Nhiều người Việt có thói quen hãm nước long nhãn kết hợp kỷ tử uống mỗi ngày như một thức trà bổ dưỡng giúp an thần và dưỡng nhan. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa vị ngọt đậm của nhãn nhục và dược tính của kỷ tử khiến không ít người băn khoăn về tác động thực tế của thức uống này lên hệ tim mạch, nhất là chỉ số huyết áp.

Thực tế nghiên cứu cho thấy kỷ tử mang lại nhiều ảnh hưởng tích cực đến thành mạch, nhưng việc sử dụng hàng ngày cần hết sức cẩn trọng ở người có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc điều trị. Long nhãn là nguồn cung cấp năng lượng nhanh nhưng chứa hàm lượng đường tự nhiên cao, trong khi kỷ tử chứa các hoạt chất sinh học có thể can thiệp trực tiếp vào quá trình tuần hoàn và chuyển hóa thuốc.

Cơ chế tác động lên mạch máu và huyết áp

Huyết áp chịu ảnh hưởng lớn từ độ đàn hồi của mạch máu, nồng độ muối trong cơ thể và chức năng nội mô. Trong y học cổ truyền, kỷ tử (Lycium barbarum) thường được sử dụng nhằm hỗ trợ các bệnh lý mạn tính liên quan đến chuyển hóa và tim mạch [1].

Về mặt sinh học, polysacarit chiết xuất từ kỷ tử (LBP) đóng vai trò bảo vệ các tế bào cơ trơn mạch máu (VSMC) [1]. Khi nồng độ homocysteine tăng cao, thành mạch dễ bị tổn thương, thúc đẩy tế bào cơ trơn tăng sinh quá mức và chuyển dịch từ dạng co bóp sang dạng tổng hợp, làm xơ cứng mạch [1]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất trong kỷ tử giúp ức chế con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt và tăng biểu hiện của miR-145, qua đó ngăn chặn sự biến đổi bất lợi này ở thành mạch [1].

Bên cạnh đó, kỷ tử còn chứa lượng chất chống oxy hóa phong phú như carotenoid (chủ yếu là zeaxanthin), riboflavin, betaine, thiamine, acid nicotinic, cryptoxanthin, coumarin và acid ascorbic [2]. Những hợp chất này hỗ trợ giảm thiểu tổn thương oxy hóa ở nội mô mạch máu và các cơ quan nội tạng [3], [2].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả trên huyết áp

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện năm 2008 đã đánh giá tác động tổng thể của nước ép kỷ tử chuẩn hóa (GoChi) trên người trưởng thành khỏe mạnh [4]. Trong thử nghiệm này, một nhóm 16 người được uống 120 mL nước ép kỷ tử mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng gồm 18 người dùng giả dược trong 14 ngày liên tục [4].

Kết quả cho thấy nhóm dùng nước ép kỷ tử ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về mức năng lượng, chất lượng giấc ngủ, sự tập trung và giảm bớt căng thẳng, mệt mỏi [4]. Tuy nhiên, các chỉ số huyết áp và nhịp tim không ghi nhận sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê giữa ngày 1 và ngày 15, cũng như không có sự khác biệt so với nhóm giả dược [4]. Điều này phản ánh rằng ở người khỏe mạnh, việc sử dụng kỷ tử trong thời gian ngắn không làm xáo trộn huyết áp cơ bản [4].

Ở mô hình động vật tăng huyết áp, tác dụng hạ áp của thảo dược này thể hiện rõ rệt hơn. Nghiên cứu năm 2015 trên chuột có nguy cơ tăng huyết áp nhạy cảm với muối (BHR) 9 tuần tuổi cho thấy chế độ ăn chứa 8% muối trong 12 tuần làm huyết áp chuột tăng vọt [5]. Khi được điều trị phối hợp với kỷ tử trong 4 tuần tiếp theo, chỉ số huyết áp của chuột đã được đưa trở lại mức bình thường [5]. Tác dụng hạ áp này gắn liền với việc giảm biểu hiện lncRNA sONE ở tế bào nội mô thận và cải thiện đáng kể enzyme sinh nitric oxide (eNOS), giúp giãn mạch [5].

Ảnh hưởng đến mỡ máu và đường huyết

Sức khỏe huyết áp luôn gắn liền với chỉ số đường huyết và lipid máu. Chiết xuất kỷ tử qua dạng sắc nước hay dịch chiết polysacarit đều thể hiện tác dụng hạ đường huyết và hạ mỡ máu trên động vật thí nghiệm [3].

Cụ thể, thử nghiệm năm 2004 trên thỏ mắc đái tháo đường hoặc tăng lipid máu do alloxan cho thấy việc dùng chiết xuất kỷ tử trong 10 ngày đã làm giảm đáng kể đường huyết, cholesterol toàn phần (TC) và triglyceride (TG), đồng thời làm tăng nồng độ cholesterol tốt HDL-c [3]. Polysacarit chứa nhiều monosacarit cùng 17 loại acid amin, kết hợp với các vitamin chống oxy hóa, được xác định là thành phần chính tạo nên các chuyển biến tích cực này [3]. Các tổng quan khoa học năm 2022 cũng khẳng định kỷ tử có tiềm năng hỗ trợ cải thiện rối loạn chuyển hóa carbohydrate và giảm biến chứng viêm [6].

