Xịt họng keo ong có tác dụng gì trong việc giảm sưng đau cổ họng?

Thời tiết thay đổi thất thường hay việc ngồi phòng máy lạnh cả ngày rất dễ khiến vùng họng bị ngứa rát, sưng đỏ và đau khi nuốt. Thay vì tìm đến các loại thuốc điều trị toàn thân ngay khi mới chớm khó chịu, nhiều người tiêu dùng hiện nay có xu hướng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và thảo dược. Trong số đó, sản phẩm xịt họng keo ong được bày bán phổ biến ở các nhà thuốc và được truyền tai nhau như một giải pháp làm dịu cổ họng tức thì.

Thực tế, các bằng chứng y khoa hiện đại xác nhận rằng dung dịch xịt họng chứa chiết xuất keo ong có tác dụng rõ rệt trong việc làm dịu các triệu chứng viêm đường hô hấp trên và giảm đau sưng họng ^[1]. Nhờ đặc tính kháng viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch tại niêm mạc, keo ong dạng xịt có thể rút ngắn thời gian chịu đựng sự khó chịu của người bệnh ^[1], ^[2].

Cơ chế tự nhiên giúp giảm sưng đau niêm mạc họng

Khi cơ thể bị virus hoặc vi khuẩn xâm nhập vào đường hô hấp trên, hệ thống miễn dịch sẽ khởi động phản ứng viêm tại chỗ. Quá trình viêm cấp tính này dẫn tới việc mạch máu giãn nở, thoát dịch mô, gây ra hiện tượng sưng tấy, niêm mạc hầu họng ửng đỏ và kích thích các thụ thể cảm giác gây đau rát hoặc vướng víu ^[1]. Ở giai đoạn này, giọng nói cũng có thể bị khàn đục kèm theo cảm giác khó chịu liên tục ^[1].

Keo ong là một hợp chất dạng nhựa tự nhiên do loài ong thu thập từ chồi cây và vỏ cây rồi kết hợp với enzyme tiêu hóa của chính chúng ^[1]. Từ lâu đời, chất nhựa này đã được áp dụng trong việc chăm sóc sức khỏe răng miệng cũng như đường hô hấp nhờ khả năng kháng khuẩn và kháng viêm tự nhiên ^[1]. Các hợp chất polyphenol và flavonoid phong phú trong keo ong đóng vai trò chủ chốt trong việc dập tắt phản ứng viêm và ức chế các tác nhân gây hại ^[1], ^[2].

Khi được điều chế dưới dạng dung dịch xịt hạt sương mịn, keo ong sẽ trực tiếp bao phủ lên bề mặt niêm mạc đang bị tổn thương ở thành sau họng. Cách tiếp cận tại chỗ này giúp các hoạt chất sinh học nhanh chóng tiếp xúc với vi khuẩn và giảm tải lượng mầm bệnh ^[2]. Bên cạnh đó, keo ong còn phát huy tác dụng điều hòa phản ứng viêm, giúp mô hầu họng bớt phù nề và tạo điều kiện thuận lợi để cơ thể tự phục hồi ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng về keo ong chuẩn hóa polyphenol

Để đánh giá chính xác tác dụng của keo ong đối với tình trạng đau rát họng, các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược được công bố vào năm 2021 ^[1]. Nghiên cứu này tập trung vào một chế phẩm xịt họng từ chiết xuất keo ong loại cây dương (poplar-type propolis) với hàm lượng polyphenol toàn phần được chuẩn hóa nghiêm ngặt là 15 mg/ml ^[1]. Nghiên cứu được thực hiện tại một trung tâm duy nhất trên 122 người trưởng thành khỏe mạnh nhưng đang có triệu chứng viêm đường hô hấp trên thể nhẹ, không biến chứng ^[1].

