Nhiều người gặp tình trạng mụn trứng cá dai dẳng, viêm đỏ và tái phát liên tục dù đã đổi nhiều loại mỹ phẩm chăm sóc da. Vấn đề thắc mắc phổ biến là liệu cơ thể bên trong có đang thiếu hụt một vi chất thiết yếu nào đó, đặc biệt là vitamin A – thành phần vốn nổi tiếng trong da liễu với vai trò ngừa bít tắc cổ nang lông.
Câu trả lời dựa trên bằng chứng y học lâm sàng là: Bệnh nhân mụn trứng cá, đặc biệt khi bệnh tiến triển nặng, thực sự ghi nhận mức vitamin A trong huyết thanh thấp hơn rõ rệt so với người có làn da khỏe mạnh [1]. Khi mức độ mụn càng nghiêm trọng, nồng độ vitamin A tuần hoàn trong máu càng có xu hướng giảm sút [1].
Mối liên hệ giữa vi chất và mụn trứng cá
Mụn trứng cá là một bệnh lý viêm mạn tính của đơn vị nang lông - tuyến bã nhờn, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố từ sừng hóa cổ nang lông, tăng tiết bã nhờn đến phản ứng viêm và mất cân bằng oxy hóa [1, 2, 8]. Các vi chất dinh dưỡng đóng vai trò điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa bề mặt mô da, do đó sự biến thiên nồng độ của chúng trong máu phản ánh tình trạng chuyển hóa của cơ thể người bệnh [1, 8].
Vitamin A dạng tuần hoàn trong huyết thanh là một trong những chất chống oxy hóa tự nhiên quan trọng của cơ thể [1]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu gần đây cũng ghi nhận sự sụt giảm đồng thời của nhiều vi chất khác như kẽm, selen hay vitamin D ở những người mắc mụn [2]. Điều này cho thấy tình trạng mụn nặng thường đi kèm với những biến đổi chuyển hóa và vi chất mang tính hệ thống [1, 2].
Nghiên cứu chỉ ra nồng độ vitamin A sụt giảm thế nào?
Mối liên hệ giữa nồng độ vitamin A và tình trạng mụn trứng cá đã được làm rõ qua một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2020 nhằm đánh giá các chỉ dấu stress oxy hóa cùng nồng độ vitamin A và vitamin E [1]. Nghiên cứu này tiến hành trên 90 bệnh nhân mắc mụn trứng cá và 30 người trưởng thành khỏe mạnh ở nhóm đối chứng [1].
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành lấy mẫu máu để đo lường nồng độ vitamin A, vitamin E, các chất chuyển hóa qua con đường L-arginine/nitric oxide và albumin biến đổi do thiếu máu cục bộ (IMA) [1]. Kết quả chỉ ra rằng nồng độ vitamin A trong huyết tương ở nhóm bệnh nhân mụn trứng cá thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [1].
Đáng chú ý, nồng độ vitamin A trong máu giảm dần tương ứng với mức độ gia tăng độ nặng của bệnh [1]. Trong cùng nghiên cứu này, các dấu hiệu chỉ điểm stress oxy hóa và thiếu máu cục bộ mô như IMA hay dimethylarginine bất đối xứng (ADMA) lại gia tăng song hành cùng độ nặng của mụn [1]. Trong khi đó, vitamin E ở nhóm bệnh nhân mụn cũng ghi nhận mức thấp hơn nhóm chứng nhưng sự khác biệt chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [1].
Bức tranh suy giảm các vi chất khác ở người mụn nặng
Không chỉ vitamin A, người mắc mụn trứng cá nặng còn thường xuyên đối mặt với sự thiếu hụt các chất dinh dưỡng thiết yếu khác trong huyết thanh. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2024 tại phòng khám da liễu trên 100 bệnh nhân mụn trứng cá và 100 người không bị mụn đối chứng cho thấy nồng độ kẽm, selen và vitamin D trong máu của nhóm bị mụn đều thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với người bình thường với p < 0.001 [2].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra tỷ lệ xuất hiện nồng độ bất thường của kẽm và vitamin D cao hơn rõ rệt ở bệnh nhân mụn (lần lượt p = 0.002 và p = 0.001) [2]. Đặc biệt, những bệnh nhân mắc mụn trứng cá độ 4 (mức độ nặng nhất theo thang phân loại) có nồng độ kẽm, selen và vitamin D thấp hơn đáng kể so với những người ở các cấp độ bệnh nhẹ hơn với p < 0.001 [2].
Mối liên hệ giữa suy giảm nồng độ vitamin D và mức độ nặng của mụn cũng được củng cố qua hàng loạt nghiên cứu khác. Một nghiên cứu năm 2020 trên 134 bệnh nhân mụn và 129 người đối chứng ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở nhóm mụn lên tới 77.6% so với 63.9% ở nhóm chứng, đồng thời có mối tương quan nghịch rất chặt chẽ giữa mức vitamin D máu và điểm số độ nặng của mụn với hệ số tương quan r = -0.910 (p < 0.001) [3]. Một tổng quan hệ thống năm 2022 tổng hợp từ 10 nghiên cứu cũng cho thấy có 8/10 nghiên cứu ghi nhận mức vitamin D huyết thanh giảm khi mụn tiến triển nặng hơn [4].
Ngoài ra, ở nhóm bệnh nhân mụn trứng cá từ trung bình đến nặng, nồng độ vitamin B12 và axit folic huyết thanh cũng được ghi nhận thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh (p = 0.012 và p < 0.001), tỷ lệ thuận với nguy cơ trầm cảm đi kèm ở nhóm bệnh nhân này [5].
