Nhiều gia đình Việt Nam duy trì thói quen ngâm một bình rượu ba kích tím trong nhà để tiếp khách hoặc uống bồi bổ sau ngày làm việc. Dân gian thường truyền tai nhau loại rượu thuốc này giúp tăng cường sinh lực phái mạnh, mạnh gân cốt và phục hồi thể trạng nhanh chóng.

Thực tế, rượu ba kích là dạng cồn kết hợp hoạt chất dược liệu, mang tính dược lý mạnh và tác động sâu tới tuần hoàn cũng như chuyển hóa. Thức uống này hoàn toàn không phù hợp để dùng đại trà và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng cho 4 nhóm người: người huyết áp thấp, thể trạng âm hư hỏa vượng, người có bệnh lý gan và bệnh nhân đang điều trị thuốc tim mạch.

Rượu ba kích dưới góc nhìn y học hiện đại

Cây ba kích (tên khoa học Morinda officinalis How) là vị thuốc bổ truyền thống được ứng dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông. Y học hiện đại phân tích thấy rễ ba kích chứa các nhóm hoạt chất sinh học gồm anthraquinone, iridoid glycoside, monoterpene và polysaccharide.

Nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng các hợp chất monoterpene phân lập từ ba kích có khả năng ức chế quá trình sản sinh nitric oxide (NO) trên đại thực bào do lipopolysaccharide kích thích [1]. Trong đó, ba hợp chất iridoid (đánh số 11, 12, 20) cho giá trị IC50 lần lượt là 28,51 ± 1,70 µM, 25,45 ± 4,17 µM và 29,17 ± 3,71 µM, ngăn chặn sự dịch chuyển nhân của yếu tố viêm NF-kappaB [1]. Cơ chế này góp phần làm giảm biểu hiện các cytokine gây viêm như COX-2, iNOS, interleukin-1beta và interleukin-6 [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 tiếp tục phân lập các hợp chất methyl-2-naphthoate enantiomer và anthraquinone từ rễ ba kích [2]. Các hợp chất 2b và 19 thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt với giá trị IC50 ức chế NO lần lượt là 34,32 ± 4,87 µM và 17,17 ± 4,13 µM, qua đó hỗ trợ giảm phản ứng viêm qua trục COX-2 và iNOS [2].

Ngoài ra, các iridoid glycoside trong ba kích thúc đẩy quá trình sinh học lysosome qua trung gian TFEB/TFE3, kích hoạt cơ chế tự thực bào (autophagy) để hỗ trợ giảm stress oxy hóa ở cấp độ tế bào [3].

Nhóm 1: Người có huyết áp thấp

Người mắc chứng huyết áp thấp thường xuyên đối mặt với các cơn hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, do áp lực tưới máu lên não suy giảm. Khi uống rượu ba kích, dung môi cồn ethanol gây giãn mạch ngoại vi ban đầu, làm tụt huyết áp thứ phát.

Dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận hoạt chất của ba kích điều hòa phản ứng tổng hợp NO nội mô [2, 3], việc dung nạp cồn nồng độ cao vào cơ thể người huyết áp thấp làm giãn trương lực mạch nhanh chóng. Tình trạng này khiến lưu lượng tuần hoàn não sụt giảm đột ngột, dẫn đến choáng váng, ngất xỉu và nguy cơ chấn thương do té ngã. Do đó, người huyết áp thấp tuyệt đối không dùng rượu ngâm để bồi bổ sức khỏe.

Nhóm 2: Người thể trạng âm hư hỏa vượng

Y học cổ truyền phân loại ba kích vào nhóm dược liệu có tính ấm, tác dụng trợ dương, bổ thận. Các thử nghiệm dược lý hiện đại phần nào lý giải đặc tính kích thích này trên mô hình động vật.

Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra tác dụng bổ thận tráng dương của 4 dạng chế biến ba kích trên mô hình chuột suy giảm thận dương gây ra bởi adenine [4]. Kết quả ghi nhận ba kích hấp muối, ba kích chế cam thảo, thịt ba kích và ba kích thô đều làm tăng trọng lượng chuột, cải thiện hệ số tinh hoàn, hệ số túi tinh, đồng thời làm tăng nồng độ testosterone và cortisol huyết thanh [4]. Trong đó, ba kích hấp muối đem lại hiệu quả tăng chỉ số sinh học rõ rệt nhất [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2002 trên chuột cống cho thấy dịch chiết ba kích ở liều 25-50 mg/kg làm giảm tỷ lệ phản ứng và tăng tỷ lệ củng cố trong mô hình thử nghiệm DRL 72-s, thể hiện hoạt tính kích thích hệ thần kinh tương tự thuốc chống trầm cảm desipramine [5].

Chính vì tính chất kích thích nội tiết và thần kinh này, kết hợp cùng tính nhiệt của ethanol trong rượu, người thuộc thể "âm hư hỏa vượng" (hay nóng trong, lòng bàn tay bàn chân nóng, bốc hỏa, khô họng, mất ngủ, lưỡi đỏ rêu ít) uống vào sẽ làm tăng nặng tình trạng bốc hỏa, dẫn tới đau đầu, cáu gắt, tăng nhịp tim và táo bón kéo dài.

