Đau bụng, đầy hơi kèm ợ chua khiến nhiều người có thói quen uống cùng lúc viên tinh dầu bạc hà và thuốc kháng acid dạ dày để nhanh giảm triệu chứng. Sự kết hợp tưởng chừng vô hại giữa một bên là thảo dược và một bên là thuốc không kê đơn này lại là thắc mắc phổ biến tại các nhà thuốc.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh không nên uống hai loại này cùng một thời điểm. Thuốc kháng acid làm thay đổi môi trường pH trong dạ dày, có thể tác động đến quá trình hòa tan của các viên uống đi kèm và làm mất đi cơ chế bảo vệ của lớp màng bao tan trong ruột ở viên tinh dầu bạc hà [1]. Hệ quả là tinh dầu phóng thích sớm ngay tại dạ dày thay vì xuống ruột, gây khó chịu do trào ngược dạ dày thực quản [2].
Cơ chế màng bao tan trong ruột và tác động của thuốc kháng acid
Tinh dầu bạc hà chứa hoạt chất chính là menthol có tác dụng làm giãn cơ trơn đường tiêu hóa tại chỗ và giảm đau nội tạng [3], [4]. Tuy nhiên, nếu tinh dầu này giải phóng ngay tại dạ dày, người uống dễ gặp cảm giác khó chịu do hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản [2].
Để khắc phục nhược điểm này, các nhà sản xuất thường bào chế viên nang tinh dầu bạc hà dưới dạng bao tan trong ruột (enteric-coated) [2]. Lớp màng bao đặc biệt giúp viên thuốc đi qua môi trường acid của dạ dày một cách nguyên vẹn, trì hoãn thời gian giải phóng hoạt chất cho đến khi xuống tới môi trường có độ pH cao hơn ở ruột non [5], [2].
Trong khi đó, thuốc kháng acid (antacids) là các chất có tính base yếu kết hợp với các ion kim loại đa hóa trị, hoạt động bằng cách trung hòa dịch vị dạ dày [1]. Khi uống thuốc kháng acid, độ pH trong dạ dày tăng lên và tiệm cận với môi trường ở ruột. Đối với các chế phẩm có độ hòa tan phụ thuộc chặt chẽ vào pH hoặc màng bao thiết kế theo pH, sự trung hòa dịch vị này làm thay đổi quá trình rã và giải phóng hoạt chất [5], [1]. Ngoài ra, ion magie trong một số công thức thuốc kháng acid còn làm tăng tốc độ làm rỗng dạ dày, ảnh hưởng đến tốc độ hấp thu của chế phẩm dùng kèm [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về màng bao ruột và tương tác thuốc?
Tác dụng trì hoãn giải phóng hoạt chất của màng bao tan trong ruột đối với tinh dầu bạc hà đã được chứng minh rõ qua các thử nghiệm trên người. Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã khảo sát dược động học của menthol và carvone trên 16 nam giới tình nguyện khỏe mạnh theo thiết kế ngẫu nhiên, bắt chéo hai giai đoạn [2]. Những người tham gia nhịn ăn 10 giờ, sau đó uống tổng cộng 180 mg tinh dầu bạc hà và 100 mg tinh dầu caraway cùng 250 ml nước dưới hai dạng: dạng viên nang bao tan trong ruột (uống 2 viên, mỗi viên chứa 90 mg tinh dầu bạc hà và 50 mg tinh dầu caraway) và dạng giải phóng tức thì (uống 5 viên, mỗi viên chứa 36 mg tinh dầu bạc hà và 20 mg tinh dầu caraway) [2].