Giá trị và giới hạn từ các dữ liệu khoa học hiện tại
Các số liệu cho thấy người bệnh mụn trứng cá nặng có nguy cơ cao suy giảm mức vitamin A và các chất chống oxy hóa trong tuần hoàn [1]. Việc phát hiện mức vitamin A huyết tương giảm đi kèm các chỉ số stress oxy hóa tăng lên cho thấy bệnh lý mụn không đơn thuần là nhiễm khuẩn ngoài da mà liên quan chặt chẽ đến cân bằng oxy hóa nội sinh [1].
Tuy nhiên, giới hạn của các nghiên cứu quan sát và bệnh - chứng hiện tại là chỉ xác định mối liên quan và sự sụt giảm nồng độ, chứ chưa chứng minh sự thiếu hụt đơn lẻ của vitamin A trong máu là nguyên nhân trực tiếp gây ra mụn trứng cá. Mặt khác, một số nghiên cứu về các vi chất khác như vitamin D đôi khi ghi nhận kết quả đa chiều; chẳng hạn một nghiên cứu năm 2019 theo dõi 90 bệnh nhân mụn lại ghi nhận nồng độ 25-hydroxy vitamin D ban đầu cao hơn nhóm chứng nhưng lại tăng thêm rõ rệt sau 3 tháng điều trị bằng thuốc uống isotretinoin liều 0.75 mg/kg/ngày [6]. Một nghiên cứu khác năm 2020 với 68 bệnh nhân chỉ ra tỷ lệ thiếu vitamin D cao hơn nhưng không tìm thấy sự khác biệt về nồng độ giữa các mức độ nặng nhẹ của mụn [7].
Hiểu lầm thường gặp: Tự ý uống vitamin A liều cao để trị mụn
Thấy nghiên cứu chỉ ra nồng độ vitamin A giảm ở người mụn nặng, nhiều người vội vàng tìm mua các loại viên uống bổ sung vitamin A liều cao để tự điều trị tại nhà. Đây là một sai lầm phổ biến và tiềm ẩn nguy hiểm.
Vitamin A là loại vitamin tan trong dầu, có khả năng tích lũy kéo dài tại gan thay vì đào thải nhanh qua nước tiểu. Việc tự ý nạp vitamin A nồng độ cao trong thời gian dài có thể dẫn tới ngộ độc, gây tổn thương gan, rụng tóc, đau đầu, khô da bong tróc và đặc biệt nguy hiểm là nguy cơ gây dị tật thai nhi nghiêm trọng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Thuốc dẫn xuất vitamin A đường uống (như isotretinoin) là thuốc kê đơn chuyên khoa, đòi hỏi chỉ định và kiểm soát nghiêm ngặt từ bác sĩ da liễu chứ không thể dùng tùy tiện [6].
Ai nên thận trọng khi đánh giá vi chất?
Những bệnh nhân mắc mụn bọc, mụn nang mức độ nặng, mụn dai dẳng không đáp ứng với các phương pháp bôi ngoài da thông thường nên chủ động thăm khám y tế [1, 8]. Việc kiểm tra sức khỏe tổng quát và đánh giá tình trạng thiếu hụt vi chất cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao cũng cần lưu ý, bởi nghiên cứu năm 2021 chỉ ra có tới 80% bệnh nhân mụn rất nặng và 73.33% bệnh nhân mụn nặng có thừa cân, béo phì, đồng thời xuất hiện mối tương quan nghịch giữa thể trạng thừa cân và nồng độ vitamin D máu [8]. Phụ nữ mang thai, người đang chuẩn bị mang thai hoặc người có tiền sử bệnh lý gan, thận tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung vitamin nào nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ.
Lời khuyên chăm sóc và cải thiện dinh dưỡng an toàn
Thay vì tìm đến các viên uống bổ sung liều cao thiếu kiểm soát, người bị mụn trứng cá nên tập trung xây dựng lối sống khoa học và chế độ ăn cân bằng nhằm hỗ trợ quá trình phục hồi da:
- Ưu tiên bổ sung tiền chất vitamin A tự nhiên thông qua các loại thực phẩm lành mạnh giàu beta-carotene như cà rốt, bí đỏ, khoai lang, cà chua và các loại rau có màu xanh thẫm. Cơ thể sẽ tự điều chỉnh chuyển hóa tiền chất này thành vitamin A theo nhu cầu thực tế, giảm thiểu rủi ro ngộ độc.
- Cân bằng chế độ dinh dưỡng để đảm bảo đầy đủ các nhóm khoáng chất và vi chất khác đã được chứng minh có nồng độ thấp ở người mụn nặng như kẽm, selen, vitamin D, vitamin B12 và axit folic [1, 3, 6].
- Duy trì cân nặng hợp lý và chỉ số khối cơ thể ở mức chuẩn mực thông qua vận động thể chất thường xuyên, bởi tình trạng thừa cân béo phì có liên quan đáng kể đến độ nặng của mụn [8].
- Khi nhận thấy mụn tiến triển thành các ổ viêm lớn, lan rộng hoặc kèm theo các dấu hiệu mệt mỏi, tâm lý lo âu hay trầm cảm, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám, làm xét nghiệm cần thiết và tiếp nhận phác đồ điều trị an toàn [5].
Dữ liệu y học xác nhận nồng độ vitamin A huyết thanh có xu hướng giảm sút khi mụn trứng cá tiến triển nặng [1]. Tuy nhiên, việc điều trị mụn đòi hỏi cái nhìn toàn diện từ kiểm soát viêm, chăm sóc ngoài da đến chế độ sinh hoạt, thay vì chỉ trông đợi vào việc tự bổ sung đơn lẻ bất kỳ loại vi chất nào.