Nhiều người thường mặc định rằng các loại thảo mộc tự nhiên nếu được phơi khô hãm trà sẽ an toàn và êm dịu hơn so với việc nhai trực tiếp phần lá tươi. Đối với lá khát (danh pháp khoa học là Catha edulis), một loại thực vật có chứa hoạt chất hướng thần mạnh, thắc mắc về sự khác biệt độc tính giữa các hình thức sử dụng nhận được nhiều sự quan tâm.
Thực tế nghiên cứu y học cho thấy dù được nhai trực tiếp hay tiêu thụ qua đường uống như nước hãm trà, lá khát đều đưa vào cơ thể cùng một hoạt chất kích thích có tính chất tương tự chất gây nghiện tổng hợp [1]. Tuy nhiên, phương thức nhai tươi dài ngày gây thêm nhiều tổn hại cơ học và biến đổi tiền ung thư ngay tại khoang miệng, trong khi việc kết hợp uống cùng trà hoặc cà phê lại làm tăng vọt tần suất gặp các biến cố bất lợi cho sức khỏe toàn thân [1] [2].
Bối cảnh và sự phổ biến của thói quen sử dụng lá khát
Lá khát có lịch sử canh tác và tiêu thụ từ nhiều thế kỷ tại khu vực vùng Sừng châu Phi và bán đảo Ả Rập [1]. Trong tập quán bản địa, các chồi non và lá bánh tẻ mềm thường được người dân hái để nhai nhằm tạo ra trạng thái hưng phấn, tỉnh táo hoặc phục vụ các nghi lễ tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng [3] [2]. Tùy theo vùng địa lý, loài cây này được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau như qat ở Yemen, chat ở Ethiopia, qaad hay jaad ở Somalia, miraa ở Kenya, mairungi ở Uganda, muhulo ở Tanzania hoặc hagigat tại Israel [3] [2].
Từ đầu thập niên 1990, thói quen tiêu thụ lá khát đã lan rộng sang châu Âu, Bắc Mỹ và Australia theo các làn sóng di cư từ vùng Sừng châu Phi [3]. Ước tính trên phạm vi toàn cầu hiện có hơn 20 triệu người lạm dụng loại cây này, bao gồm cả nam giới, nữ giới trưởng thành cùng một bộ phận sinh viên và học sinh [3]. Dữ liệu thư mục khoa học quốc tế ghi nhận loài thực vật này không chỉ dùng để nhai tươi mà còn được hút hoặc chế biến thành đồ uống [3]. Sự gia tăng tiêu thụ thiếu kiểm soát đã biến lá khát từ một thói quen mang tính địa phương trở thành mối quan ngại y tế công cộng trên toàn thế giới [3].
Cathinone: Bản chất dược lý tương tự amphetamine
Tác động kích thích thần kinh trung ương của lá khát bắt nguồn chủ yếu từ alkaloid tự nhiên mang tên cathinone [1] [4]. Các công trình dược lý xác nhận cấu trúc hóa học của cathinone có sự tương đồng rất chặt chẽ với amphetamine [1] [5]. Cả hai chất này đều chia sẻ chung các đặc tính dược động học và dược lực học căn bản, khiến cathinone thường được giới khoa học gọi là "một loại amphetamine tự nhiên" [1] [4].
Chính hoạt chất cathinone chịu trách nhiệm chính cho các phản ứng sinh học của cây lá khát lên hệ thần kinh [1]. Khi thâm nhập vào vòng tuần hoàn, cathinone nhanh chóng tạo ra trạng thái hưng phấn nhẹ, kích thích vận động và giảm cảm giác mệt mỏi tạm thời [1] [5]. Trên các mô hình động vật thí nghiệm, việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với dịch chiết lá khát qua đường tiêu hóa dẫn đến hiện tượng nhạy cảm hóa hành vi vận động, cho thấy tiềm năng gây lệ thuộc tâm thần rõ rệt [1].
Nhai trực tiếp và đường uống: Độc tính biểu hiện ra sao?
