Đau bụng kinh âm ỉ hoặc dữ dội mỗi tháng khiến nhiều phụ nữ tìm đến cốc trà gừng nóng như mẹo dân gian quen thuộc. Nhiều người thắc mắc liệu cảm giác dễ chịu sau khi uống chỉ nhờ hơi ấm từ nước nóng, hay củ gừng thực sự chứa hoạt chất giảm đau.
Câu trả lời là gừng thực sự có tác dụng giảm đau bụng kinh nguyên phát nhờ các hoạt chất chống viêm tự nhiên [1]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng cho thấy bột thân rễ gừng giúp giảm mức độ đau và rút ngắn thời gian đau hiệu quả hơn giả dược [1]. Thậm chí, hiệu quả giảm đau của gừng được ghi nhận tương đương một số thuốc giảm đau kháng viêm thông dụng như ibuprofen hoặc mefenamic acid [2].
Bối cảnh và nỗi ám ảnh đau bụng kinh mỗi tháng
Đau bụng kinh nguyên phát là thuật ngữ y khoa chỉ những cơn đau quặn bụng xuất hiện trong kỳ kinh nguyệt nhưng không kèm theo bất kỳ tổn thương hay bệnh lý thực thể nào ở vùng chậu [3]. Tình trạng này là than phiền phụ khoa phổ biến nhất ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [3]. Thống kê cho thấy đau bụng kinh nguyên phát xảy ra ở khoảng 50% phụ nữ đang hành kinh [1]. Tại Thái Lan, tỷ lệ gặp tình trạng này ở nhóm trẻ vị thành niên lên tới 84,2% [3].
Cơn đau thường bùng phát dữ dội nhất vào ngày thứ nhất hoặc ngày thứ hai của chu kỳ, tức trong khoảng 24 đến 36 giờ đầu tiên khi bắt đầu hành kinh [3]. Những cơn co thắt tử cung gây đau đớn này ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hàng ngày, hiệu suất làm việc cũng như kết quả học tập của nữ giới [3]. Vì e ngại dùng thuốc giảm đau tây y lặp lại hàng tháng, nhiều chị em chọn cách pha trà gừng ấm để xoa dịu vùng bụng dưới.
Cơ chế gây đau và cách gừng làm dịu cơn co thắt tử cung
Về mặt sinh lý bệnh, đau bụng kinh nguyên phát liên quan trực tiếp đến sự gia tăng tiết bất thường của hoạt chất có tên prostaglandin trong kỳ kinh nguyệt [3]. Trong cơ thể, prostaglandin được tổng hợp từ acid arachidonic (chất tạo ra từ phospholipid) thông qua con đường enzyme cyclooxygenase, thường gọi tắt là COX [3]. Khi lượng prostaglandin tăng cao, tử cung co thắt mạnh và liên tục, tạo ra cảm giác đau quặn đặc trưng [3].
Thân rễ gừng (tên khoa học Zingiber officinale R.) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để đối phó với các bệnh lý viêm nhiễm và kiểm soát cơn đau [1]. Dữ liệu từ các tổng quan hệ thống cung cấp bằng chứng ủng hộ vai trò chống viêm của các thành phần hoạt chất trong củ gừng [4]. Nhờ đặc tính kháng viêm này, gừng can thiệp vào phản ứng viêm và làm giảm trải nghiệm đau chủ quan của người dùng [4]. Khi phản ứng viêm và sự kích thích co thắt lắng xuống, cảm giác đau quặn vùng bụng dưới của phụ nữ hành kinh sẽ giảm đi rõ rệt [1].
Nghiên cứu so sánh gừng với giả dược nói gì?
Hiệu quả của gừng đã được kiểm chứng qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2012 [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 120 nữ sinh viên sống tại ký túc xá Đại học Shahed bị đau bụng kinh nguyên phát từ mức độ trung bình đến nặng [1]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm dùng viên nang bột rễ gừng 500 mg hoặc giả dược, uống 3 lần mỗi ngày theo hai phác đồ cách nhau hàng tháng [1]. Khi phân tích trên nhóm giả dược (46 người) và nhóm dùng gừng (56 người), các nhà khoa học đánh giá qua hệ thống tính điểm đa chiều bằng lời nói và thang điểm nhìn (VAS) [1].
