Đau bụng kinh làm gián đoạn sinh hoạt của nhiều phụ nữ mỗi tháng. Thay vì lạm dụng thuốc giảm đau, nhiều người tìm đến trà lá mâm xôi với hy vọng làm dịu cơn co thắt tử cung tự nhiên.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại không khẳng định chắc chắn trà lá mâm xôi giúp giảm đau bụng kinh. Nghiên cứu cho thấy lá mâm xôi chứa các thành phần có tác động kép, vừa gây giãn vừa gây co thắt cơ trơn tùy thuộc cách chiết xuất và tình trạng cơ thể [1]. Đáng chú ý, các tài liệu nghiên cứu được cung cấp không ghi nhận dữ liệu cụ thể nào về hoạt chất tên là fragarine.
Bản chất cơn đau bụng kinh và sự co bóp tử cung
Đau bụng kinh là rối loạn phụ khoa phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, với tỷ lệ mắc dao động từ 16% đến 91% [2]. Tình trạng này chia làm hai loại là đau bụng kinh nguyên phát và thứ phát [2]. Đau bụng kinh nguyên phát là cơn đau xuất hiện trong kỳ kinh nhưng không có bệnh lý vùng chậu, thường kèm theo đổ mồ hôi, nôn mửa, mệt mỏi, đau lưng, đau đầu và tiêu chảy [2].
Nguyên nhân chính gây đau bụng kinh nguyên phát là sự gia tăng vận động bất thường và co bóp quá mức của cơ tử cung [3] [4]. Cơn đau liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nồng độ chất trung gian gây co thắt là prostaglandin F2 alpha (PGF2alpha) và thromboxane A2 [5] [3]. Khi cơ tử cung co thắt mạnh kèm theo sự thu hẹp đường kính vi mạch, lưu lượng máu vi tuần hoàn tại tử cung giảm xuống, tạo ra vòng xoắn co thắt cơ và rối loạn vi tuần hoàn gây đau [6].
Trong y học hiện đại, các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen, dipyrone là lựa chọn đầu tay nhờ khả năng ức chế enzyme cyclooxygenase, từ đó giảm tạo thành PGF2alpha [3]. Ngoài ra, thuốc chống co thắt như scopolamine cũng được dùng để đối kháng thụ thể muscarinic M3, làm giảm nồng độ canxi nội bào và giúp giãn cơ trơn tử cung [3]. Do việc dùng NSAIDs kéo dài có thể gây nhiều tác dụng phụ [5] [4], xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên giúp giãn cơ tử cung ngày càng được quan tâm.
Cơ chế tác động phức tạp của lá mâm xôi lên cơ trơn
Nhiều thông tin truyền miệng cho rằng lá mâm xôi chứa hoạt chất giúp điều hòa cơ tử cung. Tuy nhiên, trong các dữ liệu nghiên cứu hiện có, các nhà khoa học không nêu tên hoạt chất fragarine mà chỉ xác định lá mâm xôi chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học khác nhau [1]. Các thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) ở nhiều loài động vật, mô và cơ quan cho thấy lá mâm xôi có cả hai tác động đối lập: vừa làm giãn, vừa kích thích co bóp cơ trơn [1].
Một nhóm nghiên cứu đã tìm thấy ít nhất hai thành phần hoạt tính trong lá mâm xôi tạo ra phản ứng làm giãn trên hồi tràng (một đoạn ruột non) của chuột lang [1]. Trong khi đó, một nhóm nghiên cứu khác thử nghiệm dịch chiết lá mâm xôi trên nhiều mô động vật lại phát hiện các thành phần có tác dụng kích thích cơ trơn, ức chế enzyme cholinesterase và cả tác dụng chống co thắt (spasmolytic) [1]. Đáng chú ý, thành phần gây chống co thắt trong mẫu thử lại đối kháng trực tiếp với các thành phần gây kích thích cơ trơn và ức chế cholinesterase [1].
