Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại lá cây dân dã như cúc tần, lá vối hay trà xanh uống cả ngày để thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp. Khi màn đêm buông xuống, không ít người vẫn duy trì một ấm trà cúc tần ấm nóng bên bàn trà trước khi lên giường đi ngủ. Tuy nhiên, tình trạng trằn trọc khó vào giấc hoặc phải thức dậy 2-3 lần giữa đêm để đi vệ sinh khiến nhiều người băn khoăn liệu thói quen này có phải là thủ phạm.

Câu trả lời trực tiếp là: Trà cúc tần không chứa chất kích thích thần kinh mạnh như caffeine để gây mất ngủ trực tiếp, nhưng việc uống loại trà này vào buổi tối rất dễ gây tiểu đêm, từ đó làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ và dẫn đến mệt mỏi vào ban ngày. Cúc tần vốn là vị thảo dược có đặc tính tiêu độc, kháng viêm và kích thích bài tiết nước tiểu nhẹ. Khi dung nạp thêm một lượng chất lỏng thảo mộc có tác dụng lợi tiểu vào cuối ngày, hệ tiết niệu sẽ phải làm việc quá tải trong thời gian cơ thể cần nghỉ ngơi.

Uống trà cúc tần buổi tối: Thủ phạm âm thầm gây thức giấc giữa đêm

Chứng tiểu đêm (nocturia) được định nghĩa trong y khoa là tình trạng phải thức dậy từ một lần trở lên vào ban đêm để đi tiểu [1]. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu tức thì mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống, làm giảm khả năng tập trung và năng suất làm việc của ngày hôm sau [1].

Đối với cúc tần, loại cây này thường được dùng cả cành và lá để nấu nước uống. Việc uống một lượng nước trà cúc tần lớn gần giờ ngủ sẽ bổ sung trực tiếp khối lượng dịch vào tuần hoàn, kích hoạt bàng quang phải tống xuất nước tiểu khi thể tích chứa chạm ngưỡng. Nhiều nghiên cứu dịch tễ đã chỉ ra rằng thói quen dung nạp chất lỏng muộn vào ban đêm là một trong những nguyên nhân phổ biến kích hoạt chứng tiểu đêm ở người trưởng thành [2], [3].

Khi giấc ngủ bị xé nhỏ bởi các đợt thức dậy đi vệ sinh, người dùng rất khó duy trì được giấc ngủ sâu. Dù không tạo ra phản ứng căng thẳng thần kinh như cà phê hay trà đặc, sự gián đoạn thể chất này lại gián tiếp gây ra chứng mất ngủ thứ phát, khiến người bệnh rơi vào vòng luẩn quẩn mệt mỏi kéo dài.

Cơ chế sinh lý: Khối lượng dịch và sự điều hòa nước tiểu ban đêm

Để hiểu vì sao uống trà thảo dược buổi tối dễ gây tiểu đêm, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý chất lỏng khi ngủ. Về mặt sinh lý bình thường, lượng nước tiểu sản xuất vào ban đêm thường giảm đi nhờ sự điều hòa nhịp nhàng của các hormone nội tiết, đặc biệt là hormone chống bài niệu AVP (arginine vasopressin) [4]. Hormone này được giải phóng theo nhịp ngày đêm gắn liền với chu kỳ thức - ngủ, giúp cô đặc nước tiểu bằng cách tái hấp thu nước ở các ống góp của thận [4].

Tuy nhiên, việc đưa vào cơ thể một lượng dịch lớn vào cuối ngày kết hợp với các hoạt chất thảo dược kích thích bài niệu sẽ phá vỡ sự cân bằng này [2], [3]. Thuốc hoặc các thức uống có tác dụng lợi tiểu dùng muộn trong ngày có thể làm thay đổi hoàn toàn lưu lượng dịch trong cơ thể và gây ứ dịch hoặc tăng đào thải nước tiểu ban đêm [2], [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng các chất có tính lợi tiểu mang tính chất nghịch lý: chúng có thể điều trị phù nề nhưng nếu dùng sai thời điểm sẽ làm tăng vọt số lần tiểu đêm [5].

Các nguyên nhân gây tiểu đêm trên lâm sàng nhìn chung bắt nguồn từ ba yếu tố chính: gia tăng sản xuất nước tiểu ban đêm (đa niệu ban đêm), giảm dung tích chứa của bàng quang, hoặc rối loạn giấc ngủ [1]. Tình trạng đa niệu ban đêm (nocturnal polyuria) được xác định khi lượng nước tiểu bài tiết trong thời gian ngủ chiếm trên 35% tổng lượng nước tiểu cả ngày 24 giờ [4]. Khi uống trà cúc tần vào buổi tối, bạn đang cùng lúc kích thích sự gia tăng thể tích nước tiểu ban đêm và thúc đẩy bàng quang nhanh chóng chạm ngưỡng kích thích.

Các nghiên cứu y khoa nói gì về chứng tiểu đêm và giấc ngủ?

