Mỗi kỳ kinh nguyệt, nhiều phụ nữ chọn pha tách trà quế ấm với hy vọng xoa dịu cơn đau co thắt vùng bụng dưới. Thói quen dân gian này truyền tai rộng rãi, song không ít người băn khoăn liệu quế thực sự có tác dụng sinh học hay chỉ mang lại cảm giác ấm bụng tạm thời.
Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy quế có khả năng làm giảm đáng kể mức độ đau, rút ngắn thời gian đau ở phụ nữ mắc chứng đau bụng kinh nguyên phát [1][2]. Không chỉ giảm co thắt, dược liệu này còn giúp giảm lượng máu kinh mất đi, đồng thời cải thiện triệu chứng buồn nôn và nôn mửa đi kèm [3]. Tuy nhiên, hiệu quả giảm đau của quế vẫn thấp hơn thuốc kháng viêm không steroid như Ibuprofen và cần thời gian chờ để phát huy tác dụng [4].
Nỗi ám ảnh mang tên đau bụng kinh nguyên phát
Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau co thắt có chu kỳ ở vùng chậu và bụng dưới, xảy ra ngay trước hoặc trong kỳ kinh nguyệt mà không có bệnh lý thực thể tại vùng chậu [3][2]. Đây là một trong những rối loạn phụ khoa phổ biến nhất ở phụ nữ trẻ, gây cản trở hoạt động sinh hoạt hàng ngày và làm giảm chất lượng cuộc sống [1][3].
Tỷ lệ lưu hành chứng bệnh này ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản dao động rất rộng, từ 16% đến 91% [2]. Trong số đó, khoảng 2% đến 29% bệnh nhân phải chịu đựng những cơn đau ở mức độ dữ dội [2]. Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, tỷ lệ mắc đau bụng kinh nguyên phát tương đối cao hơn, lên tới khoảng 75% [2].
Về nguyên nhân sinh học, giới chuyên môn thường cho rằng sự mất cân bằng hoặc giải phóng quá mức các chất prostanoid và có thể cả eicosanoid từ lớp nội mạc tử cung trong kỳ kinh nguyệt có liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện cơn đau [2]. Khi các hoạt chất trung gian gây viêm này tăng cao, cơ tử cung co bóp mạnh gây ra các cơn đau quặn thắt ở vùng bụng dưới [2].
Quế tác động lên cơn đau và kỳ kinh thế nào?
Trong y học cổ truyền và các nghiên cứu thảo dược hiện đại, quế là loại gia vị có mùi thơm được khuyến nghị để hỗ trợ giảm đau bụng kinh nguyên phát [1]. Dược liệu này tác động lên nhiều khía cạnh khác nhau của kỳ kinh nguyệt chứ không dừng ở việc tạo cảm giác dễ chịu bề mặt [3].
Thứ nhất, quế giúp hạ thấp cường độ đau và rút ngắn tổng thời gian chịu đựng cơn đau quặn vùng bụng dưới trong những ngày đầu hành kinh [1][2]. Thứ hai, sử dụng quế giúp giảm đáng kể lượng máu kinh nguyệt thoát ra so với việc không can thiệp bằng hoạt chất [3]. Thứ ba, các triệu chứng toàn thân đi kèm như mức độ buồn nôn và tần suất nôn mửa cũng giảm rõ rệt khi dùng quế trong 72 giờ đầu của chu kỳ [3].
Tuy nhiên, tác dụng của quế không diễn ra tức thì ngay sau khi uống [4]. Trong vòng 4 giờ đầu sau khi sử dụng, mức độ đau ở người dùng quế chưa có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với người dùng giả dược [4]. Phải đến mốc 8 giờ sau khi can thiệp, hiệu quả giảm mức độ đau của quế mới thể hiện rõ rệt [4].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng
Hiệu quả của quế đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên, mù đôi. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2015 thực hiện trên 76 nữ sinh viên đại học tại Đại học Khoa học Y khoa Ilam (tây Iran) trong giai đoạn 2013-2014 [3]. Các sinh viên được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm: 38 người dùng giả dược (viên nang chứa tinh bột, 3 lần mỗi ngày) và 38 người dùng quế (viên nang chứa 420 mg quế, 3 lần mỗi ngày) trong 24 giờ [3]. Các chỉ số được theo dõi trong 72 giờ đầu của chu kỳ bằng thang đo thị giác (VAS) để đánh giá đau và buồn nôn, cùng phương pháp đếm số băng vệ sinh thấm đẫm để đo lượng máu kinh và ghi nhận số lần nôn [3].
