Nhiều người có thói quen hãm vài lát cam thảo uống hàng ngày để thanh nhiệt, làm dịu cổ họng hoặc tạo vị ngọt thanh tự nhiên cho ấm trà. Không ít người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại nên có thể đun uống triền miên từ tuần này sang tháng khác thay cho nước lọc. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những cơn đau đầu bất thường, cảm giác nặng chân do ứ nước hay tình trạng tăng huyết áp đột ngột sau một thời gian dài dùng trà thảo mộc đang khiến nhiều người phải giật mình đặt câu hỏi về độ an toàn thực sự của vị thuốc quen thuộc này.

Theo các nghiên cứu dược lý học hiện đại, việc sử dụng cam thảo liên tục chỉ nên giới hạn trong thời gian ngắn, phổ biến là dưới 2 đến 3 tuần [1]. Việc dùng kéo dài với liều cao tích tụ hoạt chất glycyrrhizin có thể gây ức chế men chuyển hóa nội tiết, dẫn tới giữ muối nước, đào thải kali nghiêm trọng và tăng huyết áp [2], [3]. Người dùng tuyệt đối không nên xem trà cam thảo là thức uống giải khát vô hại để duy trì từ ngày này qua tháng khác mà không có khoảng nghỉ cần thiết.

Hoạt chất cam thảo tác động đến cơ thể ra sao?

Cam thảo (Glycyrrhiza glabra L.) từ lâu đã được ứng dụng rất rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm như kem, kẹo, kẹo cao su, đồ uống, và cả trong mỹ phẩm hay thuốc lá như một chất điều vị và tạo ngọt [3]. Dù được coi là an toàn với cộng đồng khi dùng ở dạng phụ gia thực phẩm thông thường, các thành phần chiết xuất tự nhiên của cam thảo lại sở hữu hoạt tính dược lý rất mạnh mẽ [3].

Trọng tâm tác động sinh học của cam thảo nằm ở hoạt chất glycyrrhizin và các dẫn xuất của nó [2], [3]. Khi đi vào cơ thể với liều lượng lớn hoặc tích tụ qua nhiều ngày, glycyrrhizin sẽ ức chế thuận nghịch enzym 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase type II (11beta-HSD2) [2], [3]. Đây là enzym đóng vai trò thiết yếu trong việc oxy hóa và bất hoạt cortisol thành cortisone [2], [3].

Khi enzym 11beta-HSD2 bị chặn lại, cortisol không được chuyển hóa sẽ gắn vào các thụ thể mineralocorticoid, dẫn tới hội chứng giả cường aldosterone (pseudohyperaldosteronism) hay tình trạng thừa mineralocorticoid [2], [3]. Hậu quả trực tiếp của cơ chế này là thận tăng cường giữ muối (natri) và nước, đồng thời đào thải ồ ạt kali qua đường nước tiểu [2], [3]. Sự rối loạn này dẫn đến tăng natri máu, hạ kali máu, kiềm chuyển hóa và làm ức chế hệ thống renin-aldosterone tự nhiên của cơ thể [2], [3]. Độc tính của cam thảo không xuất hiện ngay lập tức mà phụ thuộc chặt chẽ vào mức liều hấp thu hàng ngày cùng khoảng thời gian duy trì liên tục [3], [4].

Bằng chứng nghiên cứu về ngưỡng an toàn và thời gian sử dụng

Để trả lời cho thắc mắc nên uống bao nhiêu ngày thì phải dừng, y học hiện đại đã thực hiện nhiều đánh giá lâm sàng và hồi cứu nhằm xác định mốc an toàn sinh học đối với điện giải và huyết áp.

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra ảnh hưởng của các bài thuốc phức hợp chứa cam thảo lên nồng độ kali máu ở 360 bệnh nhân [1]. Trong nghiên cứu này, liều dùng cam thảo trung bình được ghi nhận là 8,7 ± 4,1 g/ngày và thời gian sử dụng trung bình là 18,9 ± 19 ngày [1]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân không có sự biến đổi đáng kể về nồng độ kali và creatinine huyết thanh (với p lần lượt là 0,815 và 0,289) [1]. Có 6 bệnh nhân xuất hiện tình trạng hạ kali máu, tuy nhiên ở 5 người trong số đó, nguyên nhân không liên quan trực tiếp đến liệu pháp thảo mộc [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng việc dùng cam thảo ở liều lượng dưới 8,7 ± 4,1 g/ngày trong khoảng thời gian dưới 18,9 ± 19 ngày nhìn chung không gây ảnh hưởng tiêu cực lên nồng độ kali máu [1]. Tuy vậy, việc theo dõi nồng độ kali vẫn là cần thiết để tránh các tác dụng phụ khó lường, đặc biệt là khi dùng kéo dài [1].

Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của việc bổ sung cam thảo liều thấp hàng ngày lên huyết áp đo tại nhà [5]. Nghiên cứu tiến hành trên 28 người tình nguyện khỏe mạnh với độ tuổi trung vị là 24,0 tuổi [5]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng sản phẩm đối chứng hoặc cam thảo cung cấp đúng 100 mg acid glycyrrhizic mỗi ngày, duy trì trong các đợt 2 tuần [5]. Kết quả kiểm tra sau 2 tuần cho thấy huyết áp tâm thu đo tại nhà ở nhóm dùng cam thảo tăng trung bình 3,1 mm Hg (khoảng tin cậy 95%: 0,8 đến 5,4 mm Hg; p = 0,018), trong khi nhóm đối chứng thay đổi -0,3 mm Hg [5]. Đồng thời, nồng độ renin giảm 30,0% (p = 0,003) và aldosterone bị ức chế tới 45,1% (p < 0,001) [5]. Thậm chí ở nhóm có mức ức chế renin và aldosterone mạnh nhất, nồng độ tiền hormone peptide lợi niệu bài xuất natri loại B (NT-proBNP) đã tăng 204,1% [5]. Thử nghiệm này chứng minh rằng chỉ cần 100 mg acid glycyrrhizic mỗi ngày và chỉ sau vỏn vẹn 2 tuần, cam thảo đã gây tác động rõ rệt lên huyết áp và hệ nội tiết, cho thấy ngưỡng an toàn có thể cần phải xem xét lại [5].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2020 trên 39 bệnh nhân mắc bệnh Parkinson đã đánh giá hiệu quả hỗ trợ của siro cam thảo khi dùng 5 ml/lần, 2 lần/ngày trong suốt 6 tháng [6]. Mỗi liều 5 ml siro chứa 136 mg chiết xuất cam thảo cùng 12,14 mg acid glycyrrhizic và 136 microgam polyphenol [6]. Trong thử nghiệm kiểm tra định kỳ mỗi 6 tuần này, các chỉ số về huyết áp, đường huyết, nồng độ natri và kali máu của người bệnh không ghi nhận bất thường điện giải hay thay đổi đáng kể nào [6]. Điều này cho thấy khi liều lượng glycyrrhizin được duy trì ở mức rất thấp (khoảng 24,28 mg/ngày), cơ thể có thể thích ứng an toàn trong thời gian dài hơn [6].

Về mặt độc tính trên mô học động vật, một nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện trên 24 chuột cống trắng cái Sprague-Dawley được chia thành 4 nhóm uống chiết xuất cam thảo ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg/ngày trong 14 ngày [7]. Kết quả cho thấy các dấu ấn sinh học tim mạch như Troponin-T và Pro-BNP không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [7]. Tuy nhiên, phân tích mô bệnh học cơ tim đã phát hiện những biến đổi mô học nhẹ ở các nhóm dùng cam thảo, đưa ra cảnh báo rằng việc lạm dụng kéo dài liều cao cần phải hết sức thận trọng [7].

Ngưỡng liều khuyến cáo và giới hạn an toàn

Dù độc tính cấp tính của glycyrrhizin tương đối thấp khi nghiên cứu trên chuột ghi nhận chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống lên tới 14,2 - 18,0 g/kg [2], nhưng độc tính tích lũy mạn tính lại là vấn đề cốt lõi.

Liên minh Châu Âu (EU) từng đề xuất mức giới hạn tối đa cho việc tiêu thụ glycyrrhizin là 100 mg/ngày, tương đương khoảng 60 đến 70 g cam thảo thô [2]. Một đề xuất khác cho rằng lượng tiêu thụ hàng ngày an toàn có thể chấp nhận được của glycyrrhizin nằm trong khoảng 0,015 đến 0,229 mg/kg thể trọng/ngày [2]. Trong điều trị viêm loét và viêm dạ dày, liều rễ cam thảo hàng ngày thường được đề xuất trong khoảng từ 1 đến 15 g [2]. Đối với mục đích dự phòng, các nhà nghiên cứu từng đề xuất mức liều chiết xuất chứa 10 - 50 mg glycyrrhizin mỗi ngày, hoặc liều lớn hơn chứa 50 - 100 mg dùng 3 lần mỗi ngày trong giai đoạn khởi phát nhiễm virus [2].