Các tình nguyện viên tham gia được phân chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm gồm 58 người sử dụng bình xịt keo ong chuẩn hóa và nhóm còn lại gồm 64 người dùng bình xịt giả dược ^[1]. Người bệnh được hướng dẫn xịt mỗi lần từ 2 đến 4 nhát, thực hiện 3 lần mỗi ngày, tương đương liều lượng 12 đến 24 mg polyphenol nạp vào cơ thể mỗi ngày, duy trì liên tục trong vòng 5 ngày ^[1]. Quá trình theo dõi diễn ra qua 4 mốc thời gian: thời điểm ban đầu, sau 3 ngày, sau 5 ngày và theo dõi tiếp sau 15 ngày, với tổng thời gian nghiên cứu kéo dài 8 tuần ^[1].

Kết quả lâm sàng thu được sau 3 ngày can thiệp cho thấy sự khác biệt vô cùng rõ rệt giữa hai nhóm ^[1]. Có tới 83% số người trong nhóm dùng xịt họng keo ong đã thuyên giảm hoàn toàn các triệu chứng khó chịu ^[1]. Ngược lại, ở nhóm dùng giả dược, có tới 72% số người vẫn còn ít nhất một triệu chứng dai dẳng ^[1]. Sau mốc thời gian 5 ngày điều trị, toàn bộ người bệnh ở nhóm dùng keo ong đều hồi phục hoàn toàn, nghĩa là thời gian chấm dứt triệu chứng đã được rút ngắn sớm hơn hai ngày so với diễn tiến trung bình 5 ngày ghi nhận ở nhóm đối chứng ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ nào giữa việc xịt keo ong với các phản ứng bất lợi, khẳng định độ an toàn cao của liệu pháp này ^[1].

Tác động kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch ghi nhận qua các dữ liệu

Không chỉ hỗ trợ dập tắt triệu chứng nhanh chóng ở người trưởng thành, keo ong còn được giới khoa học đánh giá cao về phổ tác động sinh học rộng trên nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Một báo cáo tổng quan y khoa công bố vào năm 2022 đã tổng hợp các bằng chứng lâm sàng về hoạt tính kháng virus và điều hòa miễn dịch của keo ong trong các bệnh lý đường hô hấp ^[2]. Hầu hết các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên thường khởi phát do sự tấn công của virus, sau đó có thể kéo theo tình trạng bội nhiễm thêm vi khuẩn hoặc nấm ^[2].

Báo cáo này nhắc lại một nghiên cứu bệnh - chứng của tác giả Crisan và cộng sự thực hiện trên nhóm trẻ em ở lứa tuổi mầm non và học đường ^[2]. Trong nghiên cứu đó, các bác sĩ đã đánh giá tác động của một chiết xuất keo ong dạng nước giàu flavonoid mang tên NIVCRISOL trong các đợt viêm đường hô hấp trên cấp tính ^[2]. Kết quả theo dõi ghi nhận việc sử dụng keo ong tại chỗ đem lại lợi ích rõ rệt trong việc làm giảm số lượng các ca biểu hiện triệu chứng viêm mũi họng cấp ^[2]. Đồng thời, giải pháp này giúp suy giảm, và trong một số trường hợp thậm chí ức chế hoàn toàn, quần thể vi khuẩn cư trú ở đường hô hấp trên ^[2].