Đối với nam giới, một thử nghiệm lâm sàng năm 2025 tại Bệnh viện Afzalipoor trên 80 bệnh nhân giãn tĩnh mạch thừng tinh cho thấy uống 400 mg chiết xuất kỷ tử mỗi ngày trong 2 tháng giúp tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa (Superoxide dismutase, Glutathione peroxidase) và giảm mạnh malondialdehyde (MDA), hạn chế căng thẳng oxy hóa trong hệ tuần hoàn sinh dục [7].

Tuy nhiên, cần lưu ý long nhãn hãm cùng kỷ tử lại là thực phẩm rất giàu đường tự nhiên. Việc hấp thu lượng đường đậm đặc từ long nhãn mỗi ngày có thể gây bất lợi cho người kiểm soát đường huyết kém, gián tiếp làm tăng gánh nặng lên hệ mạch máu.

Hiểu lầm phổ biến và tương tác thuốc nguy hiểm

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và có thể uống thay nước lọc cả ngày. Đây là quan điểm sai lầm, đặc biệt với những người đang điều trị các bệnh tim mạch.

Báo cáo tổng quan năm 2021 cảnh báo tương tác nghiêm trọng giữa kỷ tử và thuốc chống đông máu warfarin [8]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chứng minh trà kỷ tử ức chế nhẹ enzym CYP2C9 tại vi thể gan người, làm chậm quá trình chuyển hóa warfarin [8]. Ngoài ra, polysacarit trong kỷ tử còn ức chế protein vận chuyển P-glycoprotein, làm tăng hấp thu warfarin qua đường tiêu hóa và đẩy thuốc khỏi vị trí gắn kết protein huyết tương, dẫn đến nồng độ thuốc tự do trong máu tăng vọt [8].

Hệ quả lâm sàng đã được ghi nhận: một phụ nữ tại Mỹ xuất hiện triệu chứng chảy máu cam, xuất huyết dưới da và chảy máu trực tràng kèm theo chỉ số INR tăng vọt sau khi uống nước ép kỷ tử [8]. Một trường hợp khác là nữ bệnh nhân 75 tuổi đã thay van hai lá, đang dùng warfarin ổn định với chỉ số INR mục tiêu 2,5-3,5; sau khi uống 1-2 tách trà kỷ tử mỗi ngày để phòng bệnh đã bị quá liều warfarin khiến chỉ số INR tăng cao mất kiểm soát [8].

Ai nên thận trọng khi dùng nước hãm long nhãn kỷ tử?

Dù đem lại cảm giác khoan khoái và nâng cao thể trạng [4], thức uống kết hợp long nhãn và kỷ tử không phù hợp cho mọi đối tượng.

  • Người đang dùng thuốc chống đông máu warfarin: Tuyệt đối không tự ý uống nước hãm kỷ tử vì nguy cơ xuất huyết nội tạng nghiêm trọng do tương tác dược lực [8].
  • Phụ nữ mang thai: Các tài liệu khoa học khuyến cáo phụ nữ có thai không nên tùy tiện dùng kỷ tử [2].
  • Người mắc các bệnh cấp tính: Người đang bị tiêu chảy, sốt hoặc viêm khớp được khuyến cáo không nên sử dụng kỷ tử [2].
  • Bệnh nhân đái tháo đường: Long nhãn chứa hàm lượng đường cao; việc dung nạp thường xuyên có thể làm đường huyết dao động khó kiểm soát, lấn át tác dụng điều hòa chuyển hóa của kỷ tử [6].
  • Người có huyết áp không ổn định đang dùng nhiều loại thuốc: Cần thận trọng để tránh các tương tác chuyển hóa qua gan.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý

Để thưởng thức hương vị thơm ngon của nước hãm long nhãn kỷ tử mà vẫn đảm bảo an toàn cho huyết áp và tim mạch, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Liều lượng điều độ: Không nên lạm dụng hàng ngày như nước uống chính. Với người khỏe mạnh, mỗi lần chỉ nên dùng khoảng 5-10 hạt kỷ tử kết hợp với 2-3 cùi long nhãn, hãm cùng 250-300 mL nước ấm. Không nên uống các loại nước ép kỷ tử đậm đặc vượt quá 120 mL mỗi ngày nếu chưa có chỉ định [4].
  • Thời điểm dùng: Nên uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều để tận dụng tác dụng tăng cường tỉnh táo và giảm mệt mỏi [4]. Tránh uống sát giờ đi ngủ nếu dễ bị đầy bụng hoặc tiểu đêm.
  • Cách chế biến: Rửa sạch dược liệu qua nước ấm trước khi hãm. Tránh cho thêm đường phèn hay mật ong vì cùi nhãn vốn đã có lượng đường tự nhiên rất cao.

Nước hãm long nhãn kỷ tử là thức uống thơm ngon, giúp tăng cường sinh lực và hỗ trợ chống oxy hóa nếu dùng đúng mực. Tuy nhiên, thức uống này không thể thay thế phác đồ điều trị tăng huyết áp và tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nguy hiểm khi kết hợp với thuốc chống đông. Người có bệnh lý nền tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa thức trà này vào thói quen sinh hoạt mỗi ngày.