Uống ly nước ép thanh long đỏ mát lạnh vào buổi chiều, nhiều người giật mình khi đi vệ sinh thấy nước tiểu hoặc phân nhuộm màu hồng đỏ. Tâm lý hoang mang lập tức xuất hiện vì màu sắc này rất giống dấu hiệu xuất huyết đường tiêu hóa hay tiểu ra máu.

Thực tế, uống nước ép hoặc ăn thanh long ruột đỏ hoàn toàn có thể làm nước tiểu và phân chuyển màu đỏ hoặc hồng. Đây là hiện tượng sinh lý bình thường do cơ thể đào thải sắc tố tự nhiên của quả qua hệ bài tiết, hoàn toàn vô hại.

Thủ phạm đổi màu mang tên betalain

Thanh long thuộc chi Hylocereus, họ Xương rồng (Cactaceae), hiện được trồng thương mại phổ biến với hai giống chính là thanh long ruột đỏ (Hylocereus polyrhizus) và thanh long ruột trắng (Hylocereus undatus) [1]. Khác với giống ruột trắng, thanh long ruột đỏ chứa hàm lượng lớn sắc tố tự nhiên tạo màu đỏ rực đặc trưng [1], [2].

Hợp chất tạo màu chính trong thanh long ruột đỏ là betalain tan trong nước, bao gồm nhóm betacyanin mang sắc đỏ tím và nhóm betaxanthin mang sắc vàng cam [1], [3]. Tính đến thời điểm công bố nghiên cứu năm 2015, thanh long ruột đỏ là loại trái cây duy nhất cung cấp sắc tố betalain cho người tiêu dùng [1].

Do đặc tính tan trong nước và khả năng tạo màu mạnh, betalain khi đi vào ống tiêu hóa sẽ hòa lẫn với dịch tiêu hóa [1], [3]. Phần sắc tố không bị phân hủy hết sẽ theo phân ra ngoài, hoặc hấp thu ở đại tràng rồi lọc qua thận để thải ra nước tiểu, từ đó nhuộm đỏ chất thải [4].

Hành trình sắc tố đi qua hệ bài tiết

Khi ăn thực phẩm giàu betalain như củ dền hay thanh long đỏ, sắc tố này đi qua dạ dày xuống ruột và được hấp thu tại đại tràng trước khi bài tiết qua nước tiểu [4]. Trong điều kiện sinh học thông thường và môi trường axit của dạ dày, betalain vốn kém bền và dễ bị mất màu [4], [3].

Tuy nhiên, mức độ đổi màu chất thải không giống nhau ở tất cả mọi người. Tài liệu y khoa năm 2013 ghi nhận khoảng 14% người ăn củ dền (loại củ cũng chứa sắc tố betalain) xuất hiện tình trạng nước tiểu chuyển màu đỏ [4].

Tình trạng tiểu ra màu đỏ do betalain sẽ tăng lên nếu ăn kèm các thực phẩm giàu oxalat như hàu [4]. Nguyên nhân là oxalat ngăn cản axit dạ dày làm mất màu sắc tố, giúp lượng betalain nguyên vẹn đi xuống ruột và hấp thu vào máu nhiều hơn [4].

Bên cạnh thức ăn tự nhiên, một số chất phẩm màu thực phẩm hoặc thuốc nhuận tràng chứa phenolphthalein glucuronide khi gặp vi khuẩn đại tràng cũng giải phóng hoạt chất làm đỏ phân và nước tiểu khi bị axit hóa [4]. Việc nắm rõ các thực phẩm vừa nạp vào cơ thể là bước đầu tiên giúp phân biệt hiện tượng đào thải sắc tố lành tính với bệnh lý [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đào thải và tác dụng của betalain?

Để đo lường cụ thể cách cơ thể đào thải betalain qua thận, một nghiên cứu thí điểm công bố năm 2005 đã theo dõi dược động học nước tiểu ở 6 phụ nữ khỏe mạnh không hút thuốc [5]. Những người này uống một liều duy nhất 500 mL nước ép củ dền đỏ chứa 362,7 mg betalain và 500 mL nước máy theo trình tự, sau đó thu thập mẫu nước tiểu trong vòng 24 giờ [5].

Kết quả phân tích cho thấy lượng betalain nguyên vẹn (gồm betanin và isobetanin) tìm thấy trong nước tiểu đạt trung bình 1001 ± 273 microg, tương đương chỉ 0,28 ± 0,08% tổng liều uống vào [5]. Tốc độ bài tiết qua nước tiểu diễn ra nhanh và đạt đỉnh sau thời gian trung vị 3,0 giờ (dao động từ 2,5 đến 8,0 giờ) với mức 91,7 ± 30,1 microg/giờ [5]. Thời gian bán thải cuối cùng của sắc tố này là 7,43 ± 1,47 giờ, hằng số tốc độ thải trừ đạt 0,097 ± 0,021 mỗi giờ, và tổng lượng betalain dự kiến thải qua nước tiểu ước tính khoảng 1228 ± 291 microg [5].