Tại các quốc gia vùng Sừng châu Phi và Yemen, thói quen nhai lá khát diễn ra hàng ngày ở một tỷ lệ lớn dân số trưởng thành [5]. Người dùng thường nhét một nắm lá tươi vào một bên má, nhai chậm rãi trong nhiều giờ để hoạt chất tiết ra cùng nước bọt rồi nuốt dần [1] [5]. Quá trình nhai trực tiếp khiến niêm mạc miệng tiếp xúc liên tục với nồng độ đậm đặc của dịch ép lá, gây ra các tổn thương dày sừng màu trắng tại vị trí nhai trong khoang miệng [1]. Đồng thời, lượng dịch nuốt xuống gây ra các bệnh lý đường tiêu hóa trên như viêm thực quản, viêm dạ dày và làm chậm quá trình hấp thu ở ruột [1].
Ngược lại, khi tiêu thụ dưới dạng lỏng như nước sắc hay trà lá khát, các chất kích thích đi thẳng vào dạ dày và ruột non mà không lưu giữ lâu trong khoang miệng, giúp người dùng tránh được tổn thương dày sừng niêm mạc má [1] [3]. Tuy nhiên, toàn bộ lượng cathinone hòa tan vẫn được hấp thu vào máu để kích hoạt các thụ thể giao cảm toàn thân [1]. Đáng chú ý, việc uống kèm các loại đồ uống kích thích như trà hoặc cà phê trong lúc sử dụng lá khát không hề làm giảm độc tính, mà ngược lại còn làm khuếch đại nguy cơ tổn hại sức khỏe [2].
Các bằng chứng nghiên cứu y khoa tiêu biểu
Một nghiên cứu dịch tễ học cộng đồng công bố năm 2023 tại thị trấn Hosanna, miền Nam Ethiopia, đã khảo sát 420 người có thói quen nhai lá khát [2]. Mẫu nghiên cứu có độ tuổi trung bình là 28,7 ± 5,7 tuổi, trong đó nam giới chiếm 80,0% (336 người) và nhóm tuổi 30-34 chiếm 47,9% (201 người) [2]. Kết quả ghi nhận có tới 81,2% (341 trên 420 người) xuất hiện các tác dụng bất lợi về thể chất, nguy cơ lạm dụng hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội [2]. Trong số 341 người gặp tác dụng bất lợi, nam giới chiếm 81,2% và nữ giới chiếm 18,8% [2]. Đáng lưu ý, tỷ lệ gặp tác dụng có hại tăng cao rõ rệt ở những người dùng kết hợp lá khát với thuốc lá, cà phê hoặc trà, với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh lên tới 4,8 lần (khoảng tin cậy 95%: 2,86 - 8,22) [2].
Một phân tích tổng quan thư mục công bố năm 2021 đã đánh giá 514 ấn phẩm khoa học trong cơ sở dữ liệu Web of Science từ năm 1997 đến năm 2020 [3]. Kết quả cho thấy số lượng bài báo y học về lá khát tăng liên tục qua các năm, với những đóng góp nghiên cứu lớn nhất đến từ Ethiopia và Mỹ [3]. Các trọng tâm nghiên cứu ban đầu tập trung vào thành phần hóa học, dược lý học và độc tính, sau đó dần chuyển hướng sâu hơn vào việc giải mã cơ chế phân tử nhằm tìm cách giảm thiểu tác hại lạm dụng từ loài cây này [3].
Bên cạnh đó, các biến chứng tâm thần nghiêm trọng đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo y khoa [6] [7]. Một báo cáo ca bệnh năm 1997 tại Ethiopia mô tả trường hợp rối loạn loạn thần cấp tính và diễn tiến theo từng đợt ngắn do thói quen nhai lá khát liều lượng cao [6]. Trước đó, một báo cáo lâm sàng năm 1994 cũng ghi nhận hiện tượng loạn thần hoang tưởng do nhai thân và lá khát, có biểu hiện tương tự như loạn thần do ngộ độc amphetamine và phải can thiệp điều trị tích cực bằng các thuốc an thần kinh chính [7].
Nguy cơ tổn thương tim mạch, đa cơ quan và tế bào
Các nghiên cứu tổng quan về độc tính sinh học chỉ ra rằng lá khát không đơn thuần là chất kích thích nhẹ mà gây tổn thương sâu rộng trên nhiều hệ cơ quan [1] [5]. Về mặt tim mạch, việc nạp cathinone từ lá khát làm tăng huyết áp ngoại vi rõ rệt [1]. Tình trạng này có mối liên hệ chặt chẽ với sự gia tăng tỷ lệ co thắt mạch vành cấp tính và nhồi máu cơ tim ở người sử dụng thường xuyên [1].
