Cơn mệt mỏi kéo dài và sự thật về sâm Tây Bá Lợi Á
Cảm giác uể oải, cạn kiệt sức lực từ sáng tới tối dù đã ngủ đủ giấc đang trở thành nỗi ám ảnh của nhiều người làm việc văn phòng hoặc người chịu áp lực kéo dài. Khi cà phê hay các loại nước tăng lực chỉ mang lại sự tỉnh táo tạm thời rồi gây sụp đổ năng lượng sau đó, nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ sung với hy vọng phục hồi thể lực tận gốc. Trong số này, sâm Tây Bá Lợi Á thường được quảng cáo như một giải pháp cứu cánh cho hội chứng mệt mỏi mạn tính.
Liệu loại thảo dược phương Bắc này có thực sự giải quyết triệt để tình trạng mệt mỏi kéo dài hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: sâm Tây Bá Lợi Á có ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện sức bền thể chất và giảm suy nhược do áp lực công việc, nhưng bằng chứng riêng biệt cho hội chứng mệt mỏi mạn tính thực thụ vẫn còn nhiều giới hạn và chưa thể xem là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn.
Tên gọi và nguồn gốc thực vật của sâm Tây Bá Lợi Á
Dù mang tên gọi thông thường là sâm Tây Bá Lợi Á (Siberian ginseng), loài cây này có tên khoa học chính thức là Eleutherococcus senticosus, thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) [1], [2]. Cây còn được biết đến với tên gọi khác là Acanthopanax senticosus hay Thích ngũ gia [3], [4]. Đây là loài cây bụi có gai, cao khoảng hai mét, phân bố chủ yếu ở các cánh rừng taiga vùng Viễn Đông nước Nga cũng như các khu vực phía bắc của Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản [4].
Về mặt thực vật học, loài cây này không cùng chi với nhân sâm châu Á (Panax ginseng). Dù vậy, phần rễ và vỏ thân của cây từ lâu đã được y học cổ truyền tại Nga, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản sử dụng như một chất bổ trợ giúp cơ thể chống lại căng thẳng, cải thiện tình trạng mệt mỏi cả về thể chất lẫn tinh thần [1], [5], [3]. Thân rễ và rễ cây hiện đã được đưa vào Dược điển châu Âu và Dược điển Nga như một dược liệu có giá trị [2].
Thành phần hoạt chất và cơ chế chuyển hóa năng lượng
Khác với nhân sâm thực thụ chứa các hợp chất ginsenoside, giá trị sinh học của sâm Tây Bá Lợi Á đến từ các hợp chất đặc trưng gọi là eleutheroside [3], [2]. Phân tích hóa thực vật cho thấy rễ cây chứa phenylpropanoid, saponin, coumarin, lignan, acid phenolic và polysaccharide [2]. Trong đó, hai hoạt chất eleutheroside B và eleutheroside E được xác định là những phân tử có hoạt tính sinh học nổi bật nhất, đóng vai trò chủ chốt trong khả năng chống mệt mỏi [3], [2].
Dưới góc độ sinh hóa, loại thảo dược này tác động lên quá trình sản sinh và dự trữ năng lượng theo nhiều cách thức cụ thể:
Thứ nhất, thảo dược thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo để tạo năng lượng [1], [3]. Bằng cách tăng cường quá trình beta-oxy hóa acid béo tại cơ bắp, cơ thể chuyển hướng sang sử dụng chất béo hiệu quả hơn, giúp giảm nồng độ triglycerid trong máu [1], [3]. Điều này cho phép cơ thể duy trì mức năng lượng bền bỉ hơn trong các hoạt động kéo dài mà không tiêu tốn quá nhanh nguồn dự trữ carbohydrate [1], [3].
Thứ hai, các hoạt chất giúp bảo tồn glycogen mô và hạn chế các sản phẩm phụ gây mỏi cơ [3], [4]. Chiết xuất từ vỏ thân giúp làm tăng lượng dự trữ glycogen trong mô, đồng thời làm giảm tích tụ acid lactic trong cơ bắp thông qua việc điều hòa enzym lactate dehydrogenase (LDH) [3], [4]. Hoạt chất cũng giúp làm chậm quá trình tích tụ urea nitrogen trong máu (BUN), từ đó bảo vệ mô cơ và nâng cao khả năng chịu đựng của cơ thể [3], [4].
