Thói quen uống thảo mộc và nỗi lo sức khỏe thai kỳ
Nhiều phụ nữ khi mang thai thường tìm đến các loại trà thảo mộc thiên nhiên để giải khát, thanh nhiệt cơ thể và làm dịu cơn ốm nghén khó chịu. Trong số các thảo dược quen thuộc, cam thảo thường được dùng để hãm trà, thêm vào các bài thuốc bồi bổ hoặc xuất hiện trong nhiều loại bánh kẹo nhờ vị ngọt dịu thanh mát.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cam thảo hay các chế phẩm chứa rễ cam thảo đậm đặc. Nghiên cứu y khoa quốc tế đã chỉ ra rằng việc hấp thụ thành phần hoạt tính trong cam thảo thai kỳ có thể gây ra những tác động tiêu cực, kéo dài đến sự phát triển trí tuệ và hành vi của trẻ nhỏ sau này [1].
Cơ chế tác động: Vấn đề từ hàng rào nhau thai
Cam thảo tự nhiên chứa hoạt chất chính là glycyrrhizin, chất tạo nên vị ngọt đậm đặc trưng nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sinh học phức tạp [1]. Thông thường, cơ thể mẹ bầu có một hàng rào bảo vệ thai nhi khỏi lượng hormone căng thẳng cortisol tuần hoàn trong máu [1]. Hàng rào nhau thai này hoạt động nhờ một loại enzyme đặc hiệu có tên là 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11-beta-HSD2) [1].
Khi thai phụ tiêu thụ cam thảo, hợp chất glycyrrhizin sẽ ức chế hoạt động của enzyme 11-beta-HSD2 [1]. Sự phong tỏa này khiến hàng rào bảo vệ bị suy yếu, làm cho thai nhi bị phơi nhiễm quá mức với nồng độ cortisol cao truyền từ người mẹ [1]. Quá trình phơi nhiễm này được xem là yếu tố gây "lập trình thai nhi" bất lợi, can thiệp vào tiến trình phát triển não bộ non nớt của em bé [1].
Bằng chứng khoa học từ Phần Lan
Để làm rõ tác động này, một nghiên cứu đoàn hệ quan sát quy mô đã được thực hiện tại Phần Lan và công bố trên tạp chí chuyên ngành vào năm 2009 [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên 321 trẻ em Phần Lan ở độ tuổi 8,1 tuổi, sinh năm 1998 [1]. Tất cả đối tượng tham gia đều là trẻ sinh đơn khỏe mạnh, chào đời ở tuần thai thứ 35 đến 42 [1].
Các nhà khoa học chia nhóm nghiên cứu dựa trên lượng tiêu thụ glycyrrhiza của người mẹ trong thai kỳ: nhóm tiêu thụ từ mức không đến thấp (dưới 250 mg/tuần) và nhóm tiêu thụ ở mức cao (từ 500 mg/tuần trở lên) [1]. Sự phát triển của trẻ được kiểm tra toàn diện thông qua các tiểu bài kiểm tra của Thang đo trí tuệ Wechsler dành cho trẻ em (WISC-III), Đánh giá tâm thần kinh phát triển của trẻ em, Bài kiểm tra phát triển tích hợp thị giác - vận động Beery, cùng Bảng kiểm tra hành vi trẻ em (CBCL) [1].
Kết quả cho thấy nhóm trẻ có mẹ tiêu thụ từ 500 mg glycyrrhiza trở lên mỗi tuần gặp phải sự sụt giảm rõ rệt về khả năng ngôn ngữ, khả năng không gian thị giác và trí nhớ tường thuật (narrative memory) [1]. Mức chênh lệch trung bình dao động từ -0,31 đến -0,41 độ lệch chuẩn với ý nghĩa thống kê rõ ràng (P < 0,05) [1]. Các tác động suy giảm nhận thức này được ghi nhận là xuất hiện theo mức độ liều lượng tiêu thụ của mẹ [1].
Bên cạnh suy giảm nhận thức, nhóm trẻ tiếp xúc lượng cao cam thảo trong bụng mẹ còn gia tăng đáng kể các triệu chứng rối loạn tâm thần hướng ngoại, bao gồm các vấn đề về khả năng chú ý, hành vi phá vỡ quy tắc và xu hướng gây hấn, với tỷ số chênh (OR) dao động từ 2,15 đến 3,43 (P < 0,05) [1].