Nhóm 3: Bệnh nhân mắc bệnh lý gan

Gan chịu trách nhiệm chuyển hóa toàn bộ lượng cồn nạp vào cơ thể qua hệ enzyme alcohol dehydrogenase và CYP2E1. Đối với người có tiền sử viêm gan B, gan nhiễm mỡ tiến triển hoặc xơ gan, ethanol là độc chất trực tiếp gây hoại tử tế bào gan và kích hoạt phản ứng xơ hóa.

Dù một nghiên cứu năm 2019 cho thấy chuỗi polysaccharide MOP-100 chiết từ rễ ba kích bằng nước ở 100 độ C có khả năng ức chế thâm nhiễm bạch cầu trung tính, giảm tổn thương gan do Concanavalin A trên chuột, đồng thời ức chế tiết kháng nguyên HBeAg trên dòng tế bào Hep2.5.5 [6], kết quả này chỉ đạt được với dịch chiết nước tinh chế không chứa cồn.

Việc ngâm ba kích vào rượu thủ công biến dung dịch này thành gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng. Độc tính của cồn phá hủy tế bào gan nhanh hơn bất kỳ hoạt tính bảo vệ nào từ dược liệu thô. Uống rượu ba kích khi chức năng gan đang suy giảm sẽ làm men gan tăng vọt, đẩy nhanh tiến trình xơ gan và suy gan mất bù.

Nhóm 4: Người đang điều trị thuốc tim mạch

Bệnh nhân mắc các bệnh tim mạch mạn tính (tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, suy tim, rối loạn nhịp tim) thường được chỉ định dùng thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chống đông máu.

Dược liệu ba kích chứa các dẫn xuất hữu cơ tác động lên nồng độ hormone steroid vỏ thượng thận (cortisol) và testosterone [4], cũng như các chất dẫn truyền thần kinh trung ương [7]. Nghiên cứu năm 2002 cũng ghi nhận dịch chiết ba kích liều 50 mg/kg tạo ra hiệu ứng làm giảm thời gian bất động ở thử nghiệm bơi ép trên chuột cống tương tự thuốc chống trầm cảm desipramine [5].

Cồn ethanol và các glycoside tự nhiên khi kết hợp cùng thuốc điều trị tim mạch có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc khó lường: làm tăng hoặc giảm hiệu lực hạ áp, gây biến thiên nhịp tim thất thường hoặc làm tổn thương niêm mạc dạ dày khi uống cùng thuốc chống đông. Người đang kiểm soát huyết áp bằng thuốc tây nếu tự ý uống rượu ba kích sẽ khiến huyết áp trồi sụt bất thường, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu ba kích

Rất nhiều người tin rằng rượu ba kích càng ngâm lâu năm thì dược tính càng êm và hoàn toàn vô hại. Sự thật là nồng độ cồn và các hoạt chất chiết xuất tự nhiên không tự mất đi theo thời gian nếu không qua xử lý khoa học.

Một hiểu lầm tai hại khác là coi rượu ba kích như thần dược chữa dứt điểm mọi tình trạng yếu sinh lý hay vô sinh nam. Bằng chứng khoa học năm 2015 chỉ ghi nhận bức xạ điện thoại 900-950 MHz làm suy giảm đường kính ống sinh tinh, giảm mật độ và khả năng vận động của tinh trùng trên chuột cũng như gây phân mảnh DNA tinh trùng ở người [8].

Việc ba kích hỗ trợ các chỉ số sinh học sinh dục mới dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm bị gây suy giảm nhân tạo [4], không có cơ sở khẳng định uống rượu ba kích sẽ chữa khỏi các bệnh lý rối loạn cương dương hay vô sinh thực thể ở nam giới. Uống quá mức còn gây ức chế ngược hệ trục dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn do nhiễm độc cồn mạn tính.

Khuyến cáo sử dụng an toàn và đúng cách

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, không thuộc 4 nhóm chống chỉ định nêu trên, việc sử dụng ba kích cần tuân thủ nguyên tắc y học chặt chẽ. Ba kích thô khi thu hái phải được rút bỏ lõi gỗ vì phần lõi chứa nhiều hợp chất không có lợi cho hệ tim mạch và tiêu hóa.

Thay vì ngâm rượu nồng độ cao, cách dùng ba kích chuẩn mực là phối hợp trong các bài thuốc sắc nước uống, nấu cùng các món canh hầm dưỡng sinh theo đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền. Nếu dùng dạng chế phẩm, nên ưu tiên các dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa đã loại bỏ tạp chất.

Người khỏe mạnh nếu có uống rượu ba kích chỉ nên dùng như một chất dẫn với liều lượng hạn chế: tối đa 15-20 ml (khoảng một chén nhỏ) trong bữa ăn chính, không uống dồn dập, không uống khi bụng đói và tuyệt đối không lạm dụng như một loại rượu nhậu thông thường.

Ba kích là vị thuốc quý với nhiều hoạt tính kháng viêm và chống stress oxy hóa đã được ghi nhận trong các công trình nghiên cứu hiện đại. Tuy nhiên, rượu thuốc bản chất vẫn là rượu mang dược tính cao. Mỗi người cần lắng nghe thể trạng, nhận diện đúng bệnh nền và tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng để tránh biến bài thuốc bổ thành mối nguy hại cho sức khỏe.