Cũng trong tài liệu tổng quan này, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược của nhóm tác giả Cohen và cộng sự đã kiểm nghiệm một chế phẩm thảo dược chứa chiết xuất keo ong nồng độ 50 mg/ml kết hợp với cúc tím (Echinacea) và vitamin C trên đối tượng trẻ em ^[2]. Thử nghiệm kéo dài trong 12 tuần nhằm phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp ^[2]. Kết quả khẳng định việc can thiệp bằng chế phẩm này giúp giảm đáng kể tỷ lệ trẻ mắc bệnh, làm giảm tổng số đợt ốm cũng như số đợt ốm trung bình của mỗi trẻ ^[2]. Thêm vào đó, tổng số ngày bị bệnh và thời gian kéo dài của từng đợt bệnh cụ thể cũng được rút ngắn đáng kể so với nhóm giả dược ^[2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Những dữ liệu từ các thử nghiệm cho thấy xịt họng keo ong mang lại lợi ích kép cho người đang bị sưng đau cổ họng. Về mặt lâm sàng, keo ong cung cấp các hoạt chất thực vật có khả năng kháng khuẩn tại chỗ, kìm hãm sự phát triển của vi sinh vật gây hại ở niêm mạc hầu họng ^[1], ^[2]. Về mặt cảm giác, keo ong giúp giảm nhanh tình trạng đau rát, giảm sưng đỏ và hỗ trợ phục hồi giọng nói khàn đặc ^[1]. Việc làm giảm triệu chứng sớm hơn 2 ngày so với bình thường giúp người bệnh nhanh chóng lấy lại chất lượng cuộc sống và sinh hoạt thường ngày ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về các giới hạn của bằng chứng khoa học. Nghiên cứu lâm sàng chuẩn hóa năm 2021 được tiến hành tại một trung tâm đơn lẻ với quy mô 122 đối tượng người lớn, tập trung vào thể bệnh nhẹ chưa xuất hiện biến chứng ^[1]. Điều này đồng nghĩa với việc kết quả chưa thể đại diện cho các trường hợp nhiễm trùng nặng hoặc các bệnh mạn tính phức tạp ^[1].

Đối với báo cáo tổng quan năm 2022, nghiên cứu của Crisan và cộng sự tuy ghi nhận keo ong làm giảm hệ vi khuẩn đường thở nhưng lại chưa xác định chi tiết thành phần từng loại vi khuẩn hay sự suy giảm nồng độ của từng chủng virus cụ thể ^[2]. Do đó, hiệu quả kháng virus của keo ong trong nghiên cứu này vẫn mang tính giả thuyết sinh học kết hợp với vai trò điều hòa miễn dịch, chứ chưa thể coi là thuốc đặc trị tiêu diệt virus hoàn toàn ^[2]. Mặt khác, chế phẩm trong thử nghiệm của Cohen có chứa thêm cúc tím và vitamin C, nên lợi ích giảm ốm là kết quả của sự hiệp đồng nhiều thành phần chứ không riêng lẻ keo ong ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xịt họng keo ong

Sự phổ biến của keo ong trên các phương tiện truyền thông đôi khi dẫn đến những ngộ nhận quá mức về công năng thực tế. Hiểu lầm phổ biến nhất là coi bình xịt họng keo ong có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc kháng sinh kê đơn. Keo ong có chứa các chất polyphenol và flavonoid mang hoạt tính kháng khuẩn tự nhiên ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, hoạt tính này chủ yếu mang tính hỗ trợ kiểm soát tải lượng vi sinh vật tại chỗ ở các trường hợp viêm nhẹ, hoàn toàn không tương đương với thuốc kháng sinh phổ rộng điều trị các ổ nhiễm khuẩn nghiêm trọng.

Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng mọi loại keo ong trên thị trường đều mang lại kết quả giống nhau. Trên thực tế, hiệu quả lâm sàng phụ thuộc rất lớn vào chất lượng nguồn gốc nguyên liệu và hàm lượng hoạt chất. Trong nghiên cứu lâm sàng, sản phẩm mang lại hiệu quả vượt trội là loại keo ong kiểu cây dương được chuẩn hóa định lượng rõ ràng với 15 mg polyphenol trên mỗi ml dung dịch ^[1]. Rất nhiều sản phẩm trôi nổi hoặc không công bố rõ nồng độ hoạt chất sẽ khó đảm bảo đạt được tác dụng giảm đau họng nhanh chóng như kết quả đã công bố ^[1].