Kết quả thử nghiệm năm 2015 này cho thấy điểm mức độ đau trung bình ở nhóm dùng quế thấp hơn nhóm giả dược ở mọi mốc thời gian: đạt 4,1 so với 6,1 ở mốc 24 giờ; 3,2 so với 6,1 ở mốc 48 giờ; và giảm xuống 1,8 so với 4,0 ở mốc 72 giờ [3]. Lượng máu kinh trung bình, mức độ buồn nôn và tần suất nôn mửa ở nhóm dùng quế đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược mà không ghi nhận tác dụng phụ [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi khác công bố năm 2015 cũng tại Đại học Khoa học Y khoa Ilam tiến hành trên 114 nữ sinh viên để so sánh trực tiếp quế với thuốc giảm đau Ibuprofen [4]. Học viên được chia làm ba nhóm đều nhau (mỗi nhóm 38 người): nhóm chứng uống viên nang tinh bột, nhóm uống Ibuprofen (viên 400 mg) và nhóm uống quế (viên 420 mg), tất cả đều dùng 3 lần mỗi ngày trong 24 giờ và theo dõi trong 72 giờ đầu chu kỳ [4]. Kết quả khẳng định cả Ibuprofen và quế đều làm giảm điểm đau trung bình và thời gian đau tốt hơn giả dược [4]. Dù vậy, ở nhiều khoảng thời gian khác nhau, mức độ đau ở nhóm dùng Ibuprofen giảm nhiều hơn đáng kể so với nhóm dùng quế [4].
Đến năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi tiếp tục đánh giá liều dùng khác của quế trong hai chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp [1]. Nhóm can thiệp uống viên nang chứa 1000 mg quế, trong khi nhóm chứng uống viên nang chứa 1000 mg tinh bột trong 72 giờ đầu của kỳ kinh [1]. Theo dõi qua hai chu kỳ cho thấy cường độ đau giảm đáng kể theo thời gian ở cả hai nhóm, nhưng mức giảm ở nhóm dùng quế lớn hơn rõ rệt sau cả đợt điều trị thứ nhất và đợt điều trị thứ hai so với trước khi can thiệp [1].
Để tổng hợp bức tranh toàn cảnh, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã đánh giá 9 nghiên cứu với tổng cộng 647 bệnh nhân nhằm xem xét hiệu quả của các thảo dược gồm quế, tiểu hồi và gừng [2]. Phân tích dữ liệu cho thấy so với giả dược, quế làm giảm cường độ đau với mức chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) là 1,815 (khoảng tin cậy 95% từ 1,330 đến 2,301) [2]. Đặc biệt, quế giúp rút ngắn đáng kể thời gian đau với chỉ số WMD lên tới 16,200 giờ (khoảng tin cậy 95% từ 15,271 đến 17,129) mà không ghi nhận sai lệch xuất bản [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 trên 99 sinh viên ngành hộ sinh cũng đặt quế làm một nhánh đối chiếu trong 3 chu kỳ kinh nguyệt [5]. Các sinh viên được chia vào nhóm dùng giả dược (32 người), nhóm dùng quế (34 người) và nhóm ăn quả sung khô (33 người) [5]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn sung khô có điểm số mức độ đau, thời gian đau và mức độ căng thẳng thấp hơn, đồng thời điểm chất lượng cuộc sống cao hơn so với cả nhóm dùng quế và nhóm giả dược [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nhìn từ chuỗi dữ liệu khoa học, lợi ích rõ nhất của quế là tính an toàn và tác động đa đích: vừa giảm cường độ đau, rút ngắn số giờ đau, vừa giảm lượng máu kinh và triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa [3][2]. Trong các thử nghiệm lâm sàng trên sinh viên đại học, việc sử dụng quế ở liều nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ [3]. Đây là lựa chọn hỗ trợ đáng cân nhắc cho những phụ nữ trẻ muốn tìm phương pháp thảo dược an toàn [3][4].
Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Thứ nhất, hiệu lực giảm đau của quế yếu hơn thuốc chuẩn Ibuprofen và mất hơn 4 giờ đầu chưa tạo ra khác biệt so với giả dược, phải từ giờ thứ 8 mới giảm đau rõ rệt [4]. Thứ hai, khi đặt cạnh một số thực phẩm khác như quả sung khô trong thử nghiệm kéo dài 3 chu kỳ, hiệu quả cải thiện triệu chứng và chất lượng sống của quế thấp hơn [5]. Thứ ba, chính các tác giả thực hiện phân tích gộp năm 2020 và thử nghiệm năm 2015 đều nhấn mạnh cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn để củng cố kết quả về hiệu quả giảm đau cũng như giảm lượng máu kinh của quế [2][4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế trị đau bụng kinh
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là uống nước quế sẽ cắt cơn đau ngay lập tức giống như uống thuốc giảm đau Tây y. Thực tế nghiên cứu chỉ ra rằng trong 4 giờ đầu sau khi uống viên nang quế, mức độ đau không khác biệt so với uống bột tinh bột, và tác dụng giảm đau chỉ vượt trội từ mốc 8 giờ trở đi [4]. Do đó, chờ đến khi cơn đau quặn lên đỉnh điểm mới uống một ngụm nước quế ấm sẽ khó mang lại hiệu quả cắt đau tức thời.