Kết quả phân tích huyết tương cho thấy nồng độ đỉnh trung bình của menthol ở dạng bao tan trong ruột là 1196 ng/ml, thấp hơn mức 1492 ng/ml của dạng giải phóng tức thì, nhưng tổng lượng hấp thu (AUC) tương đương nhau với khoảng tin cậy 90% đạt từ 97 đến 105% [2]. Điểm khác biệt quan trọng nằm ở thời gian đạt nồng độ đỉnh trong máu: viên bao tan trong ruột cần tới 3,0 giờ để đạt đỉnh menthol, muộn hơn đáng kể so với mức 1,7 giờ của viên giải phóng tức thì [2]. Tương tự, hoạt chất carvone cũng đạt đỉnh muộn hơn ở dạng bao tan trong ruột (2,5 giờ so với 1,3 giờ) [2]. Điều này khẳng định màng bao giúp ngăn viên nang vỡ sớm ở dạ dày, tránh gây khó chịu do trào ngược [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô nhỏ, chỉ thực hiện trên 16 nam giới khỏe mạnh lúc đói và chưa thử nghiệm trực tiếp việc uống kèm thuốc kháng acid [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2000 cũng đánh giá tác động của viên phối hợp 90 mg tinh dầu bạc hà và 50 mg tinh dầu caraway (dạng bao tan trong ruột và không bao tan trong ruột) lên vận động dạ dày - tá tràng của 6 người tình nguyện khỏe mạnh bằng phương pháp đo áp lực tĩnh [3]. Kết quả cho thấy cả hai dạng đều làm giảm số lần co bóp và biên độ co bóp cơ trơn tại chỗ [3]. Tuy nhiên, viên không bao tan trong ruột phát huy tác dụng ngay trong phức hợp vận động di chuyển (MMC) đầu tiên sau khi uống, còn viên bao tan trong ruột có tác dụng trễ hơn vào pha MMC thứ hai [3]. Nghiên cứu có giới hạn là cỡ mẫu rất nhỏ (6 người) [3].
Về nguyên lý màng bao phụ thuộc pH, một nghiên cứu năm 2008 trên mô hình chó sử dụng viên nén bao màng hypromellose acetate succinate (HPMCAS) cho thấy thời gian trễ để thuốc hòa tan trong dịch ruột mô phỏng (pH 6,8) phụ thuộc trực tiếp vào thành phần hóa học của màng bao [5]. Khi màng bao giữ được thuốc tới vùng giữa và dưới ruột non mới phân rã, thuốc tránh được các tương tác bất lợi ở phần trên ống tiêu hóa [5].
Về phía thuốc kháng acid, một tổng quan cập nhật năm 2011 chỉ ra rằng dù các thuốc ức chế acid mạnh hơn như thuốc kháng thụ thể H2 (H2RAs) hay thuốc ức chế bơm proton (PPIs) được kê đơn nhiều, việc người dân tự mua thuốc kháng acid không kê đơn (OTC) vẫn ngày càng tăng [1]. Thuốc kháng acid làm thay đổi độ pH dịch vị, từ đó làm biến đổi quá trình hòa tan và tốc độ hấp thu của các thuốc phụ thuộc pH dùng cùng lúc [1]. Trước đó, một thực nghiệm trong ống nghiệm năm 2001 trên 6 công thức viên nén ketoconazole cũng xác nhận sự hiện diện của thuốc kháng acid làm thay đổi tốc độ hòa tan của thuốc phụ thuộc vào giá trị pH môi trường và tá dược đi kèm [6].
Tiềm năng sinh học của tinh dầu bạc hà và các tương tác thuốc khác
Khi được đưa xuống ruột đúng đích, tinh dầu bạc hà mang lại nhiều lợi ích sinh học đã được ghi nhận. Một bài tổng quan năm 2019 cho biết trên mô hình tế bào Cajal ở ruột non chuột nuôi cấy, hoạt chất menthol tác động qua kênh thụ thể TRPA1 gây khử cực màng tế bào phụ thuộc nồng độ, có sự tham gia của protein G, ion canxi và prostaglandin [4]. Các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cũng chỉ ra tinh dầu bạc hà giúp giảm đau nội tạng đường tiêu hóa thông qua các thụ thể TRPM8 và/hoặc TRPA1 nằm ở ruột [4].
Bên cạnh đó, tinh dầu bạc hà là một trong những dược liệu có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và kháng virus mạnh, tiêu diệt được ít nhất 20 tác nhân gây bệnh đường ruột phổ biến như Helicobacter pylori, Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Klebsiella sp., Salmonella typhi, Shigella boydii và Shigella flexneri [4]. Một nghiên cứu năm 2006 cũng ghi nhận tinh dầu bạc hà và menthol có tác dụng hiệp đồng cộng gộp khi phối hợp với kháng sinh oxytetracycline trên chủng vi khuẩn E. coli thí nghiệm [7].