Tác động của việc thức dậy đi tiểu đêm đối với cấu trúc giấc ngủ và sức khỏe toàn diện đã được nhiều nhóm nghiên cứu đánh giá chi tiết qua các thử nghiệm lâm sàng và quan sát thực địa.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành đo đa ký giấc ngủ (polysomnography - PSG) trên 20 bệnh nhân mắc tắc nghẽn do phì đại tuyến tiền liệt lành tính để theo dõi thời điểm xảy ra tiểu đêm [6]. Độ tuổi trung bình của các đối tượng tham gia là 60,4 ± 8,5 tuổi, với điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) trung bình 19,3 ± 4,9 và tần suất tiểu đêm ghi nhận trên IPSS là 3,5 ± 1,05 lần/đêm [6]. Kết quả đo PSG cho thấy có 14 trên 20 bệnh nhân (chiếm 70%) thực sự thức dậy đi tiểu trong phòng theo dõi, với tổng cộng 23 đợt tiểu đêm [6]. Đáng chú ý, 70% số đợt tiểu đêm (16/23 đợt) diễn ra trong giai đoạn giấc ngủ nông hoặc giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM), và chỉ 30% (7/23 đợt) xảy ra trong giai đoạn ngủ sâu [6]. Nghiên cứu kết luận tiểu đêm tương quan thuận với sự gia tăng cảm giác buồn ngủ vào ban ngày, dù tần suất tiểu đêm không làm thay đổi trực tiếp hiệu quả giấc ngủ tổng thể trên máy đo bằng hội chứng ngưng thở khi ngủ [6].

Ở khía cạnh điều trị nội khoa, một nghiên cứu ngẫu nhiên về liệu pháp kết hợp cho thấy desmopressin (dẫn xuất tổng hợp của hormone chống bài niệu) giúp gần 35% bệnh nhân giảm hơn 50% số đợt tiểu đêm, so với chỉ 10% ở nhóm dùng giả dược [5]. Trên nhóm bệnh nhân có từ 3 đợt tiểu đêm trở lên mỗi đêm, desmopressin đã kéo giảm thể tích nước tiểu ban đêm trung bình từ 955 ± 255 mL xuống còn 522 ± 210 mL, đồng thời giảm số lần thức dậy đi tiểu từ 5,20 ± 1,16 lần xuống còn 2,24 ± 1,12 lần [5]. Việc giảm thể tích bài niệu ban đêm giúp kéo dài thời gian ngủ ban đầu và bệnh nhân ghi nhận ít mệt mỏi hơn vào ban ngày [5].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2010 can thiệp trên bệnh nhân tiểu đêm thể hỗn hợp bằng desmopressin trong 4 tuần đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt: thể tích nước tiểu ban đêm giảm 41,7%, chỉ số đa niệu ban đêm giảm 31,3% và tốc độ bài niệu ban đêm giảm 39,9% [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng đa niệu ban đêm là nguyên nhân chịu trách nhiệm cho ít nhất 50% đến 65% tổng số các ca tiểu đêm trong cộng đồng [4].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cũng cho thấy những rào cản nhất định. Nghiên cứu năm 2010 về sự thay đổi tiểu đêm theo tuổi tác ở phụ nữ chỉ rõ hạn chế của thiết kế nghiên cứu cắt ngang là dễ gặp sai số nhớ lại (recall bias), khi nhiều dữ liệu về bệnh lý kèm theo và thuốc dùng đều dựa vào lời khai của người tham gia mà chưa được kiểm chứng lâm sàng [2]. Ngoài ra, trong nghiên cứu năm 2011 về nam giới, cỡ mẫu còn nhỏ và chưa bao gồm nhóm người trẻ tuổi, cho thấy các biến số về thói quen sinh hoạt cần được đánh giá thận trọng trên từng nhóm dân số [3].

Những yếu tố cộng hưởng làm trầm trọng thêm chứng tiểu đêm

Tiểu đêm hiếm khi xuất hiện đơn độc mà thường cộng hưởng với các bệnh lý nền và thói quen sinh hoạt khác. Nếu bạn uống trà cúc tần vào buổi tối khi đang mắc các bệnh lý mạn tính, tình trạng thức giấc đi tiểu sẽ trở nên nặng nề hơn rất nhiều.

Các nghiên cứu khuyến cáo điều trị đã xác nhận khoảng một nửa số bệnh nhân có triệu chứng bàng quang tăng hoạt (tiểu gấp) có kèm theo chứng tiểu đêm rõ rệt trên lâm sàng với từ 2 lần tiểu trở lên mỗi đêm [7]. Đối với nam giới, u xơ tuyến tiền liệt lành tính là thủ phạm hàng đầu: 50% nam giới mắc bệnh này bị tiểu đêm từ 2 lần trở lên [7]. Đáng lưu ý, có tới 38% bệnh nhân sau phẫu thuật cắt đốt nội soi tuyến tiền liệt qua niệu đạo (TURP) vẫn tiếp tục bị tiểu đêm kéo dài sau 3 năm can thiệp [7].