Sự tồn tại song song của các chất đối kháng nhau trong cùng một chiếc lá giải thích vì sao lá mâm xôi không chỉ đơn thuần làm giãn cơ. Phản ứng cuối cùng là co hay giãn phụ thuộc vào loại mô động vật, thử nghiệm trong ống nghiệm hay trên cơ thể sống, và trương lực cơ bản sẵn có của khối cơ trơn đó [1].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về lá mâm xôi?
Một bài tổng quan hệ thống tích hợp công bố năm 2021 đã tập hợp các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về tác động sinh lý của lá mâm xôi [1]. Kết quả cho thấy sự thiếu nhất quán rõ rệt giữa các thí nghiệm trên mô tử cung. Một nghiên cứu trong ống nghiệm trên tử cung chuột không mang thai và chuột mang thai giai đoạn cuối ghi nhận tác dụng biến thiên, trong đó chế phẩm lá mâm xôi có tác dụng kích thích co bóp rõ rệt hơn trên mô tử cung đang mang thai [1].
Ngược lại, một nghiên cứu khác đưa dịch chiết lá mâm xôi vào mô tử cung của cả chuột và người (bao gồm nhóm mang thai và không mang thai) lại cho kết quả hoàn toàn khác [1]. Trong nghiên cứu này, dịch chiết lá mâm xôi không có bất kỳ tác động nào lên mô tử cung không mang thai ở cả chuột lẫn người [1]. Đối với trạng thái mang thai, dịch chiết lại gây ức chế co bóp tử cung ở chuột nhưng kích thích co bóp trên mô tử cung của phụ nữ mang thai [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2010 đã đánh giá trực tiếp các chế phẩm lá mâm xôi đỏ thương mại (gồm dạng trà, viên nang và dịch chiết ethanol) lên sự co bóp trong ống nghiệm của tử cung chuột không mang thai (đã xử lý bằng diethylstilbestrol - DES) và chuột mang thai giai đoạn cuối [7]. Ở nhóm chuột không mang thai xử lý DES, cả dạng trà và viên nang đều tự gây ra các cơn co thắt yếu [7].
Khi tử cung chuột không mang thai đang có sẵn các cơn co thắt do hormone oxytocin kích hoạt, việc dùng trà và viên nang lá mâm xôi ở nồng độ thử nghiệm cao nhất chỉ ức chế được một phần các cơn co này [7]. Tuy nhiên, cả hai chế phẩm đều không ngăn cản được khả năng khởi phát cơn co mới của oxytocin, và việc xử lý trước bằng trà cũng không làm thay đổi tác dụng khởi phát co bóp của oxytocin [7]. Riêng dịch chiết bằng ethanol hầu như không có tác dụng gì lên sự co bóp tử cung [7]. Ở động vật mang thai, trà lá mâm xôi tạo ra tác động thất thường lên các cơn co do oxytocin: lúc thì làm tăng cường, lúc lại làm tăng trước rồi ức chế sau [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Điểm tích cực từ các nghiên cứu là xác nhận lá mâm xôi thực sự có chứa thành phần làm giãn cơ và chống co thắt [1], đồng thời ở nồng độ rất cao trong ống nghiệm, trà và viên nang có thể giảm bớt một phần cơn co tử cung đã hình thành do oxytocin trên chuột không mang thai [7]. Điều này tạo cơ sở bước đầu để giải thích vì sao một số người cảm thấy dễ chịu hơn khi uống trà ấm.
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là rất lớn. Toàn bộ dữ liệu nêu trên đều đến từ thí nghiệm trên mô động vật hoặc mô người trong ống nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá hiệu quả giảm đau bụng kinh trên phụ nữ uống trà lá mâm xôi [1] [7]. Hơn nữa, nghiên cứu trên mô tử cung người không mang thai cho thấy dịch chiết lá mâm xôi không hề tạo ra tác động nào [1].