Ở phác đồ thứ nhất, sinh viên uống gừng hoặc giả dược từ 2 ngày trước khi bắt đầu hành kinh và duy trì tiếp trong 3 ngày đầu của kỳ kinh (tổng cộng 5 ngày) [1].Ở phác đồ thứ hai, người tham gia chỉ uống trong 3 ngày đầu của kỳ kinh [1]. Kết quả cho thấy mức độ đau giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng gừng so với nhóm giả dược ở cả phác đồ một (P = 0,015) và phác đồ hai (P = 0,029) [1]. Đáng chú ý, phác đồ uống 5 ngày giúp giảm rõ rệt thời gian kéo dài cơn đau (P = 0,017), trong khi phác đồ chỉ uống 3 ngày không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian đau (P = 0,210) [1].
Để có cái nhìn tổng thể hơn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2015 đã rà soát dữ liệu từ 12 cơ sở dữ liệu điện tử lớn như PubMed, EMBASE, Cochrane Library và các kho dữ liệu châu Á [5]. Từ 29 bài báo ban đầu, các nhà nghiên cứu chọn ra 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) đáp ứng tiêu chuẩn, trong đó đưa 4 thử nghiệm so sánh gừng với giả dược trong 3-4 ngày đầu chu kỳ vào phân tích gộp [5]. Kết quả phân tích khẳng định gừng làm giảm điểm đau PVAS có ý nghĩa thống kê với tỷ số nguy cơ -1,85 (P = 0,0003), đồng thời 6 trên 7 thử nghiệm có nguy cơ sai lệch từ thấp đến trung bình [5]. Nhóm tác giả kết luận dùng 750-2000 mg bột gừng trong 3-4 ngày đầu chu kỳ mang lại hiệu quả khả quan cho người đau bụng kinh nguyên phát [5].
Khi đặt gừng lên bàn cân cùng thuốc giảm đau Tây y
Không chỉ vượt trội hơn giả dược, gừng còn được so sánh trực tiếp với các thuốc kháng viêm không steroid thông dụng. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi thực hiện từ tháng 9/2006 đến tháng 2/2007 (công bố năm 2009) đã khảo sát trên 150 nữ sinh viên từ 18 tuổi trở lên tại ký túc xá của hai trường đại học y khoa [2]. Người tham gia được chia đều vào 3 nhóm: nhóm dùng viên nang bột thân rễ gừng 250 mg, nhóm dùng mefenamic acid 250 mg và nhóm dùng ibuprofen 400 mg [2]. Tất cả đều uống 4 lần mỗi ngày trong 3 ngày kể từ khi bắt đầu hành kinh [2].
Sau một chu kỳ kinh nguyệt, mức độ nặng của đau bụng kinh đều giảm ở cả ba nhóm và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa gừng, mefenamic acid hay ibuprofen về mức độ giảm đau cũng như sự hài lòng của người bệnh (p > 0,05) [2]. Một tổng quan hệ thống năm 2014 khi trích dẫn lại thử nghiệm mù đôi này cũng ghi nhận tỷ lệ cải thiện triệu chứng đau bụng kinh nguyên phát ở ba nhóm tương đương nhau: nhóm dùng gừng đạt 64%, nhóm ibuprofen đạt 66% và nhóm mefenamic acid đạt 58% [6]. Quá trình thử nghiệm không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [2].
Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác tiếp tục so sánh gừng và mefenamic acid trên 122 nữ sinh viên bị đau bụng kinh nguyên phát mức độ trung bình đến nặng trong 2 chu kỳ [7]. Nhóm dùng thuốc uống viên nang mefenamic acid 250 mg mỗi 8 giờ, còn nhóm thảo dược uống viên nang gừng (Zintoma) 250 mg mỗi 6 giờ từ khi bắt đầu có kinh cho đến khi hết đau [7]. Kết quả đo bằng thang điểm VAS cho thấy cường độ đau ở nhóm mefenamic acid và nhóm gừng ở tháng thứ nhất lần lượt là 39,01 ± 17,77 và 43,49 ± 19,99; sang tháng thứ hai giảm xuống 33,75 ± 17,71 và 38,19 ± 20,47 (p > 0,05) [7]. Mức độ đau, thời gian đau, độ dài chu kỳ và lượng máu kinh không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [7].