Ngoài ra, một số người lầm tưởng rằng keo ong có nguồn gốc tự nhiên nên có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Mặc dù các thử nghiệm ghi nhận keo ong có độ dung nạp rất tốt và không gây phản ứng bất lợi ở liều dùng nghiên cứu ^[1], việc lạm dụng xịt liên tục quá mức cần thiết là không khoa học. Bất kỳ chế phẩm nào khi đưa vào cơ thể cũng cần tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo để đạt được hiệu quả tối ưu mà không gây lãng phí hoặc phản ứng không mong muốn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù thử nghiệm trên người trưởng thành khỏe mạnh không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể ^[1], keo ong vẫn là một sản phẩm có nguồn gốc từ loài ong. Do đó, những người có tiền sử dị ứng với mật ong, phấn hoa, nọc ong hoặc các sản phẩm từ ong cần hết sức cẩn trọng. Phản ứng dị ứng tại chỗ có thể gây kích ứng niêm mạc, ngứa họng hoặc thậm chí sưng nề đường thở nếu cơ thể quá mẫn cảm.

Phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai hoặc đang cho con bú cần hỏi ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng. Việc sử dụng keo ong cho trẻ nhỏ cũng cần có sự chỉ định và hướng dẫn của chuyên gia y tế hoặc tuân theo liều dùng của các chế phẩm chuyên biệt được nghiên cứu riêng cho trẻ em ^[2].

Người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác không nên tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng keo ong. Sản phẩm xịt họng chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng tại chỗ chứ không thay thế được phác đồ y khoa ^[1]. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường, việc thăm khám bác sĩ là điều cần thiết để bảo đảm an toàn.

Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong đời sống

Để tận dụng tốt nhất các lợi ích kháng viêm và giảm đau của keo ong, người dùng nên bắt đầu can thiệp ngay khi vừa cảm thấy những dấu hiệu đầu tiên như ngứa, rát hoặc khô khốc vùng họng. Việc sử dụng sớm ở giai đoạn nhiễm trùng đường hô hấp trên mức độ nhẹ giúp kiểm soát triệu chứng tốt hơn và ngăn ngừa tình trạng viêm lan rộng ^[1].

Về cách dùng và liều lượng, bạn có thể tham khảo theo đúng phác đồ của nghiên cứu lâm sàng đã được chứng minh hiệu quả ^[1]. Cụ thể, lắc đều chai xịt trước khi dùng, há to miệng và hướng vòi xịt thẳng vào sâu vùng hầu họng. Xịt từ 2 đến 4 nhát cho mỗi lần sử dụng, duy trì đều đặn 3 lần mỗi ngày trong khoảng 5 ngày liên tục ^[1]. Sau khi xịt, nên tránh uống nước hoặc ăn thức ăn ngay trong vòng 10 đến 15 phút để lớp keo ong bám dính tốt trên niêm mạc và phát huy tác dụng tại chỗ.

Bên cạnh việc dùng chai xịt, người bệnh cần kết hợp với các biện pháp chăm sóc tổng thể cơ thể. Hãy duy trì thói quen uống đủ nước ấm hàng ngày để giữ ẩm cho cổ họng, súc miệng đều đặn bằng nước muối sinh lý và ngủ đủ giấc giúp hệ miễn dịch phục hồi nhanh. Nếu tình trạng đau rát họng đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục, khó thở, nuốt đau dữ dội hoặc triệu chứng kéo dài không cải thiện sau vài ngày, bạn cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.

Xịt họng keo ong là một lựa chọn tự nhiên đã được khoa học ghi nhận về khả năng kháng khuẩn, kháng viêm tại chỗ và rút ngắn thời gian đau rát họng ở người viêm đường hô hấp trên nhẹ ^[1], ^[2]. Tuy vậy, giải pháp này chỉ phát huy tối đa giá trị khi được lựa chọn từ các chế phẩm chuẩn hóa chất lượng và sử dụng đúng liều lượng ^[1]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, chăm sóc sức khỏe một cách khoa học và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần thiết để bảo vệ đường hô hấp một cách toàn diện.