Một giới hạn lớn khác nằm ở phương pháp chiết xuất và bào chế. Các nhà khoa học chỉ ra rằng phương pháp chiết xuất và tinh chế làm sai lệch đáng kể tác dụng của lá mâm xôi [1]. Trong một thí nghiệm sử dụng ba phân đoạn rửa giải khác nhau, tác dụng làm giãn cơ biến thiên từ không có tác dụng, tác dụng vừa phải cho đến tác dụng làm giãn mạnh phụ thuộc liều lượng [1]. Nghiên cứu năm 2010 cũng kết luận hoạt tính sinh học của lá mâm xôi đỏ thay đổi tùy theo dạng chế phẩm thảo dược (trà, viên nang hay dịch chiết cồn) và tình trạng mang thai [7].
Những hiểu lầm thường gặp về trà lá mâm xôi
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống trà lá mâm xôi luôn giúp làm giãn cơ tử cung và cắt cơn đau bụng kinh. Thực tế, ở mô tử cung chuột không mang thai, trà và viên nang lá mâm xôi thậm chí còn gây ra các cơn co thắt yếu hoặc không có tác dụng trên mô người không mang thai [1] [7].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi sản phẩm từ lá mâm xôi trên thị trường đều có công dụng như nhau. Kết quả thực nghiệm đã chứng minh dạng pha trà, dạng viên nang và dạng chiết xuất cồn tạo ra các phản ứng sinh học khác biệt rõ rệt trên cơ tử cung [7].
Hiểu lầm thứ ba là dùng lá mâm xôi để thúc đẩy chuyển dạ dễ dàng hơn bằng cách tăng co bóp tử cung trực tiếp. Nghiên cứu năm 2010 khẳng định kết quả thực nghiệm không ủng hộ giả thuyết cho rằng lá mâm xôi đỏ giúp tăng cường chuyển dạ thông qua tác động trực tiếp lên sự co bóp tử cung [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ đang mang thai là đối tượng đầu tiên cần đặc biệt thận trọng. Các dữ liệu cho thấy lá mâm xôi có thể gây kích thích co bóp trên mô tử cung người mang thai và tạo ra các phản ứng co giãn thất thường khi có mặt hormone oxytocin [1] [7]. Việc tự ý dùng có thể tiềm ẩn rủi ro không lường trước đối với thai kỳ.
Những người bị đau bụng kinh dữ dội hoặc đau bụng kinh thứ phát do các bệnh lý vùng chậu (như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung) không nên dựa vào trà lá mâm xôi để điều trị [2]. Khi cơn đau đi kèm các triệu chứng nặng như nôn mửa liên tục, tiêu chảy, mệt lả [2], người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị giảm đau, chống co thắt cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và chăm sóc kỳ kinh
Các nghiên cứu hiện tại không đưa ra liều lượng chuẩn hay thời điểm uống tối ưu đối với trà lá mâm xôi để giảm đau bụng kinh ở người [1] [7]. Nếu muốn sử dụng như một thức uống làm ấm cơ thể trong kỳ kinh, chị em chỉ nên dùng dạng trà pha loãng với lượng vừa phải và lắng nghe phản ứng của cơ thể. Vì phương pháp chiết xuất quyết định hoạt tính [1] [7], không nên tự ý sắc đặc hoặc uống các loại viên nang, cao chiết liều cao không rõ tiêu chuẩn.
Để kiểm soát cơn đau bụng kinh hiệu quả và an toàn, có thể kết hợp các biện pháp chăm sóc sức khỏe phổ thông đã được确立: chườm ấm vùng bụng dưới để hỗ trợ tuần hoàn máu, nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước ấm và duy trì chế độ ăn cân bằng. Nếu cơn đau ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt, việc sử dụng các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc thuốc chống co thắt theo đúng chỉ định của bác sĩ vẫn là giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc nhất [3].
Tóm lại, trà lá mâm xôi chứa các hoạt chất có thể tác động lên cơ trơn nhưng hiệu quả giảm co thắt tử cung khi hành kinh ở người vẫn chưa được chứng minh rõ ràng [1] [7]. Chị em nên nhìn nhận loại trà này như một thức uống hỗ trợ thư giãn hơn là một phương thuốc đặc trị đau bụng kinh. Khi có cơn đau bất thường hoặc kéo dài, hãy thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ điều trị phù hợp và an toàn.