Ngoài ra, một thử nghiệm lâm sàng mù đơn công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng cộng gộp của vitamin D, vitamin E và gừng khi dùng kèm thuốc giảm đau mefenamic acid [8]. Trong nghiên cứu này, tất cả người tham gia đều được dùng mefenamic acid, đồng thời chia nhóm bổ sung riêng vitamin D, vitamin E hoặc gừng [8]. Kết quả phân tích cho thấy mức độ đau giảm ở cả ba nhóm, nhưng mức giảm mạnh nhất được ghi nhận ở nhóm sử dụng gừng [8].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng khoa học
Lợi ích lớn nhất của gừng là khả năng kiểm soát cơn đau bụng kinh tương đương thuốc giảm đau mefenamic acid và ibuprofen nhưng có độ an toàn cao [2]. Các thử nghiệm lâm sàng đều ghi nhận việc dùng gừng ngắn ngày trong kỳ kinh không gây ra các tác dụng bất lợi hay tác dụng phụ nghiêm trọng [2], [7]. Điều này giúp gừng trở thành lựa chọn thay thế đáng cân nhắc cho những phụ nữ muốn hạn chế thuốc hóa dược [7].
Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận khách quan những giới hạn của bằng chứng hiện tại. Một tổng quan hệ thống năm 2011 đánh giá 7 bài báo (gồm 8 thử nghiệm trên 481 người trưởng thành dùng gừng đường uống để trị các loại đau như thoái hóa khớp, đau cơ cấp tính do thực nghiệm và đau bụng kinh) đã chỉ ra chất lượng phương pháp luận của các nghiên cứu còn chưa đồng đều [4]. Khi chấm điểm chất lượng bằng thang Jadad (thang điểm từ 0 đến 5), các nghiên cứu này đạt từ 2 đến 5 điểm [4]. Do số lượng thử nghiệm thực hiện nghiêm ngặt còn ít, bằng chứng về hiệu quả giảm đau nói chung của gừng vẫn cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để khẳng định chắc chắn [4].
Bên cạnh đó, phần lớn các thử nghiệm về đau bụng kinh mới chỉ theo dõi trên đối tượng nữ sinh viên trẻ tuổi trong thời gian ngắn từ 1 đến 2 chu kỳ kinh nguyệt [2], [7]. Các nhà khoa học cũng lưu ý cần có thêm nghiên cứu để đánh giá tác động của gừng lên các triệu chứng đi kèm khác của kỳ kinh, cũng như xác định độ an toàn khi dùng ở các mức liều và thời gian khác nhau [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà gừng giảm đau bụng kinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là đợi đến khi bụng đau quặn dữ dội mới bắt đầu pha một cốc trà gừng thật đặc để uống. Thực tế nghiên cứu cho thấy việc dùng gừng chỉ trong 3 ngày đầu kỳ kinh có giúp giảm cường độ đau, nhưng muốn rút ngắn cả thời gian kéo dài cơn đau thì việc uống đón đầu từ 2 ngày trước kỳ kinh cho kết quả tốt hơn [1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng hoàn toàn một vài lát gừng tươi ngâm trong nước nóng với liều lượng chuẩn trong nghiên cứu y khoa. Các thử nghiệm lâm sàng thành công đều sử dụng bột thân rễ gừng đóng viên nang với liều lượng đo lường chính xác từ 750 mg đến 2000 mg mỗi ngày và chia đều nhiều lần uống [5], [2]. Uống nước gừng pha quá loãng hoặc chỉ uống một ngụm nhỏ khi nhớ ra có thể không cung cấp đủ hoạt chất chống viêm để ức chế cơn co thắt tử cung.
