Uống nước sắc vỏ bạch quế bì có giúp hạ đường huyết không?

Nhiều người bệnh đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc dân gian với hy vọng kiểm soát đường huyết tự nhiên, hạn chế phụ thuộc vào thuốc tây. Thời gian gần đây, thông tin về việc sử dụng nước sắc từ vỏ cây thuộc họ Bạch quế bì (tiêu biểu là loài Warburgia salutaris) để cải thiện đường huyết đã thu hút sự chú ý của không ít người.

Tuy nhiên, liệu việc sắc vỏ cây này uống hằng ngày có thực sự giúp hạ đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin một cách hiệu quả và an toàn hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Các bằng chứng khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt chất chiết xuất từ vỏ loài cây này có khả năng kích thích tế bào cơ tăng sử dụng glucose và ức chế các enzym tiêu hóa đường trong phòng thí nghiệm; hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và việc tự ý sắc nước uống chưa thể chứng minh mang lại hiệu quả hạ đường huyết an toàn.

Cơn sốt thảo dược dân gian và câu hỏi về vỏ bạch quế bì

Trong y học cổ truyền tại một số quốc gia châu Phi, vỏ thân của cây Warburgia salutaris (thường được biết đến với tên gọi bạch quế bì châu Phi) từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm điều trị cảm cúm, ho có đờm, viêm nhiễm hoặc đắp ngoài da để chữa lành các vết loét ^[1]. Sự phổ biến của loài thảo dược này khiến nhiều người truyền tai nhau rằng mọi bộ phận của cây, đặc biệt là phần vỏ thân, đều mang lại những lợi ích trị bệnh kỳ diệu, bao gồm cả khả năng chữa trị rối loạn chuyển hóa đường huyết.

Từ những lời truyền miệng về tác dụng thanh lọc hay hỗ trợ ổn định thể trạng, nhiều người bệnh đái tháo đường đã tìm mua và sắc vỏ cây để uống với niềm tin rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không có tác dụng phụ. Sự ngộ nhận này bắt nguồn từ tâm lý e ngại tác dụng không mong muốn của các loại thuốc hạ đường huyết hiện đại, thúc đẩy người bệnh tìm đến các giải pháp thay thế với hy vọng ổn định chỉ số glucose máu lâu dài.

Dù vậy, khoảng cách giữa việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian cho các bệnh lý hô hấp, viêm ngoài da với việc ứng dụng để điều trị một bệnh rối loạn chuyển hóa phức tạp như đái tháo đường là rất lớn. Việc người bệnh tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng mà không có bằng chứng khoa học xác thực có thể dẫn đến nhiều hệ lụy khôn lường cho sức khỏe chuyển hóa và tính mạng.

Cơ chế tác động đến glucose được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Để tìm kiếm những hợp chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ điều trị đái tháo đường với chi phí hợp lý và độ an toàn cao, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất từ vỏ cây Warburgia salutaris ^[2]. Tâm điểm của các nghiên cứu về chuyển hóa đường huyết tập trung vào nhóm hợp chất drimane sesquiterpenoid, cụ thể là hợp chất iso-mukaadial acetate được chiết xuất từ bột vỏ thân của loài cây này ^[2].

Cơ chế đầu tiên được ghi nhận là khả năng tăng cường hấp thu và tiêu thụ glucose tại mô cơ ^[2]. Khi đi vào cơ thể, đường glucose từ máu cần được các tế bào cơ bắp thu nhận để chuyển hóa thành năng lượng dưới tác động dẫn đường của hormone insulin. Nghiên cứu cho thấy iso-mukaadial acetate có khả năng thúc đẩy quá trình này thông qua việc kích hoạt hai con đường truyền tín hiệu sinh học nội bào rất quan trọng là AMPK (5' adenosine monophosphate-activated protein kinase) và AKT (protein kinase B) ^[2]. Khi hai con đường tín hiệu này được hoạt hóa, các phân tử vận chuyển đường sẽ được huy động ra màng tế bào, giúp tế bào cơ kéo glucose từ bên ngoài vào trong một cách mạnh mẽ hơn ^[2].

Bên cạnh việc kích thích tiêu thụ đường tại mô đích, hợp chất này còn thể hiện khả năng ức chế hoạt động của hai enzym tiêu hóa carbohydrate quan trọng là alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[2]. Thông thường, hai enzym này chịu trách nhiệm cắt nhỏ tinh bột và các chuỗi đường phức tạp trong thức ăn thành các phân tử glucose đơn giản để hấp thu vào máu qua niêm mạc ruột. Khi alpha-amylase và alpha-glucosidase bị kìm hãm theo phụ thuộc liều lượng, tốc độ phân giải tinh bột sẽ chậm lại, từ đó giúp hạn chế nguy cơ tăng vọt nồng độ đường huyết sau các bữa ăn nhiều tinh bột ^[2].

