăng AFI thêm 1,5 cm (tương đương mức tăng 32%) sau 90 phút theo dõi [5].
Bên cạnh đó, việc kết hợp tư thế nằm nghiêng trái với bù nước cũng đẩy nhanh tốc độ phục hồi dịch ối [6]. Trong nghiên cứu trên 79 thai phụ từ 35 đến 40 tuần, nhóm vừa nằm nghiêng trái vừa uống nước với tốc độ 250 ml mỗi 15 phút chỉ mất 45 phút để đạt mức tăng AFI có ý nghĩa thống kê, trong khi nhóm chỉ nằm nghiêng trái đơn thuần cần đến 60 phút [6].
Tuy nhiên, tình trạng bệnh lý của mẹ có thể làm suy giảm đáp ứng này. Một thử nghiệm so sánh 5 thai phụ tăng huyết áp thai kỳ và 5 thai phụ huyết áp bình thường ở tuần 32 đến 37 cho thấy: sau khi uống 2 lít nước trong 1 giờ, nhóm tăng huyết áp chỉ tăng AFI trung bình 1,7 cm, thấp hơn đáng kể so với mức tăng 3,48 cm ở nhóm bình thường [7].
Hiệu quả tăng nước ối cấp tính kéo dài bao lâu?
Mặc dù bù nước cấp tính làm tăng thể tích nước ối nhanh chóng, hiệu quả này không duy trì lâu dài [8]. Một nghiên cứu theo dõi 25 thai phụ uống 2 lít nước trong 1 giờ cho thấy chỉ số AFI tăng lên có ý nghĩa sau 3 giờ [8].
Tuy nhiên, khi kiểm tra lại ở thời điểm 24 giờ và 48 giờ sau đó, chỉ số AFI đã quay trở về tương đương mức trước can thiệp [8]. Điều này chứng minh rằng việc bổ sung nước cấp tính chỉ mang lại tác dụng tạm thời dưới 24 giờ chứ không giải quyết được căn nguyên thiếu dịch kéo dài [8].
Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra bất kỳ kết luận nào về việc chế độ ăn hạn chế carbohydrate ảnh hưởng trực tiếp thế nào đến nước ối. Chưa có thử nghiệm nào đo lường lượng glycogen dự trữ của thai phụ tương quan với thể tích buồng ối.
Thời gian duy trì lượng ối tối ưu khi can thiệp dài hạn trên diện rộng vẫn chưa được xác định đầy đủ. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đều có cỡ mẫu nhỏ từ 10 đến 84 người và tập trung vào thai kỳ tuần thứ 32 trở đi [2], [7], [3], [5]. Ảnh hưởng của bù dịch trong các giai đoạn sớm hơn của thai kỳ vẫn chưa được làm rõ.
Ai nên thận trọng?
Thai phụ mắc chứng tăng huyết áp thai kỳ hoặc tiền sản giật cần đặc biệt thận trọng khi tự ý uống lượng nước lớn trong thời gian ngắn [7]. Việc tiếp nhận thể tích dịch quá nhanh có thể gây quá tải tuần hoàn hoặc không đạt được hiệu quả tăng ối như mong đợi [7].
Thai phụ được chẩn đoán thiểu ối không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc như low-carb hay keto khi chưa có chỉ định y khoa. Việc tự ý can thiệp bù dịch hoặc thay đổi dinh dưỡng mà không theo dõi huyết áp và tim thai có thể dẫn đến nguy cơ bỏ sót các bất thường sản khoa nghiêm trọng.
Cách áp dụng thực tế cho thai phụ
Thai phụ nên duy trì uống đủ nước đều đặn mỗi ngày thay vì dồn một lượng lớn nước uống trong thời gian ngắn. Việc chia nhỏ lượng nước uống và kết hợp nghỉ ngơi ở tư thế nằm nghiêng bên trái giúp hỗ trợ tuần hoàn tử cung và duy trì thể tích dịch ối tốt hơn [6].
Chế độ dinh dưỡng trong thai kỳ cần đảm bảo cân bằng đủ các nhóm chất, bao gồm tinh bột phức hợp, đạm và chất béo lành mạnh. Khi phát hiện chỉ số ối thấp qua siêu âm, thai phụ cần tuân thủ phác đồ theo dõi của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự điều chỉnh chế độ ăn uống cực đoan.
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học cho thấy chế độ low-carb trực tiếp làm giảm thể tích nước ối. Dù vậy, tình trạng mất nước và áp lực thẩm thấu ảnh hưởng rõ rệt đến chỉ số ối trong thời gian ngắn [2]. Thai phụ cần giữ mức nước ổn định hàng ngày và tham khảo ý kiến bác sĩ trước mọi thay đổi về dinh dưỡng.






