Uống thuốc levothyroxine cùng cà phê sáng, tác dụng giảm ra sao?

Thói quen nhâm nhi tách cà phê sáng ngay sau khi thức dậy rất phổ biến với nhiều người đi làm. Tuy nhiên, với người đang điều trị suy giáp bằng thuốc levothyroxine, việc uống thuốc cùng lúc hoặc quá gần cữ cà phê sáng lại là nguyên nhân khiến chỉ số hormone tuyến giáp mãi không ổn định.

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, cà phê làm giảm đáng kể khả năng hấp thu levothyroxine dạng viên nén tại đường ruột ^[1]. Khi uống cà phê cùng lúc hoặc trong vòng 1 giờ sau khi uống thuốc, cà phê sẽ giữ thuốc lại trong lòng ruột, làm giảm sinh khả dụng (lượng thuốc thực sự đi vào máu để phát huy tác dụng) và khiến việc điều trị kém hiệu quả [1, 3].

Vì sao một tách cà phê nhỏ lại ảnh hưởng lớn đến thuốc tuyến giáp?

Levothyroxine (thường viết tắt là LT4) là thuốc đầu tay dùng để điều trị chứng suy giáp bẩm sinh hoặc suy giáp nguyên phát (tình trạng tuyến giáp không sản xuất đủ hormone, thường do viêm tuyến giáp Hashimoto, cắt tuyến giáp hoặc thiếu i-ốt) [4, 7]. Năm 2020, đây là loại thuốc được kê đơn nhiều thứ ba tại Mỹ và đến năm 2022 được ghi nhận là thuốc kê đơn phổ biến thứ hai tại quốc gia này [4, 6]. Dù rất phổ biến, khoảng 40% bệnh nhân dùng levothyroxine vẫn không đạt được mức hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong ngưỡng bình thường ^[2].

Một trong những rào cản lớn nhất đến từ thói quen sinh hoạt buổi sáng. Thống kê tại Mỹ cho thấy hơn 50% người trưởng thành uống cà phê mỗi ngày, và 65% lượng cà phê này được tiêu thụ ngay trong bữa sáng ^[2]. Trong khi đó, levothyroxine là thuốc có "khoảng điều trị hẹp" và được dùng với liều lượng rất nhỏ tính bằng microgam (mcg) ^[3]. Điều này có nghĩa là chỉ một sự thay đổi nhỏ trong giai đoạn hấp thu tại đường tiêu hóa cũng đủ tạo ra khác biệt lớn về mặt lâm sàng ^[3].

Đa số bệnh nhân hiện nay dùng levothyroxine dưới dạng viên nén uống [3, 6]. Sau khi uống, khoảng 60% đến 82% liều thuốc sẽ được hấp thu chủ yếu tại phần hỗng tràng và hồi tràng (hai đoạn của ruột non) trong vòng 3 giờ đầu tiên ^[4]. Tuy nhiên, trước khi ruột non có thể hấp thu, viên thuốc nén bắt buộc phải trải qua giai đoạn hòa tan tại dạ dày với sự hỗ trợ của môi trường axit sinh lý tự nhiên ^[4].

Khi bạn uống cà phê cùng lúc hoặc quá gần thời điểm uống viên nén levothyroxine, các đặc tính lý hóa của cà phê và thức ăn sẽ tương tác trực tiếp với thuốc ^[4]. Cụ thể, cà phê giữ các phân tử levothyroxine natri dạng viên nén lại bên trong lòng ruột (cơ chế cô lập thuốc), ngăn không cho thuốc đi qua thành ruột vào máu, từ đó làm giảm sinh khả dụng của thuốc ^[1].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa cà phê và levothyroxine?