Ở cấp độ tế bào, dịch chiết từ Catha edulis làm suy giảm nghiêm trọng khả năng xử lý các gốc tự do oxy hóa của hệ thống nội sinh [1]. Sự tích tụ mất cân bằng oxy hóa này gây độc trực tiếp lên cấu trúc tế bào của mô gan và thận [1]. Thí nghiệm sinh học còn chứng minh dịch chiết lá khát có khả năng kích hoạt quá trình tự chết của tế bào trên các dòng tế bào bạch cầu ung thư cũng như các tế bào bạch cầu đơn nhân trong máu ngoại vi của người [1].
Giải mã hiểu lầm về tác dụng hạ đường huyết của lá khát
Tại Yemen, nhiều bệnh nhân đái tháo đường duy trì thói quen nhai lá khát với niềm tin rằng thảo dược này giúp kiểm soát lượng đường huyết tăng cao [8]. Để xác minh giả thuyết này, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2016 đã rà soát toàn diện các cơ sở dữ liệu y khoa như Medline, PubMed, Web of Science, Scopus và Cochrane từ năm 1976 đến năm 2016 [8]. Trong số 37 tài liệu được nhận diện, có 25 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn được đưa vào phân tích gộp với chỉ số đường huyết là tiêu chí đo lường chính [8].
Các nghiên cứu được phân chia thành 4 phân nhóm thử nghiệm gồm: động vật không đái tháo đường, động vật đái tháo đường, người khỏe mạnh và người mắc đái tháo đường [8]. Sự khác biệt trung bình gộp về đường huyết giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng được tính toán theo mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên với khoảng tin cậy 95% [8]. Dù phần lớn các báo cáo đơn lẻ trước đó cho thấy lá khát có tác dụng hạ đường huyết nhẹ, kết quả phân tích gộp chung cuộc lại khẳng định mức độ thay đổi đường huyết là không có ý nghĩa thống kê [8]. Do đó, việc xem lá khát như một liệu pháp hỗ trợ điều trị đái tháo đường là một nhận thức sai lầm và thiếu căn cứ khoa học xác thực [8].
Ai cần tuyệt đối thận trọng và khuyến cáo y tế
Dựa trên các dữ liệu về độc tính tim mạch và tâm thần, những người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh mạch vành hoặc các rối loạn nhịp tim cần tuyệt đối tránh xa mọi chế phẩm từ lá khát để phòng ngừa nguy cơ co thắt mạch vành và nhồi máu cơ tim [1]. Những người có cơ địa bất ổn tâm lý hoặc có tiền sử bệnh lý tâm thần cũng đối mặt với nguy cơ khởi phát cơn loạn thần hoang tưởng nếu tiếp xúc với cathinone [1] [6] [7].
Ngoài ra, những người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược thực quản không nên sử dụng các sản phẩm lá khát do nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng viêm niêm mạc và cản trở hấp thu dinh dưỡng [1]. Đặc biệt, người dân cần từ bỏ quan niệm dùng kèm trà, cà phê hay thuốc lá để tăng sự tỉnh táo khi tiêu thụ thảo dược này, bởi sự kết hợp đó làm tăng nguy cơ gặp tác dụng có hại lên gấp 4,8 lần [2]. Bất kỳ ai xuất hiện các triệu chứng như đau thắt ngực, tim đập nhanh dồn dập hoặc biến đổi hành vi bất thường sau khi sử dụng đều cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời [1] [7].
Như vậy, dù nhai trực tiếp hay hãm lấy nước uống, lá khát đều giải phóng cathinone - một chất kích thích thần kinh có dược tính tương đương amphetamine và tiềm ẩn nhiều nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng [1] [4]. Nhai tươi làm gia tăng tổn thương tiền ung thư tại chỗ ở khoang miệng, trong khi việc dùng chung với các thức uống như trà lại làm bùng phát độc tính toàn thân [1] [2]. Chủ động nhận thức rõ ràng về mặt độc học của loài cây này là biện pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch và tinh thần.