Một sai lầm khác là nghĩ rằng gừng có thể giải quyết mọi loại đau bụng trong kỳ kinh. Toàn bộ các nghiên cứu nêu trên chỉ áp dụng cho đau bụng kinh nguyên phát, tức đau do co thắt sinh lý mà không có bệnh lý vùng chậu [3]. Nếu cơn đau bắt nguồn từ các bệnh lý phụ khoa thực thể, việc chỉ uống trà gừng sẽ làm chậm trễ quá trình chẩn đoán và điều trị y tế cần thiết.
Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng trong kỳ kinh?
Dù gừng không gây tác dụng phụ nghiêm trọng trong các thử nghiệm ngắn hạn, một chi tiết đáng lưu ý đã được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2015 [7]. Dù tổng lượng máu mất đi không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng thuốc, số ngày hành kinh ở nhóm dùng gừng lại nhiều hơn so với nhóm dùng mefenamic acid ở cả chu kỳ thứ nhất (p = 0,01) và chu kỳ thứ hai (p = 0,04) [7]. Do đó, những phụ nữ vốn có kỳ kinh kéo dài hoặc rối loạn đông máu cần theo dõi sát số ngày hành kinh khi dùng gừng.
Phụ nữ nghi ngờ bị đau bụng kinh thứ phát (cơn đau mới xuất hiện sau nhiều năm hành kinh bình thường, đau tăng dần, đau cả ngoài kỳ kinh hoặc kèm sốt, khí hư bất thường) không nên tự xử lý bằng trà gừng mà cần đi khám phụ khoa để loại trừ bệnh lý vùng chậu [3]. Ngoài ra, những người có bệnh nền về dạ dày, gan mật, tim mạch hoặc đang phải dùng thuốc điều trị định kỳ nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng gừng liều cao liên tục nhiều ngày.
Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả giảm đau tốt nhất
Để tận dụng tối đa lợi ích của gừng theo đúng dữ liệu khoa học, chị em nên chú ý cả thời điểm lẫn liều lượng sử dụng. Về thời điểm, cách tốt nhất là bắt đầu dùng gừng từ 2 ngày trước ngày dự kiến có kinh và tiếp tục duy trì trong 3 ngày đầu của kỳ kinh (tổng cộng 5 ngày) để giảm cả độ đau lẫn thời gian đau [1]. Nếu chu kỳ không đều và khó đoán trước, bạn có thể bắt đầu dùng ngay từ ngày đầu tiên xuất hiện kinh nguyệt và duy trì liên tục trong 3 đến 4 ngày đầu [5].
Về liều lượng, tổng lượng bột gừng khô được chứng minh hiệu quả nằm trong khoảng 750 mg đến 2000 mg mỗi ngày (tương đương gần 1 đến 2 thìa cà phê nhỏ bột gừng khô nguyên chất) [5]. Thay vì uống dồn một lần, bạn nên chia nhỏ thành 3 đến 4 lần uống đều đặn trong ngày (ví dụ tương đương mức 250 mg mỗi 6 giờ hoặc 500 mg ngày 3 lần như trong các thử nghiệm) [1], [7].
Khi chế biến tại nhà, bạn có thể dùng bột gừng nguyên chất pha với nước ấm hoặc hãm gừng tươi đập dập trong nước sôi khoảng 10-15 phút để hoạt chất tiết ra tối đa. Kết hợp uống trà gừng ấm với chế độ nghỉ ngơi hợp lý, chườm ấm bụng dưới và ăn uống cân bằng sẽ giúp cơ thể vượt qua những ngày đầu chu kỳ nhẹ nhàng hơn.
Tóm lại, uống trà gừng hay dùng bột gừng trong kỳ kinh là phương pháp giảm đau bụng kinh nguyên phát có cơ sở khoa học vững chắc, với hiệu quả tương đương một số thuốc giảm đau thông dụng khi dùng đúng liều 750-2000 mg mỗi ngày [5], [2]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn mọi nguyên nhân gây đau bụng và không thay thế được chẩn đoán của bác sĩ. Hãy lắng nghe cơ thể, áp dụng đúng thời điểm trong 3-5 ngày quanh kỳ kinh và chủ động thăm khám y tế nếu cơn đau có dấu hiệu bất thường.