Ngoài ra, hợp chất từ vỏ bạch quế bì còn thể hiện hoạt tính dọn dẹp gốc tự do DPPH theo nồng độ ^[2]. Khả năng chống oxy hóa này có ý nghĩa sinh học nhất định trong việc giảm thiểu stress oxy hóa nội bào, yếu tố thường đi kèm và làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng tế bào trong bệnh đái tháo đường.

Bằng chứng khoa học thực tế: Nghiên cứu nói gì?

Để đánh giá một cách khách quan tiềm năng hạ đường huyết của vỏ cây họ Bạch quế bì, chúng ta cần xem xét trực tiếp các dữ liệu thực nghiệm đã được công bố một cách chi tiết và chuẩn xác.

Năm 2019, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm nghiệm tác động của hợp chất iso-mukaadial acetate, một sesquiterpenoid dạng drimane được phân lập từ vỏ thân nghiền của cây Warburgia salutaris, trên dòng tế bào cơ L6 của chuột ^[2]. Đây là một nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng hoàn toàn trong ống nghiệm (in vitro) nhằm đánh giá độc tính tế bào, khả năng sử dụng glucose, phân tích Western blot tín hiệu nội bào và khả năng ức chế enzym tiêu hóa ^[2].

Kết quả thử nghiệm khả năng sống sót của tế bào cho thấy iso-mukaadial acetate duy trì tỷ lệ sống của tế bào cơ L6 cao nhất ở nồng độ 3 microg/mL, đạt mức 98.4% ^[2]. Đáng chú ý, hoạt chất này đã làm tăng đáng kể mức độ sử dụng glucose của tế bào theo mức liều, với mức tăng tối đa đạt tới 215.18% ở nồng độ 12.5 microg/mL ^[2]. Các phân tích sinh học phân tử bằng kỹ thuật Western blot xác nhận rằng sự gia tăng sử dụng glucose này đi kèm với sự tăng cường biểu hiện của cả AMPK và protein kinase B (AKT) phụ thuộc vào liều lượng ^[2].

Đồng thời, nghiên cứu thực nghiệm in vitro năm 2019 này cũng chứng minh iso-mukaadial acetate có khả năng ức chế enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase theo nồng độ, cũng như thể hiện hoạt tính trung hòa gốc tự do DPPH ^[2]. Dựa trên các dữ liệu trên mô hình nuôi cấy tế bào, các tác giả kết luận rằng hợp chất iso-mukaadial acetate từ loài cây này bộc lộ tiềm năng trở thành một tác nhân chống đái tháo đường mới ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là hoàn toàn dừng lại ở quy mô nuôi cấy tế bào cơ chuột trong đĩa thí nghiệm. Công trình chưa từng được thực hiện trên cơ thể động vật sống (in vivo) mắc đái tháo đường, càng chưa từng tiến hành bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh để xác định hiệu lực sinh học, dược động học và độ an toàn khi đi qua hệ tiêu hóa.

Sự khác biệt giữa hoạt chất tinh khiết và bát nước sắc tại nhà

Rất nhiều người bệnh thường đồng nhất kết quả nghiên cứu khoa học với hiệu quả của việc tự đun nấu thảo dược tại nhà, nhưng thực tế đây là hai khái niệm hoàn toàn khác biệt. Trong công trình nghiên cứu năm 2019, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp chiết xuất và phân lập hóa học phức tạp để thu được hợp chất đơn lẻ có độ tinh khiết cao là iso-mukaadial acetate ^[2].

Ngược lại, khi người dân thu hái hoặc mua vỏ bạch quế bì thô về đun sắc với nước sôi, thành phần thu được trong bát nước sắc là một hỗn hợp vô cùng phức tạp chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau. Đáng lưu ý, các nghiên cứu dược liệu trước đây trên loài Warburgia salutaris đã chỉ ra rằng phần lớn các hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ của vỏ cây tập trung chủ yếu trong các phân đoạn chiết xuất bằng dung môi hữu cơ như methanol chứ không nằm nhiều trong dịch chiết nước thông thường ^[3].

Nhiều hợp chất sesquiterpenoid trong vỏ thân thực vật có đặc tính kém tan trong nước ấm hoặc nước sôi thông thường ^[1]. Do đó, việc sắc vỏ cây bằng nước thông thường tại gia đình có thể không chiết xuất được đủ lượng hoạt chất iso-mukaadial acetate cần thiết để tạo ra tác động sinh học như trong phòng thí nghiệm. Mặt khác, nước sắc thô chưa qua tinh chế còn có thể chứa các thành phần gây kích ứng dạ dày hoặc các chất có độc tính tế bào chưa được loại bỏ ^[4].