Tuy nhiên, liều cao dùng trong thời gian dài luôn làm gia tăng nguy cơ hạ kali máu và phát triển chứng tăng huyết áp [2]. Các báo cáo y khoa từng ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị hạ kali máu nghiêm trọng do thói quen nhai hoặc ngậm rễ cam thảo tự nhiên suốt một thời gian dài sau khi bỏ thuốc lá [4]. Ngoài ra, một báo cáo ca bệnh còn ghi nhận việc tiêu thụ quá mức cam thảo có thể dẫn đến hậu quả độc tính là chứng giảm tiểu cầu [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà cam thảo

Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ nên uống bao nhiêu cũng được. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Cam thảo tác động trực tiếp vào cơ chế enzym nội tiết kiểm soát nước và huyết áp [2], [3]. Hoạt chất của nó tích lũy dần theo từng ngày sử dụng chứ không lập tức đào thải hết trong 24 giờ [3], [4].

Hiểu lầm thứ hai là vị ngọt càng đậm thì trà càng bổ. Thực tế, vị ngọt đậm chính là biểu hiện của hàm lượng cao glycyrrhizin [3]. Uống các loại trà hãm quá đặc đồng nghĩa với việc nạp lượng lớn hoạt chất vượt ngưỡng an toàn vào cơ thể chỉ trong một cốc nước [2], [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người khỏe mạnh, người trẻ tuổi thì không bị ảnh hưởng. Thử nghiệm năm 2024 trên các thanh niên khỏe mạnh có độ tuổi trung vị 24 đã chứng minh chỉ sau 2 tuần dùng 100 mg acid glycyrrhizic mỗi ngày, huyết áp tâm thu tại nhà đã tăng lên và hệ nội tiết đã bị ức chế bài tiết rõ rệt [5]. Sự nhạy cảm có thể khác nhau tùy cơ địa mỗi cá nhân, nhưng nguy cơ sinh học là hiện hữu ở mọi lứa tuổi [4], [5].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh dùng

Do cơ chế gây giữ nước, đào thải kali và làm tăng huyết áp, việc sử dụng cam thảo liều cao hoặc dùng mạn tính bị chống chỉ định tuyệt đối ở những nhóm người sau [2]:

  • Bệnh nhân có tiền sử tăng huyết áp [2].
  • Người bị suy tim hoặc chức năng tim suy giảm [2].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng thận, suy thận mạn [2].
  • Phụ nữ mang thai: Cam thảo liều cao bị chống chỉ định trong thai kỳ vì việc tiêu thụ nhiều cam thảo có liên quan đến việc làm giảm tuổi thai và tăng nguy cơ sinh non ở người [2], [3].

Về mặt tương tác thuốc, những người đang sử dụng thuốc tránh thai đường uống, thuốc hydrocortisone hoặc prednisolone tuyệt đối không được dùng chung với cam thảo liều cao [2]. Bên cạnh đó, người cao tuổi đang kết hợp thuốc tây y với các chế phẩm thảo mộc cần được theo dõi sát sao nồng độ kali máu để phòng ngừa nguy cơ tương tác gây rối loạn điện giải và suy giảm chức năng thận [1].

Cách dùng trà cam thảo an toàn trong đời sống

Để tận dụng hương vị thơm ngon và đặc tính thảo dược của cam thảo mà không gây nguy hại cho sức khỏe, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:

  • Giới hạn chu kỳ sử dụng: Dựa trên các dữ liệu theo dõi y học, người bình thường không nên uống trà cam thảo liên tục quá 2 đến 3 tuần [1], [5]. Sau một đợt dùng từ 10 đến 14 ngày, nên ngưng hoàn toàn ít nhất 2 đến 4 tuần để cơ thể đào thải hết hoạt chất và hệ thống enzym điều hòa huyết áp phục hồi trạng thái tự nhiên [3], [5].
  • Kiểm soát lượng dùng: Nếu dùng rễ cam thảo khô dạng lát mỏng hãm trà, chỉ nên dùng từ 1 đến 2 lát mỏng (tương đương 1 đến 2 g rễ khô) mỗi ngày, không vượt quá ngưỡng điều trị thông thường là 15 g/ngày [2]. Tuyệt đối không hãm trà quá đặc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc trong ngày.
  • Cách kết hợp: Trong y học cổ truyền, cam thảo thường chỉ đóng vai trò chất dẫn hoặc điều vị với liều rất nhỏ trong ấm trà gồm nhiều vị thảo mộc khác như hoa cúc, kỷ tử, atiso chứ không dùng độc vị với số lượng lớn.
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu trong quá trình uống trà cam thảo thấy xuất hiện các dấu hiệu như tăng huyết áp, nặng mi mắt, sưng phù cổ chân (do giữ nước) hoặc yếu cơ, chuột rút (dấu hiệu hạ kali máu), cần dừng ngay lập tức và đi khám y tế [2], [3].

Trà cam thảo là một thức uống truyền thống có nhiều giá trị nếu được dùng đúng cách và đúng liều lượng. Người dùng không nên lạm dụng dài ngày theo thói quen truyền miệng; người có bệnh nền tim mạch, huyết áp, thận hay phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào có chứa cam thảo [2].