Uống trà hoa mẫu đơn tử ban vào buổi tối có giúp ngủ ngon?

Xu hướng dùng trà thảo mộc buổi tối và lời đồn về hoa mẫu đơn

Sau một ngày làm việc căng thẳng, nhiều người có thói quen tìm kiếm một tách trà ấm không chứa caffeine để thư giãn thần kinh trước khi lên giường. Trong số các loại thảo mộc xuất hiện gần đây, hoa mẫu đơn tử ban (danh pháp khoa học là Paeonia rockii) được nhiều người truyền tai nhau như một "thần dược" giúp an thần, giải tỏa căng thẳng và mang lại giấc ngủ sâu tự nhiên. Không ít lời quảng cáo cho rằng chỉ cần một vài cánh hoa hãm nước sôi là có thể nhanh chóng xóa tan triệu chứng mất ngủ kinh niên.

Sự quan tâm này xuất phát từ mong muốn tìm kiếm các giải pháp tự nhiên thay vì phụ thuộc vào thuốc ngủ thông thường. Người tiêu dùng thường bị thu hút bởi hương thơm dịu nhẹ và vẻ đẹp thanh tao của cánh hoa mẫu đơn khi pha chế. Tuy nhiên, liệu hoa mẫu đơn tử ban có thực sự sở hữu dược tính an thần mạnh mẽ như lời đồn thổi, hay tác dụng này phần lớn chỉ đến từ hiệu ứng tâm lý và thói quen thư giãn?

Trà hoa mẫu đơn tử ban có thực sự giúp ngủ ngon?

Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Trà hoa mẫu đơn tử ban hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận khả năng điều trị mất ngủ hay hoạt động như một loại thuốc an thần trực tiếp. Dù vậy, loại hoa này chứa một số hợp chất tinh dầu tạo hương thư giãn và các chất chống oxy hóa mạnh có thể hỗ trợ giải tỏa áp lực thần kinh và giảm căng thẳng tế bào ^[1], ^[2].

Điều này đồng nghĩa với việc uống trà hoa mẫu đơn tử ban ấm vào buổi tối có thể giúp bạn cảm thấy nhẹ nhõm, thư thái hơn nhờ việc giảm bớt ức chế tinh thần và không chứa caffeine gây tỉnh táo. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên kỳ vọng thức uống này sẽ có tác dụng gây ngủ mạnh mẽ như các loại thuốc ngủ hay chế phẩm dược lý chuyên biệt.

Hợp chất mùi hương và tác dụng thư giãn khứu giác

Khi nhắc đến tác dụng tạo cảm giác dễ chịu của cánh hoa mẫu đơn tử ban, tinh dầu tự nhiên đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2017 đã phân tích thành phần tinh dầu chiết xuất từ cánh hoa của các loài mẫu đơn thân gỗ hoang dã, bao gồm cả mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) ^[2]. Bằng phương pháp chiết xuất CO2 siêu tới hạn, hàm lượng tinh dầu thu được từ cánh hoa dao động từ 0,63% đến 1,25% (thể tích/khối lượng) ^[2].

Phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) trong nghiên cứu này đã phát hiện tổng cộng 163 hợp chất khác nhau trong tinh dầu cánh hoa ^[2]. Trong số đó, các hợp chất chiếm ưu thế được xác định gồm linalool oxide, (Z)-5-dodecen-1-yl acetate, nonadecane, (Z)-5-nonadecene, heneicosane, phytol và linoleic acid ethyl ester ^[2].

Đặc biệt, sự hiện diện nổi bật của linalool oxide và phytol mang lại nốt hương thảo mộc thanh mát tự nhiên cho hoa mẫu đơn ^[2]. Trong khoa học mùi hương, các hợp chất dễ bay hơi như linalool oxide thường được ghi nhận là có tác động tích cực lên hệ thần kinh khứu giác, tạo cảm giác thư giãn và dịu êm cho tâm trí. Việc hít thở làn hương dịu nhẹ khi thưởng thức một tách trà ấm có thể kích hoạt trạng thái thả lỏng, gián tiếp đưa cơ thể vào trạng thái sẵn sàng cho giấc ngủ.