Nhóm nghiên cứu nhận định betalain có sinh khả dụng thấp hoặc đào thải qua thận chỉ là con đường phụ, đồng thời lưu ý cần đo thêm các chất chuyển hóa trong huyết tương, nước tiểu và dịch mật để có bức tranh toàn diện [5]. Điều này cũng giái thích vì sao phần lớn sắc tố còn lại đi theo đường tiêu hóa và dễ làm phân có màu đỏ.

Không chỉ đi qua cơ thể như một chất màu vô hại, betalain trong thanh long đỏ còn mang lại lợi ích sức khỏe mạch máu rõ rệt. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và bắt chéo công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của thanh long trên 19 nam và nữ trẻ tuổi, khỏe mạnh, không hút thuốc [2]. Người tham gia dùng 24 g bột thanh long nguyên quả (chứa 33 mg betalain) hoặc giả dược mỗi ngày trong 14 ngày [2].

Trong số 18 người hoàn thành thử nghiệm, nhóm dùng thanh long cải thiện đáng kể độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD - chỉ số đo độ đàn hồi và chức năng nội mô mạch máu) ngay sau 2 giờ (+0,8 ± 0,3%, P = 0,01), 3 giờ (+1,0 ± 0,3%, P = 0,001), 4 giờ (+1,3 ± 0,4%, P < 0,001) và duy trì đến ngày thứ 14 (+1,3 ± 0,2%, P < 0,001) so với giả dược [2]. Vận tốc sóng mạch (chỉ số đo độ cứng động mạch) giảm rõ rệt ở mốc 3 giờ (-0,5 ± 0,2 m/s, P = 0,003) và chỉ số tăng cường (AIx) cải thiện sau 14 ngày (-7,0 ± 3,3%, P = 0,02), dù huyết áp ngoại vi và trung tâm không đổi [2].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng

Ngoài tác dụng hỗ trợ chức năng nội mô và giảm độ cứng động mạch ở người khỏe mạnh, thanh long ruột đỏ còn được chú ý nhờ hoạt tính chống oxy hóa, thu dọn gốc tự do và chống tăng sinh tế bào [1], [2]. Một số nghiên cứu trước đó cũng gợi ý tiêu thụ thanh long có thể giúp cải thiện đường huyết và mỡ máu [2].

Ngay cả phần vỏ thanh long đỏ vốn thường bị bỏ đi cũng chứa nhiều betalain và pectin có giá trị sinh học [3], [6]. Nghiên cứu năm 2016 cho thấy khi vi nang hóa betalain từ vỏ thanh long đỏ bằng maltodextrin kết hợp gum Arabic hoặc pectin, khả năng chống oxy hóa đạt lần lượt 195,39 ± 8,63 và 201,76 ± 4,06 micromol Trolox/g, cao hơn mức 151,07 ± 2,57 micromol Trolox/g của dịch chiết thô [3]. Trên mô hình màng đệm túi niệu phôi vịt, kỹ thuật bọc carbohydrate này giúp tăng hoạt tính kháng viêm gấp 5 đến 6 lần, tăng khả năng ức chế tạo mạch 2 đến 4 lần và tăng hoạt tính cảm ứng enzyme glutathione S-transferase 4 đến 5 lần [3].

Một nghiên cứu khác năm 2023 chiết xuất pectin từ vỏ thanh long đỏ bằng axit citric thu được vùng Rhamnogalacturonan-I (RG-I) đạt 66,59 mol% với tỷ lệ nhánh (Ara + Gal)/Rha là 1,25, giúp thúc đẩy sự phát triển của lợi khuẩn B. animalis [6]. Dù vậy, các thử nghiệm trên vỏ quả chủ yếu thực hiện trong phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình phôi vịt [7], [3], [6]. Thử nghiệm lâm sàng trên người năm 2022 cũng mới thực hiện ở quy mô nhỏ 18 người trẻ khỏe mạnh trong thời gian ngắn 14 ngày [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi thấy chất thải đổi màu