Thứ ba, sâm Tây Bá Lợi Á có tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và các hormone căng thẳng [6]. Thảo dược này được cho là có khả năng ức chế enzym catechol-O-methyltransferase (COMT), một enzym chịu trách nhiệm phân hủy các hormone căng thẳng [6]. Khi enzym này bị ức chế, các thụ thể tiếp nhận hormone stress hoạt động lâu hơn, thúc đẩy cơ thể tái phân bổ các nguồn dự trữ năng lượng từ trạng thái tái tạo sang trạng thái vận động tích cực [6]. Ngoài ra, hoạt chất eleutheroside E còn giúp ức chế sự gia tăng quá mức của hormone corticosterone trong máu khi gặp căng thẳng kéo dài [5].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận được từ nghiên cứu
Để đánh giá tính xác thực của loại thảo dược này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ quy mô phòng thí nghiệm đến các thử nghiệm lâm sàng trên người:
Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột đực ICR và C57BL/6J đã kiểm tra tác động phục hồi sau bài kiểm tra bơi gắng sức [1]. Chuột được cho uống chiết xuất vỏ cây sâm Tây Bá Lợi Á với hai mức liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg, uống 2 lần mỗi ngày trong 7 ngày liên tục ở thử nghiệm bơi, hoặc 21 ngày liên tục ở thử nghiệm đo chuyển hóa [1]. Kết quả cho thấy thời gian phục hồi sau khi bơi gắng sức của nhóm dùng chiết xuất ngắn hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [1]. Thảo dược không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay trọng lượng gan, nhưng hoạt tính beta-oxy hóa acid béo tại cơ vân tăng lên rõ rệt ở cả hai mức liều [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2004 thực hiện đánh giá năm loại dịch chiết nước khác nhau từ vỏ cây đối với thời gian bơi gắng sức và hệ miễn dịch ở chuột [5]. Kết quả ghi nhận các phân đoạn dịch chiết giàu eleutheroside E giúp kéo dài đáng kể thời gian bơi [5]. Đồng thời, các dịch chiết này còn ngăn chặn sự suy giảm hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) và ức chế sự tăng vọt nồng độ corticosterone do stress gây ra [5].
Năm 2011, một nghiên cứu khác phân lập hoạt tính chống mệt mỏi trên chuột bằng thử nghiệm bơi mang tải nặng và thử nghiệm thiếu ngủ [3]. Nghiên cứu xác nhận rằng eleutheroside E và eleutheroside E2 là các thành phần chính giúp chuột kéo dài thời gian vận động đến khi kiệt sức [3]. Đáng chú ý, phân đoạn hoạt chất này cũng thể hiện khả năng giảm bớt mệt mỏi về mặt tinh thần trên những cá thể chuột bị tước đoạt giấc ngủ [3].
Cùng năm 2011, một thử nghiệm kéo dài 4 tuần trên chuột Kunming đực sử dụng dịch chiết vỏ thân sâm Tây Bá Lợi Á ở các liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày [4]. Sau 4 tuần, thời gian bơi đến khi kiệt sức ở nhóm can thiệp tăng lên rõ rệt [4]. Các chỉ số sinh hóa cho thấy lượng glycogen trong mô tăng cao, trong khi lượng acid lactic và nồng độ urea nitrogen trong huyết thanh giảm hẳn so với nhóm chỉ uống nước cất [4].
Về dữ liệu trên người, một bài tổng quan công bố năm 2010 đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 35 thử nghiệm lâm sàng trên khoảng 6.000 người khỏe mạnh ở độ tuổi từ 19 đến 72 [7]. Những đối tượng này được thử nghiệm trong các điều kiện môi trường áp lực cao như làm việc ở nhiệt độ cao, tiếng ồn lớn, say tàu xe, lao động thể lực nặng, hoặc các công việc đòi hỏi trí óc căng thẳng [7]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy năng lực làm việc về cả thể chất lẫn trí tuệ đều có sự cải thiện [7]. Bên cạnh đó, tổng quan cũng xem xét hơn 35 nghiên cứu trên 2.200 người bệnh mắc nhiều bệnh lý mạn tính khác nhau như xơ vữa động mạch, tiểu đường, tăng huyết áp, suy nhược thần kinh, viêm phế quản mạn và mất ngủ [7]. Phần lớn các trường hợp đều ghi nhận sự cải thiện ở mức độ vừa phải so với ban đầu mà không gặp phải tác dụng phụ nguy hiểm [7].
Giới hạn của bằng chứng: Có thực sự chữa khỏi mệt mỏi mạn tính?
Mặc dù có nhiều dữ liệu khả quan về khả năng nâng cao sức bền, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Phần lớn các thử nghiệm cơ chế chi tiết về giảm tích tụ acid lactic, tăng glycogen và kích thích beta-oxy hóa acid béo mới chỉ dừng lại trên mô hình động vật gặm nhấm [1], [3], [4]. Dữ liệu lâm sàng nghiên cứu riêng biệt trên hoạt chất tinh khiết như eleutheroside B và E ở người vẫn còn rất hạn chế [2].
Đặc biệt, đối với tình trạng kiệt sức do căng thẳng tâm lý kéo dài, sâm Tây Bá Lợi Á không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả vượt trội. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2013 tại Đức trên 144 người tham gia bị suy nhược và suy giảm năng lực làm việc do stress mạn tính đã làm rõ điều này [8]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm: dùng 120 mg chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á mỗi ngày, tham gia khóa tập huấn quản lý stress chuyên nghiệp trong 2 ngày, hoặc kết hợp cả hai phương pháp [8].
