Mỗi khi thời tiết thay đổi, ho khan rát cổ hoặc ho đờm dai dẳng là nỗi phiền toái mà rất nhiều người gặp phải. Không ít gia đình có thói quen hái lá mã đề quanh vườn hoặc mua ngoài chợ về đun nước uống nhằm làm dịu cơn ho và long đờm. Liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học thực sự hay chỉ là lời truyền miệng?
Thực tế, nghiên cứu dược lý học hiện đại xác nhận chiết xuất từ cây mã đề chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên và lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc họng [1]. Dù không thể thay thế thuốc đặc trị do bác sĩ kê đơn, nước sắc mã đề đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ làm dịu kích ứng và giảm số lượng cơn ho hiệu quả [1].
Hoạt chất aucubin và cơ chế dập tắt phản ứng viêm
Khi đường thở bị vi khuẩn hoặc virus tấn công, hệ miễn dịch lập tức huy động các tế bào viêm đến niêm mạc hô hấp. Mã đề chứa nhóm chất iridoid glycoside, nổi bật nhất là aucubin [1]. Hoạt chất sinh học này giúp làm giảm đáng kể các phản ứng viêm quá mức tại mô tổn thương [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh hóa chuyên sâu cho thấy aucubin phối hợp cùng các hợp chất như verbascoside có khả năng ức chế chọn lọc sự biểu hiện của enzyme gây viêm cyclooxygenase-2 (COX-2) ở mức vật liệu di truyền mRNA trên tế bào bạch cầu đa nhân trung tính của người [3]. Bằng cách ngăn chặn enzyme COX-2 tổng hợp prostaglandin E2 (PGE2) - một chất trung gian hóa học chính kích hoạt phản ứng sưng đỏ và đau rát - mã đề giúp giảm bớt hiện tượng phù nề mô hầu họng [3].
Mã đề cũng can thiệp vào quá trình sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS). Các nhà khoa học ghi nhận aucubin và chiết xuất mã đề làm giảm mạnh phản ứng bùng nổ oxy hóa từ tế bào bạch cầu trung tính, giúp mô hô hấp tránh khỏi tình trạng tổn thương oxy hóa thứ phát do ổ viêm gây ra [2].
Chất nhầy thảo mộc: Lớp khiên làm dịu niêm mạc khô rát
Cơn ho dai dẳng thường khởi phát từ cảm giác ngứa rát khi niêm mạc họng bị tổn thương và khô khốc. Cây mã đề cung cấp lượng lớn carbohydrate phức hợp dưới dạng chất nhầy tự nhiên (mucilage) [1].
Khi đi qua vùng họng, chất nhầy này tạo thành một lớp màng sinh học mỏng che phủ các thụ thể cảm giác đang bị kích ứng [1]. Cơ chế tạo màng bảo vệ này (demulcent) ngăn không cho luồng không khí khô hoặc dịch nhầy kích thích trực tiếp lên vùng niêm mạc họng đang viêm, từ đó dập tắt phản ứng ho khan phản xạ [1].
Bằng chứng từ các thí nghiệm tiền lâm sàng
Tác dụng cắt cơn ho của mã đề đã được kiểm chứng trực tiếp trên mô hình động vật thí nghiệm. Một thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột lang cho thấy chiết xuất cồn của mã đề nhọn (Plantago lanceolata) giúp giảm đáng kể số lượng cơn ho do hóa chất kích thích acid citric gây ra, với hiệu lực làm dịu tương đương codeine - một chất giảm ho phổ biến trong y học [1].
Ở một thí nghiệm thực nghiệm khác, chiết xuất cồn từ loài thảo mộc này còn thể hiện khả năng ức chế sự co thắt khí quản chuột lang bị kích thích bởi barium [1]. Khả năng làm giãn cơ trơn đường thở này giải thích vì sao nước uống mã đề hỗ trợ cải thiện tình trạng thở khò khè và co thắt phế quản khi đường thở bị kích ứng [4].
Hơn thế nữa, các nghiên cứu miễn dịch học chỉ ra aucubin cùng các hợp chất tan trong nước của mã đề có khả năng kích thích sự tăng sinh tế bào lympho người và thúc đẩy tiết interferon-gamma (IFN-gamma) [5]. Điều này cho thấy thảo mộc này còn hỗ trợ hệ thống phòng ngự tự nhiên của cơ thể đối phó với nhiễm trùng [5].