Hơn thế nữa, trong cơ thể người, thức ăn và nước uống phải trải qua quá trình biến đổi sinh học khắc nghiệt bởi acid dạ dày, enzym tiêu hóa đường ruột và chuyển hóa bước đầu qua gan. Một hoạt chất hoạt động tốt khi tiếp xúc trực tiếp với tế bào cơ nuôi cấy trong đĩa petri có thể bị phá hủy hoàn toàn hoặc không thể hấp thu vào vòng tuần hoàn khi uống qua đường tiêu hóa thông thường.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất của người bệnh là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng bổ". Trên thực tế, nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính nếu dùng không kiểm soát. Nghiên cứu độc học cho thấy dịch chiết dichloromethane từ vỏ thân của loài Warburgia salutaris có hoạt tính chống ký sinh trùng và kháng khuẩn, đồng thời các chiết xuất từ loài thực vật này cũng có thể mang độc tính ức chế tăng sinh trên các dòng tế bào nhất định [5, 7].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng uống nước sắc thảo mộc có thể thay thế được các phác đồ dùng thuốc tân dược hay tiêm insulin do bác sĩ chỉ định. Đái tháo đường là một bệnh mạn tính liên quan đến sự suy giảm bài tiết hormone insulin của tuyến tụy hoặc tình trạng kháng insulin nặng nề của mô đích. Khi người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng hoàn toàn nước sắc vỏ cây chưa được kiểm chứng, nồng độ glucose trong máu sẽ nhanh chóng mất kiểm soát, dẫn đến những biến chứng cấp tính nguy hiểm như hôn mê do nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu máu.

Nhiều người cũng tin rằng các loại thảo dược truyền thống có khả năng "chữa khỏi dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Y học hiện đại khẳng định đái tháo đường là bệnh lý cần được quản lý suốt đời bằng cách phối hợp dinh dưỡng, lối sống và thuốc điều trị thích hợp; chưa có bất kỳ loại thảo dược thô hay nước sắc vỏ cây nào được chứng minh có thể phục hồi hoàn toàn các tổn thương chuyển hóa để chữa khỏi dứt điểm căn bệnh này.

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do tính chất thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng nước sắc vỏ bạch quế bì là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú. Một số hoạt chất sesquiterpenoid tự nhiên từ vỏ cây có thể gây co bóp cơ trơn hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.

Người bệnh đang điều trị đái tháo đường bằng các thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc insulin tuyệt đối không nên tự ý phối hợp thêm nước sắc vỏ thảo dược mà không có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa. Mặc dù hiệu quả hạ đường huyết của nước sắc chưa được xác lập rõ ràng trên cơ thể người, nhưng sự tương tác không lường trước giữa các hợp chất thực vật và thuốc điều trị có thể làm thay đổi dược động học của thuốc, gây ra các cơn tụt đường huyết đột ngột rất nguy hiểm hoặc dẫn tới phản ứng phụ độc hại cho gan.

Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy giảm chức năng gan hoặc suy thận nặng cũng cần tránh xa các loại dịch chiết vỏ cây thô chưa qua tinh chế. Các hợp chất hữu cơ lạ, tinh dầu cay nồng tự nhiên trong vỏ cây họ Bạch quế bì có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa, làm tăng gánh nặng chuyển hóa và đào thải qua gan, thận, từ đó khiến tình trạng suy giảm chức năng các cơ quan này diễn tiến nghiêm trọng hơn.

Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý đường huyết an toàn

Cho đến thời điểm hiện tại, y học thực chứng không khuyến cáo việc thu hái, tìm mua và sắc vỏ thân cây Warburgia salutaris để làm thức uống hằng ngày nhằm mục đích kiểm soát đường huyết. Mọi người bệnh đái tháo đường hoặc những người có rối loạn dung nạp glucose cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng về công dụng hạ đường của các loại rễ, vỏ cây trôi nổi trên thị trường.

Để kiểm soát đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin một cách an toàn và khoa học nhất, người bệnh nên tập trung vào các biện pháp không dùng thuốc đã được chứng minh hiệu quả vững chắc:

• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối: Ưu tiên các loại carbohydrate phức hợp có chỉ số đường huyết thấp, giàu chất xơ hòa tan như rau xanh, yến mạch, đậu đỗ; hạn chế tối đa các loại đồ uống ngọt, đường tinh luyện và bánh kẹo chế biến sẵn.
• Duy trì vận động thể chất thường xuyên: Tập luyện thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày (như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe) giúp cơ bắp tăng cường thu nhận glucose từ máu một cách tự nhiên thông qua kích hoạt các thụ thể vận chuyển đường, tương tự cơ chế mà các nhà khoa học đang nghiên cứu tìm kiếm trên thuốc mới.
• Theo dõi chỉ số định kỳ: Tự kiểm tra đường huyết mao mạch tại nhà theo hướng dẫn và xét nghiệm chỉ số HbA1c định kỳ mỗi 3 tháng tại cơ sở y tế để theo dõi khả năng kiểm soát đường huyết lâu dài.

Tóm lại, những phát hiện về khả năng tăng cường sử dụng glucose của hoạt chất trong vỏ cây Warburgia salutaris trong phòng thí nghiệm là một tín hiệu khoa học đáng ghi nhận cho tương lai phát triển thuốc ^[2]. Dù vậy, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc vỏ cây thô để chữa bệnh tại nhà, mà cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.