Nhiều người thường có thói quen hái lá trắc bách diệp phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày để cầm máu, thanh nhiệt hoặc chữa rụng tóc. Thảo dược tự nhiên thường mang lại cảm giác an toàn tuyệt đối cho người dùng. Tuy nhiên, việc sắc uống vị thuốc này liên tục trong thời gian dài tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe mà ít ai lường trước.

Uống nước sắc lá trắc bách kéo dài có thể gây nguy cơ ngộ độc thần kinh và ảnh hưởng xấu đến chức năng thận do tích tụ hoạt chất thujone cùng nhiều hợp chất tinh dầu khác. Bất kỳ loại dược liệu nào khi dùng quá liều hoặc dùng kéo dài không có chỉ định đều có thể biến thành gánh nặng chuyển hóa và đào thải cho cơ thể.

Độc tính của trắc bách diệp đến từ đâu?

Trắc bách diệp (chiết xuất từ chi Thuja hay họ Bách) chứa một hàm lượng tinh dầu đáng kể với các hợp chất dễ bay hơi. Trong số đó, thujone là thành phần được giới khoa học nghiên cứu và cảnh báo nhiều nhất về mặt độc tính [1, 2]. Thujone là một monoterpene hai vòng, tồn tại tự nhiên dưới hai dạng đồng phân lập thể là alpha-thujone và beta-thujone [1].

Hoạt chất thujone có trọng lượng phân tử nhỏ và mang đặc tính ưa lipid cao [1]. Chính tính chất này giúp thujone được hấp thu rất nhanh chóng vào máu qua đường tiêu hóa [1]. Sau khi vào cơ thể, chất này di chuyển nhanh đến hệ thần kinh trung ương và phân phối đến nhiều cơ quan nội tạng.

Mặc dù thujone là nguồn cơn gây độc chính, tinh dầu từ các loài trắc bách còn chứa hàng trăm hoạt chất khác nhau [2]. Các hợp chất này khi đi cùng nhau có thể tạo ra những tương tác phức tạp làm tăng độc tính tổng thể của dược liệu [2].

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và thận

Thujone gây độc lên hệ thần kinh bằng cách điều hòa và ức chế các kênh ion clorua phụ thuộc thụ thể GABA (axit gamma-aminobutyric) [1]. GABA vốn là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính giúp não bộ duy trì trạng thái ổn định. Khi thụ thể này bị chặn, hệ thần kinh trung ương rơi vào tình trạng hưng phấn quá mức, dễ dẫn đến co giật.

Đáng chú ý, đồng phân alpha-thujone có hoạt lực ức chế mạnh gấp hai đến ba lần so với dạng beta-thujone [1]. Ngoài thụ thể GABA, thujone còn tác động lên các thụ thể cannabinoid CB1 và serotonin 5-HT3 [1]. Sự quá tải này gây ra các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng như run rẩy, co giật, ảo giác và suy giảm tinh thần [1].

Quá trình chuyển hóa thujone diễn ra nhanh chóng tại gan, tạo ra chất chuyển hóa chính là 7-hydroxy-alpha-thujone [1]. Sau đó, các dẫn xuất chuyển hóa này cùng các monoterpene khác bắt buộc phải đào thải qua hệ bài tiết, chủ yếu là thận. Việc uống nước sắc đậm đặc hoặc uống kéo dài liên tục ép thận phải lọc rửa độc chất không ngừng nghỉ, dễ gây tổn thương ống thận và làm suy giảm chức năng bài tiết.

Nghiên cứu khoa học nói gì về thujone và tinh dầu trắc bách?

Các đặc tính gây độc và chuyển hóa của thujone cùng các loại tinh dầu chứa chất này đã được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu dược lý học thực nghiệm.

Năm 2017, một nghiên cứu đã phân tích độc tính và tác động điều biến hành vi của thujone cũng như các loại tinh dầu chứa thujone từ bốn loài thực vật gồm Salvia officinalis, Artemisia absinthium, Thuja occidentalis (cùng chi Trắc bách) và Tanacetum vulgare [2]. Nghiên cứu này kết hợp ba thử nghiệm dược lý thần kinh trên cơ thể chuột sống (gồm thử nghiệm không gian mở, thử nghiệm sáng-tối, giấc ngủ gây bởi diazepam), cùng các thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm nước muối và hoạt tính kháng khuẩn [2].

Dữ liệu hóa học chi tiết kết hợp phân tích thống kê đa biến từ nghiên cứu trên đã chỉ ra rằng tác động điều biến hành vi và độc tính không chỉ riêng do thujone gây ra [2]. Một số thành phần tinh dầu khác ngoài thujone cũng thể hiện mối tương quan rõ rệt với độc tính toàn phần và tác động lên hệ thần kinh trung ương [2]. Do đó, việc đánh giá nguy cơ của thảo dược như trắc bách cần tính đến cả hàm lượng lẫn độc tính của các chất đi kèm [2].