Cơ chế chống oxy hóa bảo vệ mô não trong phòng thí nghiệm

Bên cạnh hương thơm dịu nhẹ, các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy hoa mẫu đơn tử ban chứa nguồn dưỡng chất thực vật có khả năng kháng oxy hóa rất mạnh mẽ. Tình trạng căng thẳng mạn tính và mất ngủ thường gắn liền với sự gia tăng quá mức các gốc tự do, gây tổn thương tế bào và suy giảm chức năng thần kinh. Việc trung hòa các gốc tự do này là một trong những hướng tiếp cận quan trọng giúp duy trì sức khỏe não bộ.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 đã đánh giá chi tiết hoạt tính chống oxy hóa của hoa và lá mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống ^[1]. Trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), các nhà khoa học đã sử dụng hàng loạt phương pháp như xét nghiệm DPPH, ABTS, khả năng khử và khả năng tạo phức chelate ion kim loại ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất từ hoa và lá của mẫu đơn tử ban thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội hơn cả acid ascorbic (vitamin C) chuẩn ^[1].

Phân tích bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ phân giải cao (UHPLC-ESI-HRMSn) kết hợp phản ứng tiền cột DPPH đã phát hiện 25 hợp chất chống oxy hóa tiềm năng trong hoa và lá mẫu đơn tử ban, trong đó 18 hợp chất đã được nhận diện bước đầu ^[1]. Việc sở hữu phong phú các hoạt chất phenolic và flavonoid giúp loài hoa này có năng lực dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do một cách hiệu quả ^[1].

Bằng chứng khoa học: Chi tiết các thử nghiệm hiện có

Để làm sáng tỏ tác động bảo vệ sinh học, nghiên cứu năm 2018 nói trên đã tiếp tục triển khai thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị gây lão hóa bằng d-galactose ^[1]. Trong thử nghiệm này, chiết xuất từ hoa mẫu đơn tử ban được đưa vào dạ dày chuột hàng ngày ở ba mức nồng độ khác nhau gồm 100 mg/kg, 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng liên tục trong suốt 3 tuần ^[1].

Các nhà nghiên cứu đã đo lường sự thay đổi của các chỉ số sinh hóa chuyên biệt tại huyết thanh, gan và đặc biệt là mô não của chuột thí nghiệm ^[1]. Kết quả cho thấy chỉ số 8-iso-prostaglandin F2alpha (8-iso PGF2alpha) và nồng độ protein carbonyl trong mô não và gan đã giảm rõ rệt (p < 0,01) ở nhóm được dùng chiết xuất ^[1]. Đồng thời, hoạt độ của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) trong các mô này lại tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) ^[1].

Điều này chứng minh các thành phần hoạt tính trong hoa mẫu đơn tử ban có khả năng thâm nhập và hỗ trợ giảm thiểu tổn thương oxy hóa ở mô não động vật ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào các chỉ số chống lão hóa và chống oxy hóa, chứ không đo lường trực tiếp thời gian bắt đầu giấc ngủ, thời lượng ngủ sâu hay sóng não của đối tượng thí nghiệm ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các loài mẫu đơn có họ hàng gần cũng bổ sung thêm bằng chứng về thành phần flavonoid phong phú trong hoa. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2017 trên loài Paeonia ostii đã phân lập được năm hợp chất flavonoid chính từ dịch chiết hoa giàu flavonoid, bao gồm dihydrokaempferol, apigenin-7-O-beta-d-glucoside, apigenin-7-O-beta-d-neohesperidoside, kaempferol-7-O-beta-d-glucopyranoside và kaempferol-3-O-beta-d-glucopyranosyl-7-O-beta-d-glucopyranoside ^[3]. Các chất này đều thể hiện khả năng quét gốc tự do ABTS, hydroxyl và superoxide anion rất mạnh theo mức liều phụ thuộc ^[3]. Dẫu vậy, các dữ liệu này vẫn dừng lại ở phạm vi nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng dọn gốc tự do của chiết xuất thực vật ^[3].

Ngoài ra, khi xem xét các bộ phận khác của cây mẫu đơn tử ban, nghiên cứu năm 2021 phân tích chuyển hóa từ quả mẫu đơn đã phát hiện vỏ quả và vỏ hạt thể hiện hoạt tính chống viêm thần kinh rất đáng chú ý bên cạnh khả năng kháng khuẩn và chống oxy hóa ^[4]. Tuy nhiên, hoạt tính này được ghi nhận trên phế phẩm quả chứ không phải là cánh hoa hãm trà ^[4].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến chiếc giường ngủ

Mặc dù các dữ liệu phòng thí nghiệm đem lại cái nhìn đầy triển vọng về đặc tính sinh học của mẫu đơn tử ban, độc giả cần hiểu rõ khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu ống nghiệm và tác dụng thực tế khi uống một tách trà. Những hoạt chất được chiết xuất bằng dung môi đậm đặc hoặc phương pháp CO2 siêu tới hạn trong phòng thí nghiệm có nồng độ cao hơn rất nhiều so với lượng chất hòa tan trong nước sôi thông thường ^[2].