Sau 8 tuần theo dõi, hầu hết các chỉ số về nhận thức, cảm giác căng thẳng, chất lượng giấc ngủ và nồng độ cortisol thức dậy đều cải thiện theo thời gian ở tất cả các nhóm mà không có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm [8]. Đáng chú ý, việc bổ sung thêm sâm Tây Bá Lợi Á vào chương trình tập huấn quản lý stress không mang lại thêm bất kỳ lợi ích đáng kể nào [8]. Điều này cho thấy khi nguyên nhân mệt mỏi bắt nguồn từ quá tải tâm lý và căng thẳng mạn tính, các can thiệp thay đổi hành vi và lối sống vẫn đóng vai trò cốt lõi hơn là chỉ dựa vào dược liệu [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Hiểu lầm đầu tiên là đánh đồng sâm Tây Bá Lợi Á với các chất kích thích thần kinh tức thì như caffein. Thảo dược này thuộc nhóm điều hòa thích nghi (adaptogen), tác động từ từ lên hệ thống chuyển hóa và phản ứng stress của cơ thể chứ không tạo ra sự bùng nổ năng lượng ngay lập tức [7], [6]. Do đó, người dùng không thể kỳ vọng uống vào là hết mệt mỏi ngay trong vài chục phút.
Hiểu lầm thứ hai là coi loại sâm này có tác dụng hoàn toàn giống nhân sâm Triều Tiên. Dù cùng được dùng để bồi bổ, thành phần hoạt chất chính của chúng khác nhau (eleutheroside ở sâm Tây Bá Lợi Á so với ginsenoside ở nhân sâm) [3], [2], [6]. Cơ chế tác động lên các enzym phân hủy hormone stress giữa hai loại cây này cũng có những điểm chuyên biệt riêng [6].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng sâm để thay thế hoàn toàn giấc ngủ và chế độ dinh dưỡng. Nghiên cứu cho thấy thảo dược chỉ hỗ trợ cơ thể chống chịu tốt hơn khi thiếu ngủ hoặc làm việc nặng [7], [3]. Thảo dược không thể tái tạo lại những tổn thương thể chất nếu người bệnh liên tục duy trì lối sống thức khuya, ăn uống thiếu chất và làm việc kiệt sức trong thời gian dài.
Những ai cần thận trọng trước khi dùng?
Mặc dù các nghiên cứu lâm sàng tổng quan ghi nhận chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á dung nạp khá tốt và không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [7], [8], [2], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng.
Người có bệnh lý tim mạch hoặc đang điều trị huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Do thảo dược tác động lên cơ chế điều hòa huyết áp [1] và có thể ảnh hưởng đến các thụ thể tiếp nhận hormone stress [6], việc tự ý sử dụng liều cao có thể gây ra những biến động không mong muốn. Tương tự, người đang điều trị tiểu đường cũng cần theo dõi chặt chẽ vì thảo dược này có tiềm năng tác động lên chuyển hóa đường huyết và lipid [2].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng do thiếu các dữ liệu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Đối với những người đang phải dùng các thuốc điều trị thần kinh hoặc thuốc tác động lên hệ miễn dịch, việc kết hợp thảo dược cần được bác sĩ điều trị đồng thuận để tránh hiện tượng tương tác thuốc.
Hướng dẫn áp dụng trong đời sống
Nếu bạn cảm thấy thể lực suy giảm sau các đợt làm việc căng thẳng và muốn trải nghiệm sâm Tây Bá Lợi Á, hãy lưu ý các điểm thực tế sau:
Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng trên người từng áp dụng mức liều 120 mg chiết xuất rễ mỗi ngày [8]. Các chế phẩm thương mại thường có dạng bột rễ khô hoặc chiết xuất lỏng [2]. Bạn nên đọc kỹ hàm lượng ghi trên nhãn sản phẩm, ưu tiên các sản phẩm đã được tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất eleutheroside B và E [2]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều vượt mức hướng dẫn của nhà sản xuất.
Về thời điểm sử dụng, do thảo dược có xu hướng phân bổ lại năng lượng cho hoạt động vận động và tác động đến hệ thần kinh [7], [6], thời điểm thích hợp nhất để uống là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều cùng bữa ăn. Tránh uống vào buổi tối muộn vì có thể gây bồn chồn hoặc làm ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ đối với những người nhạy cảm [8].
Về sự kết hợp, sâm Tây Bá Lợi Á chỉ phát huy tác dụng hỗ trợ tốt nhất khi được đặt trong một kế hoạch phục hồi toàn diện. Người bệnh mệt mỏi kéo dài cần kết hợp việc bổ sung thảo dược với các khóa tập huấn hoặc kỹ năng quản lý căng thẳng, điều chỉnh khối lượng công việc, ngủ đủ giấc từ 7 đến 8 tiếng mỗi ngày và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng [8].
Sâm Tây Bá Lợi Á là một thảo dược bổ trợ giá trị, có khả năng hỗ trợ cải thiện sức bền cơ bắp và hỗ trợ tinh thần khi cơ thể chịu áp lực lớn [1], [7], [3]. Tuy nhiên, dược liệu này không phải là "thần dược" chữa khỏi hội chứng mệt mỏi mạn tính và không thể thay thế việc giải quyết căn nguyên của lối sống thiếu khoa học [8]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, xây dựng lối sống lành mạnh và trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