Tác động cản trở hấp thu thuốc tuyến giáp của cà phê đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu với các thiết kế khác nhau, từ tổng quan hệ thống đến thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 đã thu thập dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu y khoa lớn (MEDLINE, PubMed, EMBASE, Web of Science, Science Direct và Scopus) để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến hấp thu levothyroxine đường tiêu hóa ^[3]. Do sự khác biệt lớn về thiết kế và phương pháp giữa các báo cáo, nhóm nghiên cứu không thực hiện phân tích thống kê gộp mà tổng hợp định tính ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng trong số các loại thực phẩm và đồ uống, đậu nành và cà phê là hai tác nhân có ảnh hưởng mạnh nhất làm suy giảm khả năng hấp thu levothyroxine ^[3].

Năm 2021, một tổng quan hệ thống tuân thủ hướng dẫn PRISMA đã sàng lọc 121 nghiên cứu và chọn ra 63 nghiên cứu đánh giá toàn văn về tương tác giữa levothyroxine với thực phẩm và thực phẩm bổ sung ^[5]. Tổng quan này nhận định rằng dù tương tác giữa thuốc và thực phẩm làm thay đổi độ an toàn lẫn hiệu quả điều trị, vấn đề này vẫn thường bị cả bệnh nhân, bác sĩ và dược sĩ đánh giá thấp ^[5]. Nhóm tác giả ghi nhận bằng chứng (dù số lượng nghiên cứu còn giới hạn) cho thấy cà phê, các sản phẩm từ đậu nành, chất xơ, viên bổ sung canxi hoặc sắt đều dẫn đến kết quả chung là làm giảm hấp thu levothyroxine ^[5].

Không chỉ dừng lại ở cà phê, một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Đài Loan đã khảo sát thêm tác động của trà và cà phê trên 37 bệnh nhân suy giáp đang dùng levothyroxine ^[4]. Các bệnh nhân được chia làm 3 nhóm thói quen: chỉ uống trà, uống cả trà lẫn cà phê, và chỉ uống cà phê ^[4]. Các chỉ số hormone gồm TSH, T3 và T4 được đo trước và sau 3 tháng kể từ khi bệnh nhân thay đổi thói quen (ngừng uống trà/cà phê gần giờ thuốc) ^[4]. Kết quả sau 3 tháng cho thấy nồng độ TSH giảm xuống có ý nghĩa thống kê ở các nhóm (p < 0,001 hoặc p < 0,05), với mức chênh lệch logarit tự nhiên của TSH (Deltaln-TSH) ở nhóm uống cả trà và cà phê là 1,94; nhóm chỉ uống cà phê là 2,00; và nhóm chỉ uống trà là 2,18 ^[4]. Nghiên cứu kết luận việc dùng cà phê hoặc trà lâu dài sát giờ thuốc đều cản trở hấp thu levothyroxine, đặc biệt khi uống cùng lúc hoặc trong vòng 1 giờ sau khi dùng thuốc ^[4].

Bên cạnh viên nén truyền thống, các nhà khoa học cũng thử nghiệm các dạng bào chế mới. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá sinh khả dụng của dung dịch uống levothyroxine (Thyquidity, hàm lượng 100 mcg/5 mL) khi dùng cùng cà phê ^[2]. Thử nghiệm được thiết kế nhãn mở, ngẫu nhiên, bắt chéo 2 giai đoạn trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh, cách nhau bởi 40 ngày nghỉ thuốc để làm sạch cơ thể ^[2]. Người tham gia uống một liều duy nhất 600 mcg dung dịch thuốc (tương đương 30 mL) vào thời điểm 5 phút trước khi uống 8 ounce (khoảng 240 mL) cà phê kiểu Mỹ (không pha sữa hay chất tạo ngọt), so sánh với việc uống thuốc khi bụng đói hoàn toàn ^[2]. Mẫu máu đo tổng lượng T4 trong 48 giờ sau đó cho thấy dạng dung dịch lỏng giúp bỏ qua giai đoạn hòa tan ở dạ dày và giảm thiểu được sự cản trở hấp thu của cà phê ^[2].

Ngoài ra, một thử nghiệm mù đôi, bắt chéo tại Ý trên 77 bệnh nhân cũng cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về nồng độ TSH, free T4 hay free T3 trong máu bất kể bệnh nhân uống levothyroxine dạng dung dịch lỏng ngay trong bữa sáng hay uống trước bữa sáng 30 phút khi bụng đói ^[6].