Hiểu lầm thứ hai là đồng nhất việc uống nước pha bột quế tùy hứng tại nhà với liều lượng chuẩn trong nghiên cứu. Các thử nghiệm chứng minh hiệu quả đều sử dụng viên nang định lượng chính xác, chẳng hạn 420 mg quế uống 3 lần mỗi ngày [3][4] hoặc viên nang 1000 mg dùng trong 72 giờ đầu của kỳ kinh [1]. Pha một lượng quá ít bột quế vào nước có thể không đủ hàm lượng hoạt chất, trong khi dùng quá nhiều lại tiềm ẩn rủi ro kích ứng.
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng quế có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng đau bụng kinh hoặc giải quyết mọi nguyên nhân gây đau vùng chậu. Tất cả các nghiên cứu nêu trên chỉ thực hiện trên đối tượng đau bụng kinh nguyên phát, tức đau bụng kinh không do bệnh lý vùng chậu [2]. Nếu cơn đau bắt nguồn từ các bệnh lý phụ khoa thực thể, việc chỉ uống nước quế sẽ làm chậm trễ quá trình chẩn đoán và điều trị y tế.
Ai nên thận trọng khi sử dụng quế?
Dù quế được đánh giá là an toàn và không gây tác dụng phụ trong khuôn khổ thử nghiệm trên nữ sinh viên khỏe mạnh [3], không phải ai cũng nên tự ý dùng dược liệu này với liều cao. Phụ nữ có tiền sử dị ứng với quế hoặc các thành phần tinh dầu thơm cần tuyệt đối tránh sử dụng. Những người có bệnh nền về gan, dạ dày hoặc đang gặp vấn đề về đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng quế liên tục nhiều ngày.
Đặc biệt, những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc đang uống thuốc giảm đau kháng viêm như Ibuprofen không nên tự ý kết hợp liều cao bột quế mà chưa hỏi ý kiến nhân viên y tế. Phụ nữ bị đau bụng kinh thứ phát (đau mới xuất hiện sau nhiều năm kinh nguyệt bình thường, đau kéo dài ngoài kỳ kinh, kèm sốt hoặc ra máu bất thường) cần đi khám phụ khoa thay vì tự tìm cách giảm đau tại nhà.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong kỳ kinh
Để tận dụng lợi ích của quế một cách khoa học, thời điểm sử dụng đóng vai trò quan trọng. Dựa trên thiết kế của các nghiên cứu lâm sàng, việc bổ sung quế nên tập trung vào 24 đến 72 giờ đầu tiên của chu kỳ kinh nguyệt, bởi đây là giai đoạn cơn đau và lượng máu kinh xuất hiện mạnh nhất [1][3]. Vì quế cần tới 8 giờ để thể hiện rõ tác dụng giảm đau so với giả dược [4], phụ nữ nên chủ động dùng ngay khi kỳ kinh vừa bắt đầu thay vì đợi cơn đau bùng phát dữ dội.
Về liều lượng tham khảo từ các thử nghiệm lâm sàng, mức dùng hiệu quả được ghi nhận là khoảng 1000 mg đến 1260 mg bột quế mỗi ngày (tương đương 1 viên 1000 mg hoặc 3 viên 420 mg chia 3 lần trong ngày), duy trì trong 1 đến 3 ngày đầu hành kinh [1][3][4]. Trong đời sống hàng ngày, khoảng 1000 mg tương đương chưa đầy nửa thìa cà phê bột quế khô. Độc giả có thể hòa lượng nhỏ bột quế này vào nước ấm để uống sau bữa ăn, hoặc rắc vào cháo, sữa ấm trong những ngày đầu chu kỳ.
Bên cạnh nước quế, chị em có thể kết hợp chế độ nghỉ ngơi hợp lý, giữ ấm vùng bụng dưới và bổ sung các thực phẩm lành mạnh khác. Chẳng hạn, các nghiên cứu cho thấy gừng, tiểu hồi [2] hoặc quả sung khô [5] cũng là những thực phẩm tự nhiên hỗ trợ làm dịu cơn đau và giảm căng thẳng trong kỳ kinh.
Tóm lại, quế là dược liệu có cơ sở khoa học giúp giảm mức độ đau, rút ngắn thời gian đau, hạn chế lượng máu kinh và giảm buồn nôn trong những ngày đầu hành kinh [3][2]. Dù không mạnh và nhanh bằng thuốc giảm đau Ibuprofen [4], dùng một lượng quế vừa phải trong 72 giờ đầu chu kỳ vẫn là giải pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn cho phụ nữ trẻ [1][3]. Nếu cơn đau bụng kinh quá sức chịu đựng hoặc không đáp ứng với các biện pháp thông thường, người bệnh nên thăm khám bác sĩ để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp.