Bên cạnh đó, bệnh đái tháo đường kiểm soát đường huyết kém gây đa niệu thẩm thấu, làm tăng bài tiết nước tiểu cả ngày lẫn đêm [2], [7], [3]. Tình trạng tăng huyết áp cũng liên quan mật thiết đến tiểu đêm; việc sử dụng thuốc chẹn kênh canxi ở nữ giới hoặc thuốc lợi tiểu quai ở nam giới đều làm tăng số lần đi tiểu đêm [7]. Suy tim và hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) cũng kích thích giải phóng peptide lợi niệu tâm nhĩ (ANP) do áp lực âm trong lồng ngực làm căng các buồng tim, thúc đẩy thận sản xuất nhiều nước tiểu hơn khi nằm ngủ [2], [3], [8]. Một nghiên cứu năm 2010 trên phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy trạng thái lo âu có mối liên hệ độc lập và có ý nghĩa thống kê với chứng tiểu đêm sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, do lo âu gây thức giấc và tạo cơ hội cho việc đi tiểu [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng cúc tần?

Mặc dù là loại thảo mộc lành tính trong dân gian, cúc tần không phải là thức uống phù hợp cho mọi đối tượng vào bất kỳ thời điểm nào. Những nhóm người sau đây cần hết sức lưu ý:

  • Người cao tuổi: Sự lão hóa tự nhiên của hệ tiết niệu làm giảm dung tích bàng quang chức năng và giảm cảm giác nhận biết bàng quang đầy [3]. Uống trà cúc tần sau bữa tối khiến người già dễ phải thức dậy giữa đêm, làm tăng nguy cơ té ngã, chấn thương trong bóng tối.
  • Người mắc bệnh u xơ tuyến tiền liệt hoặc bàng quang tăng hoạt: Khả năng chứa đựng của bàng quang ở nhóm người này đã bị suy giảm đáng kể [7]. Thêm tác động bài niệu từ trà thảo mộc sẽ biến giấc ngủ ban đêm thành cơn ác mộng ngắt quãng.
  • Bệnh nhân suy tim, tăng huyết áp đang dùng thuốc: Các loại thuốc lợi tiểu hoặc hạ áp uống muộn trong ngày đã vốn làm tăng đào thải nước [2], [7], [3]. Nếu kết hợp thêm thảo mộc có tính lợi tiểu sẽ gây xáo trộn huyết động và cân bằng điện giải.
  • Người thường xuyên mất ngủ, lo âu: Trạng thái lo âu khiến bạn dễ thức giấc giữa các chu kỳ ngủ nông [6], [8]. Nếu bàng quang đang chứa đầy nước tiểu do uống trà cúc tần trước đó, bạn sẽ buộc phải rời giường và rất khó để chợp mắt trở lại.

Hướng dẫn sử dụng cúc tần đúng cách và thời điểm vàng trong ngày

Để tận dụng tối đa các lợi ích của cúc tần đối với sức khỏe mà không phải đánh đổi bằng những đêm mất ngủ, việc điều chỉnh thời điểm và liều lượng sử dụng là giải pháp cốt lõi.

Các chuyên gia niệu học nhấn mạnh rằng điều chỉnh hành vi, bao gồm việc kiểm soát lượng nước uống vào và sắp xếp thời gian dùng các chất có tính lợi tiểu, phải luôn là liệu pháp can thiệp đầu tay trước khi nghĩ đến thuốc [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc lợi tiểu quai thận trọng vào buổi chiều có thể hỗ trợ đào thải dịch thừa ban ngày mà không làm gián đoạn giấc ngủ ban đêm [4].

Áp dụng nguyên lý này cho việc dùng trà thảo dược, thời điểm lý tưởng nhất để uống cúc tần là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều (trước 16 giờ). Điều này giúp cơ thể hoàn thành quá trình thanh thải và bài tiết lượng dịch dư thừa trong suốt thời gian bạn còn đang làm việc và vận động. Từ sau 18 giờ đến trước khi đi ngủ, bạn nên hạn chế tối đa các loại trà thảo dược có tính lợi tiểu, chỉ nên nhấp từng ngụm nhỏ nước lọc ấm nếu thực sự cảm thấy khát.

Khi chế biến cúc tần, nên dùng với lượng vừa phải, hãm loãng lá tươi hoặc lá khô đã sao vàng, không nên nấu quá đặc để tránh kích thích dạ dày hoặc gây áp lực lọc lớn lên thận. Tránh kết hợp cúc tần vào buổi tối với các đồ uống kích thích bài niệu khác như rượu bia, vì thói quen dùng chất lỏng chứa cồn đêm muộn đã được chứng minh là yếu tố làm tăng nặng chứng tiểu đêm [2], [3].

Dù cúc tần là cây thuốc nam quen thuộc, bạn tuyệt đối không nên xem việc uống trà này là giải pháp thay thế phác đồ điều trị bệnh lý của bác sĩ. Nếu bạn thường xuyên bị tiểu đêm trên 2 lần mỗi đêm hoặc mất ngủ kéo dài, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, ghi nhật ký đi tiểu và tìm chính xác nguyên nhân gốc rễ [2], [1]. Lắng nghe cơ thể và lựa chọn thời điểm sử dụng thảo dược hợp lý chính là chìa khóa đơn giản nhất để bảo vệ trọn vẹn giấc ngủ ngon.