Dạng bào chế thuốc quyết định mức độ bị cà phê "cản đường"

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy mức độ tương tác giữa thuốc tuyến giáp và thức ăn, đồ uống phụ thuộc rất lớn vào dạng bào chế của thuốc ^[5]. Hiện nay, levothyroxine có 3 dạng chính: viên nén rắn, viên nang mềm gelatin (softgel) và dung dịch lỏng [5, 7].

Viên nén là dạng phổ biến nhất nhưng lại nhạy cảm nhất với cà phê và độ axit dạ dày vì cần thời gian để rã và hòa tan [3, 6]. Ngược lại, các báo cáo ca bệnh và thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng dạng viên nang gelatin và dạng dung dịch lỏng có khả năng hấp thu tốt hơn trong những điều kiện bất lợi [5, 7].

Cụ thể, báo cáo năm 2016 ghi nhận viên nang gelatin không bị ảnh hưởng khi dùng đồng thời với cà phê ^[1]. Dạng viên nang này có thể vượt qua cơ chế giữ thuốc trong lòng ruột của các chế phẩm viên nén truyền thống, từ đó giúp kiểm soát bệnh suy giáp hiệu quả ở những bệnh nhân trước đó không đáp ứng với việc tăng liều viên nén ^[1]. Tuy vậy, các tác giả cũng lưu ý rằng cần có thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn để kiểm chứng giả thuyết này trước khi đưa ra khuyến cáo lâm sàng rộng rãi cho mọi bệnh nhân liệt dạ dày ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi uống thuốc tuyến giáp buổi sáng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống thuốc với nước lọc, rồi 5–10 phút sau uống cà phê là an toàn. Thực tế, quá trình hấp thu levothyroxine diễn ra mạnh nhất trong 3 giờ đầu và cà phê vẫn gây cản trở đáng kể nếu được uống trong vòng 1 giờ sau khi dùng thuốc viên nén ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là thay thế cà phê bằng trà buổi sáng để "né" tương tác thuốc. Nghiên cứu năm 2022 trên 37 bệnh nhân suy giáp đã chứng minh việc uống trà lâu dài cũng làm giảm hấp thu levothyroxine tương tự như cà phê ^[4]. Bên cạnh đó, nhiều thực phẩm quen thuộc khác trong bữa sáng như sữa bò, các sản phẩm từ đậu nành, đu đủ, nho, chất xơ hoặc nước trái cây cũng được ghi nhận là có khả năng làm giảm hoặc làm thay đổi hiệu quả của thuốc [4, 7]. Ngược lại, vitamin C là chất hiếm hoi được ghi nhận có khả năng làm tăng hấp thu levothyroxine, dù tác động này vẫn cần được nghiên cứu thêm ở các thử nghiệm lớn hơn [2, 4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần lưu ý là những người có bệnh lý đường tiêu hóa. Vì thuốc cần axit dạ dày để hòa tan và niêm mạc ruột khỏe mạnh để hấp thu, các bệnh lý như nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori), viêm dạ dày teo, bệnh Celiac, không dung nạp lactose, viêm dạ dày ruột, phù nề ruột hoặc nhiễm ký sinh trùng Giardia lamblia đều có thể làm giảm hấp thu thuốc [2, 3, 5]. Khi điều trị các bệnh tiêu hóa này, người bệnh cần được bác sĩ theo dõi sát nồng độ TSH và free T4 trong máu để tránh nguy cơ cường giáp do thuốc (khi ruột hồi phục và hấp thu thuốc mạnh trở lại) ^[3].

Nhóm thứ hai là người mắc bệnh tiểu đường hoặc có biến chứng liệt dạ dày (gastroparesis) ^[1]. Tình trạng dạ dày co bóp chậm khiến thức ăn và đồ uống từ các bữa trước bị ứ đọng lại, tiếp tục giữ chặt viên thuốc levothyroxine trong lòng ruột và làm mất tác dụng điều trị dù đã chỉnh liều ^[1]. Những bệnh nhân từng phẫu thuật cắt nối dạ dày giảm cân (như phẫu thuật Roux-en-Y) cũng thuộc nhóm có nguy cơ kém hấp thu thuốc dạng viên nén ^[6].