Tuy nhiên, người dùng không nên xem tinh dầu bạc hà là chế phẩm vô hại tuyệt đối khi dùng chung với thuốc tây. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột nhắt trắng với liều nhũ tương tinh dầu bạc hà đường uống 0,1 và 0,2 mL/kg đã chứng minh dược liệu này làm thay đổi tác dụng của nhiều thuốc khác [8]. Cụ thể, dùng tinh dầu bạc hà dài ngày ở cả hai liều làm giảm đáng kể tác dụng giảm đau của codeine [8]. Ở liều cao hơn, việc dùng cấp tính làm kéo dài thời gian ngủ do pentobarbitone và tăng nhu động ruột, nhưng dùng dài ngày lại rút ngắn thời gian ngủ của pentobarbitone đồng thời làm tăng và kéo dài tác dụng gây mất phối hợp vận động của thuốc an thần midazolam [8]. Các tác giả lưu ý tương tác giữa chế phẩm chứa tinh dầu bạc hà và thuốc điều trị cần được theo dõi thêm trên người [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi kết hợp thảo dược và thuốc dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thuốc kháng acid chỉ nằm ở dạ dày để trung hòa acid dư thừa chứ không ảnh hưởng đến các viên nang thảo dược. Thực tế, việc trung hòa acid dịch vị và sự hiện diện của các ion đa hóa trị trong thuốc kháng acid có thể can thiệp vào độ hòa tan cũng như tốc độ làm rỗng dạ dày của các chế phẩm uống cùng [1].
Hiểu lầm thứ hai là cắn vỡ, nhai hoặc bóc vỏ viên nang tinh dầu bạc hà cho dễ uống, hoặc uống kèm các chất làm giảm acid dạ dày. Việc làm mất tác dụng của lớp màng bao tan trong ruột khiến tinh dầu giải phóng sớm ngay tại dạ dày như dạng giải phóng tức thì (đạt đỉnh hấp thu chỉ sau 1,7 giờ thay vì 3,0 giờ), làm mất mục đích bảo vệ dạ dày và dễ gây khó chịu do trào ngược dạ dày thực quản [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Những người thường xuyên tự mua thuốc kháng acid không kê đơn (OTC) hoặc đang điều trị bằng các thuốc ức chế tiết acid dạ dày như nhóm kháng thụ thể H2 (H2RAs), nhóm ức chế bơm proton (PPIs) cần đặc biệt thận trọng khi dùng viên tinh dầu bạc hà bao tan trong ruột [1], [2]. Tác dụng làm thay đổi pH dạ dày của các nhóm thuốc kháng thụ thể H2 và ức chế bơm proton thậm chí còn lớn hơn so với thuốc kháng acid thông thường [1].
Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản cần chọn đúng viên tinh dầu bạc hà có màng bao tan trong ruột để tránh kích ứng gây khó chịu vùng thực quản - dạ dày [2]. Ngoài ra, bệnh nhân đang dùng các thuốc giảm đau chứa codeine, thuốc an thần nhóm midazolam hoặc các thuốc kháng sinh nhóm tetracycline, fluoroquinolone, thuốc trị loãng xương bisphosphonate cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi phối hợp thuốc kháng acid hay tinh dầu bạc hà để tránh tương tác bất lợi [1], [8].
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Nguyên tắc quan trọng nhất khi phải dùng cả thuốc kháng acid và các chế phẩm có nguy cơ tương tác là giãn cách thời gian uống [1]. Dựa trên khuyến cáo xử trí tương tác thuốc với thuốc kháng acid trong lâm sàng, người bệnh nên uống cách nhau khoảng 2 đến 4 giờ để môi trường dịch vị dạ dày ổn định trở lại và tránh các tương tác tại đường tiêu hóa [1].
Khi uống viên nang tinh dầu bạc hà bao tan trong ruột, người dùng cần nuốt nguyên viên với một cốc nước đầy (khoảng 250 ml nước như trong quy trình chuẩn của nghiên cứu), tuyệt đối không nhai hay làm rách vỏ nang [2]. Thời điểm uống tốt nhất nên tuân thủ hướng dẫn trên nhãn chế phẩm, thường là lúc bụng đói (trong nghiên cứu dược động học, viên bao tan trong ruột được uống khi nhịn ăn để đảm bảo quá trình di chuyển qua dạ dày thuận lợi) [2].
Tinh dầu bạc hà chỉ hỗ trợ làm giãn cơ trơn và giảm triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa, không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý dạ dày hay đại tràng [3], [4]. Người có bệnh nền tiêu hóa kéo dài hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý kết hợp thêm bất kỳ chế phẩm thảo dược nào [8].