Ý nghĩa và giới hạn của nghiên cứu
Dữ liệu từ nghiên cứu Phần Lan mang lại cảnh báo lâm sàng rất lớn, ủng hộ giả thuyết y khoa rằng sự dư thừa glucocorticoid truyền từ mẹ có thể làm thay đổi sự phát triển thần kinh lâu dài ở trẻ nhỏ [1]. Phát hiện này đặt ra hồi chuông cảnh báo về việc sử dụng tùy tiện các loại thảo dược tưởng chừng vô hại trong suốt giai đoạn mang thai [1].
Dẫu vậy, bằng chứng khoa học này cũng có những giới hạn nhất định. Thiết kế nghiên cứu đoàn hệ quan sát ghi nhận mối liên hệ tương quan chứ không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối. Việc đo lường lượng glycyrrhiza tiêu thụ dựa trên bảng hỏi hồi cứu của thai phụ có thể gặp sai số nhớ lại. Ngoài ra, nghiên cứu tập trung trên mẫu trẻ em Phần Lan tại một thời điểm nhất định, nên cần thêm dữ liệu đa dạng ở nhiều cộng đồng khác nhau trước khi đưa ra các nhận định tuyệt đối.
Những hiểu lầm thường gặp về nước thảo mộc
Quan niệm "thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho thai kỳ" là một ngộ nhận y tế phổ biến và nguy hiểm. Nhiều người tin rằng các loại rễ cây, nước sắc cổ truyền không mang độc tính như tân dược nên có thể uống hằng ngày thay nước lọc. Thực tế, nhiều hợp chất hoạt tính sinh học từ cây cỏ có dược lực rất mạnh, hoàn toàn có khả năng đi qua nhau thai và làm xáo trộn sinh lý thai kỳ [1].
Một hiểu lầm khác là cam thảo chỉ có trong các thang thuốc Đông y. Trên thực tế, glycyrrhizin từ rễ cam thảo hiện diện rất rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm, từ bánh kẹo, siro ho, viên ngậm thông cổ đến các loại trà thảo dược đóng gói sẵn. Do đó, mẹ bầu rất dễ vô tình nạp một lượng lớn hoạt chất này mà không hề hay biết nếu không đọc kỹ nhãn thành phần.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dựa trên dữ liệu y khoa hiện tại, phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào đều nên thận trọng và tránh tiêu thụ quá mức các thực phẩm, nước uống chứa rễ cam thảo [1]. Những người có thói quen uống trà thảo mộc thường xuyên, người hay dùng kẹo ngậm ho từ cam thảo cần đặc biệt chú ý kiểm soát lượng dùng.
Đối với phụ nữ đang nuôi con bú, hiện nghiên cứu trên không khảo sát tác động trên giai đoạn hậu sản này, bởi dữ liệu ghi nhận hoàn toàn tập trung vào nhóm trẻ phơi nhiễm trong bụng mẹ (in utero) [1]. Thai phụ có tiền sử bệnh lý chuyển hóa, tăng huyết áp hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản và tuyệt đối không tự ý kết hợp thêm các bài thuốc cam thảo.
Hướng dẫn thực hành và cân bằng dinh dưỡng
Để bảo vệ sự phát triển thần kinh của thai nhi, mẹ bầu nên loại bỏ thói quen uống nước sắc cam thảo đậm đặc mỗi ngày. Khi sử dụng các sản phẩm thực phẩm chế biến sẵn, trà hòa tan hoặc bánh kẹo thảo dược, thai phụ cần rà soát kỹ bảng thành phần xem có chứa chiết xuất rễ cam thảo (licorice root extract) hay glycyrrhizin hay không.
Nếu thèm đồ uống thanh mát, hãy ưu tiên uống nước lọc ấm, nước khoáng hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng về các loại trà an toàn cho thai kỳ. Bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào dùng trong thai kỳ cũng cần được kê đơn và giám sát chặt chẽ bởi bác sĩ có chuyên môn. Khi có bất kỳ thắc mắc nào về chế độ ăn uống và dùng thảo dược, việc thăm khám và nhận tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa luôn là lựa chọn an toàn nhất cho cả mẹ và con.