Đến năm 2022, một nghiên cứu tổng quan công bố thông tin chi tiết về độc tính của các monoterpene đã xác nhận thujone là thành phần gây ra hội chứng ngộ độc "absinthism" khét tiếng với các biểu hiện điển hình như co giật, mù lòa, ảo giác và sa sút trí tuệ [1]. Nghiên cứu này ghi nhận các mô hình động vật, tế bào thần kinh nuôi cấy và thụ thể biểu hiện cho thấy tác động gây độc thần kinh của thujone có thể phục hồi hoàn toàn sau khi ngừng phơi nhiễm [1].

Tuy vậy, giới hạn an toàn đối với chất này rất nghiêm ngặt. Theo quy chuẩn của Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đối với cây chứa thujone (Artemisia absinthium), lượng thujone tiêu thụ tối đa mỗi ngày không được vượt quá 3 mg/người/ngày và thời gian sử dụng không được kéo dài quá 2 tuần [1].

Nguy cơ tổn hại thận khi lạm dụng dài ngày

Cơ quan thận là "bộ lọc" chính xử lý các chất chuyển hóa sau khi tinh dầu trắc bách đi qua gan [1]. Nước sắc dược liệu thủ công tại nhà thường không kiểm soát được nồng độ hoạt chất tan vào nước, khiến người uống rất dễ nạp thujone vượt xa ngưỡng khuyến cáo 3 mg mỗi ngày [1].

Khi uống kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, thận phải chịu áp lực bài tiết tích tụ. Độc tính tế bào từ các monoterpene kích thích gây viêm cục bộ tại cầu thận và biểu mô ống thận. Với những người vốn có chức năng thận suy giảm nhẹ mà không biết, việc tích tụ này có thể đẩy nhanh tốc độ suy thoái tế bào thận.

Hơn nữa, các triệu chứng sớm của tổn thương thận thường rất âm thầm, không rõ ràng như cơn co giật của hệ thần kinh [1]. Đến khi người bệnh cảm thấy mệt mỏi, tiểu ít hoặc phù nề thì thận đã tổn thương đáng kể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trắc bách diệp

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì uống thay nước lọc bao lâu cũng được. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất vì cây cỏ chứa hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học mạnh, không hề trơ hay vô hại [2].

Một hiểu lầm khác là đun sắc càng lâu hoặc cho nhiều lá thì nước sắc càng bổ. Thực tế, nhiệt độ cao và việc đun cô đặc có thể giải phóng lượng lớn tinh dầu và các monoterpene độc hại vào nước uống, làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính [1, 2].

Nhiều người cũng tin rằng nếu chưa thấy co giật hay ảo giác thì cơ thể vẫn an toàn. Tuy nhiên, trước khi độc tính thần kinh biểu hiện rầm rộ, các cơ quan nội tạng như gan và thận đã phải gồng mình xử lý độc tố tích tụ trong từng lần uống [1].

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

Người có tiền sử bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận không bao giờ được tự ý dùng nước sắc trắc bách diệp. Thận yếu không thể lọc thải nhanh chóng các chất chuyển hóa của thujone, khiến độc tố tồn lưu lâu hơn trong máu [1].

Người mắc bệnh động kinh hoặc có ngưỡng co giật thấp cần tránh xa loại thảo dược này. Thujone chẹn kênh chloride qua thụ thể GABA, làm tăng nguy cơ bùng phát các cơn co giật nguy hiểm [1].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Thujone hấp thu nhanh và có thể gây biến chứng thần kinh khó hồi phục trên thể trạng non nớt hoặc nhạy cảm [1].

Người đang điều trị bệnh mạn tính và dùng thuốc chuyển hóa qua gan, thận cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.

Cách dùng an toàn và khuyến cáo thực tế

Nếu có chỉ định dùng lá trắc bách diệp từ bác sĩ y học cổ truyền, bạn chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn ngày. Tuyệt đối không dùng liên tục quá 2 tuần để tuân thủ thời gian an toàn tương tự khuyến nghị của Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu đối với các loại thảo mộc chứa thujone [1].

Khi sắc thuốc, không nên đun quá đặc hoặc tự ý tăng lượng lá khô so với đơn kê. Luôn uống đủ nước lọc trong ngày để hỗ trợ thận làm việc hiệu quả và bài tiết chất cặn bã tốt hơn. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau đầu, run tay, chóng mặt, buồn nôn hoặc giảm lượng nước tiểu, cần lập tức ngừng uống và đến cơ sở y tế gần nhất [1].

Nước sắc lá trắc bách diệp có dược tính cao nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lớn đối với hệ thần kinh và thận nếu dùng bừa bãi [1, 2]. Thảo dược chỉ mang lại lợi ích khi được dùng đúng người, đúng liều lượng và đúng thời gian cho phép. Độc giả nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng để bảo vệ sức khỏe thận và thể trạng toàn diện.