Quan trọng hơn, hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người đánh giá trực tiếp xem việc uống trà hoa mẫu đơn tử ban vào buổi tối có làm tăng thời gian ngủ hay cải thiện chất lượng giấc ngủ hay không. Hầu hết các dữ liệu hiện có mới chỉ chứng minh hoạt tính chống oxy hóa trên động vật và các tế bào thí nghiệm ^[1].

Vì vậy, hiểu lầm phổ biến cho rằng hoa mẫu đơn tử ban có tác dụng an thần tương đương thuốc ngủ là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học. Trà hoa không tác động trực tiếp lên các thụ thể gây ngủ trong não theo cách cưỡng chế sinh học, mà chủ yếu phát huy giá trị thông qua việc tạo lập một nghi thức nghỉ ngơi thư thái vào cuối ngày.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo mộc tự nhiên, việc sử dụng trà hoa mẫu đơn tử ban vẫn đòi hỏi sự thận trọng nhất định trên một số nhóm đối tượng cụ thể. Bản thân các loài mẫu đơn trong y học cổ truyền thường có tính hoạt huyết và tác động lên hệ mạch máu ^[1]. Do đó, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang trong kỳ kinh nguyệt ra nhiều không nên tùy tiện sử dụng các loại trà từ cây mẫu đơn nếu chưa có chỉ dẫn chuyên môn.

Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên. Sự tương tác giữa các polyphenol, flavonoid trong thảo mộc với các thuốc chuyển hóa qua gan có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Ngoài ra, những người có cơ địa dễ dị ứng phấn hoa hoặc mẫn cảm với mùi hương thực vật nên thử với một lượng nhỏ trước để quan sát phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, khó chịu ở đường thở hoặc rối loạn tiêu hóa, bạn nên ngừng sử dụng ngay lập tức. Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị hàng ngày luôn cần trao đổi với bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại trà thảo mộc mới nào vào chế độ ăn uống thường nhật.

Hướng dẫn pha trà và sử dụng đúng cách vào buổi tối

Để tận dụng tốt nhất các lợi ích từ cánh hoa mà không gây áp lực lên cơ thể vào ban đêm, cách thức pha chế và thời điểm uống là yếu tố then chốt. Bạn nên chọn những cánh hoa mẫu đơn tử ban khô có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hay tẩm ướp hóa chất bảo quản và phẩm màu nhân tạo.

Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức một tách trà hoa là khoảng 60 đến 90 phút trước giờ đi ngủ. Bạn không nên uống trà quá sát giờ ngủ hoặc uống một lượng nước quá lớn, vì việc dung nạp nhiều chất lỏng có thể kích thích bàng quang, khiến bạn phải thức dậy đi tiểu đêm nhiều lần, gây phản tác dụng và làm gián đoạn giấc ngủ.

Khi pha trà, bạn chỉ nên dùng khoảng 2 đến 3 gam cánh hoa khô hãm với khoảng 200-250 ml nước nóng ở nhiệt độ khoảng 85-90 độ C trong vòng 5 đến 7 phút. Không nên dùng nước sôi 100 độ C vì nhiệt độ quá cao có thể làm bay hơi các hợp chất tinh dầu thơm quý giá như linalool oxide và phân hủy một phần các chất chống oxy hóa ^[2]. Bạn có thể uống nguyên vị thanh nhẹ của hoa hoặc kết hợp cùng một lát cúc la mã hay bạc hà nhỏ để tăng thêm hương vị thư thái.

Uống trà hoa mẫu đơn tử ban là một trải nghiệm tao nhã giúp bạn làm chậm lại nhịp sống bận rộn sau ngày dài. Hãy xem đây là một liệu pháp tinh thần hỗ trợ lối sống lành mạnh, kết hợp cùng việc tắt màn hình điện tử, giữ phòng ngủ tối và mát mẻ để tạo nên một giấc ngủ ngon trọn vẹn.