Nhóm thứ ba là người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền khác. Các thuốc đã được xác lập rõ ràng là làm giảm hấp thu levothyroxine khi dùng chung bao gồm: thuốc ức chế bơm proton (PPI - thuốc giảm axit dạ dày), thuốc kháng axit chứa nhôm (aluminum hydroxide), sucralfate, viên bổ sung sắt (iron sulfate), các dạng viên canxi (canxi carbonate, citrate, acetate), kháng sinh ciprofloxacin, và các thuốc gắn axit mật hoặc phốt phát như cholestyramine, colesevelam, lanthanum, sevelamer [2, 7]. Một số thuốc khác như orlistat, raloxifene, simethicone hay polystyrene sulfonate cũng có thể ảnh hưởng nhưng dữ liệu ghi nhận còn ít ^[3]. Ngoài ra, việc uống quá nhiều cà phê (trên 5 tách mỗi ngày) còn liên quan đến chứng trào ngược dạ dày thực quản và sự tiến triển của bệnh Crohn ^[7], từ đó gián tiếp đòi hỏi phải dùng thêm thuốc dạ dày và làm phức tạp thêm việc hấp thu thuốc tuyến giáp.

Cách áp dụng thực tế để không phải từ bỏ cà phê sáng

Bạn không nhất thiết phải cai hoàn toàn cà phê nếu đang điều trị suy giáp. Ở mức độ vừa phải (dưới 4 tách mỗi ngày), cà phê thực tế mang lại một số lợi ích cho nhu động ruột và làm tăng sự đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột (tăng các nhóm vi khuẩn có lợi như Firmicutes, Actinobacteria, Bifidobacterium spp. và giảm Enterobacteria) ^[7]. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc sắp xếp thời gian uống thuốc.

Để đảm bảo thuốc levothyroxine dạng viên nén được hấp thu tối ưu, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Tuân thủ khoảng cách thời gian chuẩn: Uống thuốc khi bụng đói, tốt nhất là trước bữa sáng và trước cữ cà phê (hoặc trà) từ 30 đến 60 phút [1, 3, 6]. Việc duy trì khoảng cách thời gian hợp lý giữa thuốc với cà phê, viên sắt và canxi là phương pháp hiệu quả để loại bỏ tương tác bất lợi ^[5].
• Đổi thời điểm uống thuốc sang buổi tối: Tổng quan hệ thống năm 2021 từ 63 nghiên cứu đã chứng minh việc uống levothyroxine vào buổi sáng và uống trước khi đi ngủ buổi tối có hiệu quả tương đương nhau ^[5]. Nếu buổi sáng quá bận rộn và không thể chờ 60 phút mới uống cà phê, bạn có thể hỏi ý kiến bác sĩ để chuyển liều thuốc sang buổi tối trước khi đi ngủ (cách xa bữa ăn tối).
• Trao đổi với bác sĩ về dạng thuốc thay thế: Nếu bạn gặp khó khăn trong việc tuân thủ giờ giấc uống thuốc buổi sáng, hoặc có kèm bệnh lý dạ dày - ruột khiến chỉ số TSH luôn dao động, hãy thảo luận với bác sĩ điều trị về khả năng chuyển từ viên nén sang dạng viên nang mềm gelatin hoặc dạng dung dịch uống [5, 6, 7]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hoặc tự đổi liều lượng khi chưa có chỉ định y khoa.

Levothyroxine là thuốc cần duy trì đều đặn và chính xác để giữ cân bằng hormone cho cơ thể. Chỉ một thay đổi nhỏ là lùi tách cà phê sáng lại 60 phút sau khi uống thuốc, hoặc chuyển thuốc sang giờ đi ngủ, bạn vừa có thể giữ được thói quen thưởng thức cà phê, vừa giúp thuốc phát huy trọn vẹn hiệu quả điều trị.