Hiểu lầm phổ biến nhất là đồng nhất mọi trường hợp nước tiểu đỏ với bệnh tiểu máu (hematuria), tiểu huyết sắc tố (hemoglobinuria) hoặc tiểu myoglobin (myoglobinuria) [4]. Thực tế, bác sĩ có thể phân biệt nhanh bằng que thử nước tiểu (dipstick): nếu kết quả âm tính với hemoglobin trên mẫu nước tiểu màu đỏ, nguyên nhân thường do sắc tố thực phẩm, thuốc hoặc bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin [4]. Ngược lại, nếu que thử dương tính, mẫu sẽ được soi kính hiển vi và làm thêm xét nghiệm máu như đếm hồng cầu lưới, phết máu ngoại vi, bilirubin, haptoglobin, lactate dehydrogenase để tìm nguyên nhân tan máu [4].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thấy màu đỏ trong nước tiểu nghĩa là thận đang bị quá tải hoặc hư hại do thực phẩm. Như dữ liệu dược động học đã chỉ ra, lượng betalain nguyên vẹn thải qua thận chỉ chiếm khoảng 0,28% liều tiêu thụ và thải trừ nhanh với thời gian bán thải khoảng 7,43 giờ [5].

Một số người lại lo ngại sắc tố thanh long là hóa chất độc hại. Ngược lại, betalain từ thanh long đỏ là chất màu tự nhiên an toàn, không tạo chất thải độc hại, thậm chí năm 2025 còn được nghiên cứu làm thiết bị giấy chỉ thị màu tại chỗ để phát hiện kim loại đồng và sắt trong nước nhờ khả năng đổi từ màu hồng sang cam nhạt hoặc vàng ở độ pH 4-5 [8], [3].

Ai nên thận trọng và khi nào cần đi khám?

Dù hiện tượng đổi màu phân và nước tiểu sau khi uống nước ép thanh long đỏ là lành tính, người dân không nên chủ quan nếu màu đỏ kéo dài nhiều ngày sau khi đã ngưng ăn. Theo dữ liệu đào thải, tốc độ bài tiết đạt đỉnh sau khoảng 3 giờ và giảm dần với thời gian bán thải hơn 7 giờ, nên màu sắc chất thải thường sớm trở lại bình thường sau một đến hai ngày [5].

Cần đi khám bác sĩ nếu nước tiểu màu đỏ hoặc hồng đi kèm các triệu chứng bất thường của bệnh lý đường tiết niệu dưới hoặc nhiễm khuẩn (như nhiễm Citrobacter sedlakii, Serratia marcescens) [4]. Những trường hợp vận động mạnh gây tan máu nội mạch, người có bệnh lý mạch máu hoặc nghi ngờ thiếu máu tan máu cũng cần làm xét nghiệm nước tiểu và máu tại cơ sở y tế để loại trừ bệnh lý thực thể [4]. Người đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị nên hỏi ý kiến bác sĩ để không nhầm lẫn tác dụng phụ của thuốc với màu thực phẩm [4].

Cách sử dụng thanh long đỏ hợp lý trong đời sống

Để tận dụng lợi ích bảo vệ mạch máu và chống oxy hóa của betalain, người trưởng thành có thể bổ sung thanh long ruột đỏ ở lượng vừa phải trong chế độ ăn hàng ngày [2]. Trong thử nghiệm lâm sàng, liều dùng hiệu quả là 24 g bột thanh long nguyên quả, tương đương 33 mg betalain mỗi ngày — một mức hoàn toàn có thể đạt được qua chế độ ăn thông thường [2].

Khi chế biến và bảo quản nước ép thanh long đỏ tại nhà, nên dùng tươi hoặc bảo quản lạnh, tránh đun nấu ở nhiệt độ cao. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng sắc tố betalain rất nhạy cảm với nhiệt và trở nên kém bền khi bảo quản ở điều kiện nhiệt độ trên 60 độ C [7]. Trong điều kiện lạnh khoảng 5 ± 3 độ C, dịch chiết betalain có thể giữ độ ổn định tốt hơn [8].

Bạn cũng có thể lưu ý các món ăn đi kèm trong bữa ăn. Nếu uống nước ép thanh long đỏ cùng thực phẩm giàu oxalat như hàu, màu đỏ trong nước tiểu có thể xuất hiện rõ hơn do oxalat bảo vệ betalain khỏi bị axit dạ dày phân hủy [4]. Khi hiểu rõ cơ chế này, bạn chỉ cần uống đủ nước và theo dõi bình thường.

Nhìn chung, việc phân hoặc nước tiểu chuyển màu hồng đỏ sau khi uống nước ép thanh long ruột đỏ là phản ứng đào thải sắc tố betalain tự nhiên và vô hại [1], [4], [5]. Thay vì lo lắng, bạn có thể yên tâm thưởng thức loại quả tốt cho mạch máu này ở mức độ vừa phải, đồng thời chú ý đi khám nếu hiện tượng đổi màu kéo dài bất thường khi đã ngưng sử dụng [4], [2].