Nghiên cứu lâm sàng trên người ghi nhận những gì?
Dù dữ liệu trên động vật và trong ống nghiệm rất phong phú, các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người vẫn đang ở giai đoạn tích lũy. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2025 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng và ghi nhận việc sử dụng mã đề (Plantago major) giúp giảm rõ rệt triệu chứng ho, thở khò khè, đồng thời làm tăng đáng kể các chỉ số chức năng hô hấp FEV1 và FVC ở bệnh nhân hen suyễn [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng cũng báo cáo chiết xuất mã đề mang lại hiệu quả nhanh chóng đối với các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh viêm phế quản cấp cũng như viêm phế quản mạn [4], [6]. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế quốc tế nhận định rằng chất lượng bằng chứng lâm sàng tổng thể hiện nay vẫn ở mức thấp do các thử nghiệm quy mô lớn còn khan hiếm [1], [4]. Do đó, người bệnh không nên coi đây là thuốc chữa dứt điểm bệnh đường hô hấp.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước mã đề
Nhiều người tin rằng nước mã đề càng đun đặc uống càng nhanh khỏi ho. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nghiên cứu tế bào cho thấy dù chiết xuất toàn phần và baicalein an toàn ở hầu hết các nồng độ, aucubin đơn lẻ khi dùng ở nồng độ quá cao vẫn có thể gây độc cho tế bào [2].
Một hiểu lầm khác là dùng mã đề thay thế hoàn toàn kháng sinh khi viêm họng có đờm mủ. Dù chiết xuất hạt và lá mã đề có tác dụng giảm tiết các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và ức chế các chất trung gian PGE2 [7], [8], thảo dược này không thể tiêu diệt triệt để các ổ nhiễm khuẩn nặng nếu không có sự can thiệp của kháng sinh phù hợp do bác sĩ chỉ định.
Ai nên thận trọng khi uống nước mã đề?
Mã đề là thảo dược có tính lợi tiểu tự nhiên và tác động đến các phản ứng viêm toàn thân. Những người huyết áp thấp, phụ nữ có thai hoặc người thường xuyên đi tiểu đêm nên thận trọng, tránh uống quá nhiều vào buổi tối.
Người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc có bệnh lý nền về gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng nước mã đề thường xuyên. Nghiên cứu độc tính tế bào cho thấy một số hợp chất trong mã đề có thể tương tác hoặc gây gánh nặng chuyển hóa nếu dùng quá liều [2]. Khi xuất hiện triệu chứng ho sốt kéo dài trên 5 ngày, khó thở hoặc khạc đờm có máu, người bệnh phải đến cơ sở y tế khám ngay.
Hướng dẫn cách dùng đúng theo khuyến cáo khoa học
Để khai thác tối đa lượng chất nhầy và hoạt chất aucubin mà vẫn đảm bảo độ an toàn, tài liệu y khoa khuyến nghị cách dùng thảo mộc khô dựa trên kinh nghiệm truyền thống chuẩn mực [1].
Liều lượng sử dụng thông thường là hãm khoảng 2 g lá mã đề khô trong 150 ml nước sôi, uống từ 2 đến 3 lần mỗi ngày [1]. Nếu sử dụng dưới dạng viên nén hoặc viên ngậm chứa bột thảo mộc tiêu chuẩn hóa, liều dùng là 160-190 mg mỗi lần, tổng liều không vượt quá 1,28 g mỗi ngày [1]. Bạn nên uống nước ấm, nhấp từng ngụm nhỏ để lớp chất nhầy bám phủ đều bề mặt hầu họng, giúp giảm phản xạ ho ngay tức thì.
Nước mã đề là một giải pháp thảo mộc hỗ trợ giảm ho, làm dịu rát họng có cơ sở khoa học nhờ chất nhầy và hoạt chất kháng viêm aucubin. Tuy nhiên, người dân chỉ nên xem đây là phương pháp bổ trợ nhẹ nhàng cho các triệu chứng viêm họng thông thường, không lạm dụng quá liều và tuyệt đối không tự ý thay thế chỉ định y khoa khi bệnh diễn tiến nặng.