Những tuần cuối thai kỳ là khoảng thời gian nhiều áp lực với các bà mẹ. Trên các diễn đàn làm mẹ, lời truyền tai về việc uống trà lá mâm xôi đỏ để "mở tử cung nhanh, đẻ dễ, rút ngắn giờ đau" xuất hiện dày đặc. Nhiều thai phụ tìm mua loại trà thảo mộc này với hy vọng vượt cạn nhẹ nhàng hơn [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại không ủng hộ kỳ vọng này. Dữ liệu lâm sàng cho thấy trà lá mâm xôi không giúp khởi phát chuyển dạ hay rút ngắn giai đoạn chuyển dạ đầu tiên như lời đồn [2], [3]. Ngược lại, dược liệu này được xếp vào nhóm cần thận trọng khi mang thai do thiếu bằng chứng an toàn tuyệt đối và có thể gây tác dụng phụ trên một số cơ địa đặc biệt [2], [1].
Mức độ phổ biến của trà lá mâm xôi ở bà bầu
Lá mâm xôi đỏ (tên khoa học Rubus idaeus) là một trong những thảo dược được phụ nữ mang thai sử dụng nhiều nhất bên cạnh gừng, bạc hà, thì là và hoa cúc [2], [1]. Tại châu Âu, loại lá này từ lâu đã được dùng trong dân gian để giảm co thắt nhẹ khi hành kinh, trị tiêu chảy nhẹ hoặc súc miệng giảm viêm họng [4]. Trong thai kỳ, đa số phụ nữ tìm đến lá mâm xôi với niềm tin thảo dược này giúp kích thích cơn gò, làm chín muồi cổ tử cung và rút ngắn thời gian sinh nở [2], [1].
Một khảo sát công bố năm 2022 trên 121 phụ nữ sau sinh cho thấy 73% số người được hỏi (88 người) biết đến việc dùng trà thảo mộc khi mang bầu [5]. Trong đó, 38% (46 người) xác nhận đã trực tiếp uống trà lá mâm xôi trong thai kỳ dù chưa có dữ liệu thực nghiệm nào chứng minh rõ ràng công dụng của nó [5]. Đáng chú ý, 79% người tham gia khảo sát sẵn sàng tham gia các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai để làm rõ tác dụng thật sự của loại trà này [5].
Giải mã hoạt chất và cơ chế tác động lên cơ tử cung
Về mặt hóa học, lá của các loài mâm xôi tự nhiên và trồng trọt chứa hàm lượng cao hoạt chất flavonoid [4]. Ngoài ra, lá mâm xôi còn chứa chất chát tannin (chiếm 3,25% trọng lượng khô) và axit ellagic (chiếm 2,53% trọng lượng khô), thấp hơn khoảng một nửa so với lá mâm xôi đen [4]. Các hợp chất tự nhiên này tạo nên hoạt tính sinh học của trà khi đi vào cơ thể [4].
Để kiểm chứng khả năng thúc đẩy chuyển dạ, một nghiên cứu công bố năm 2010 đã thử nghiệm trực tiếp các chế phẩm lá mâm xôi đỏ thương mại (dạng trà, viên nang và dịch chiết cồn) lên cơ tử cung chuột trong ống nghiệm [6]. Ở nhóm chuột không mang thai đã xử lý nội tiết, trà và viên nang chỉ tạo ra các cơn co thắt yếu, còn dịch chiết cồn hầu như không có tác dụng [6]. Khi dùng ở nồng độ cao nhất, trà và viên nang thậm chí còn ức chế một phần các cơn co tử cung đang diễn ra do hormone oxytocin thúc đẩy [6].
Ở mô tử cung của động vật đang mang thai giai đoạn cuối, việc xử lý trước bằng trà lá mâm xôi không làm thay đổi khả năng phát động cơn co của oxytocin [4], [6]. Đối với các cơn co đã có sẵn do oxytocin, trà lá mâm xôi gây ra phản ứng bất định: lúc thì làm tăng nhẹ lực co, lúc lại làm tăng rồi chuyển sang ức chế cơn co [4], [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận hoạt tính của lá mâm xôi thay đổi thất thường tùy theo dạng bào chế và tình trạng mang thai, hoàn toàn không hỗ trợ giả thuyết rằng loại trà này giúp tăng cường chuyển dạ qua tác động trực tiếp lên cơ tử cung [4], [6]. Một tổng quan năm 2023 cũng chỉ ra rằng chiết xuất lá mâm xôi chỉ có tác động yếu lên việc khởi phát chuyển dạ, đồng thời có nguy cơ gây ảnh hưởng bất lợi đến quá trình chín muồi tự nhiên của cổ tử cung [1].
Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?
Cho đến nay, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đáng chú ý nhất được công bố vào năm 2001 tại một bệnh viện tuyến cuối ở Sydney, Australia [3]. Nghiên cứu theo dõi 192 phụ nữ mang thai con so, thuộc nhóm nguy cơ thấp, sinh con trong khoảng thời gian từ tháng 5/1999 đến tháng 2/2000 [3]. Những thai phụ này được chia nhóm uống viên nén lá mâm xôi (liều 2 viên x 1,2 g mỗi ngày) hoặc giả dược, bắt đầu từ tuần thai thứ 32 cho đến lúc chuyển dạ [3].
Kết quả cho thấy việc uống viên lá mâm xôi không gây tác dụng phụ rõ rệt cho mẹ và bé, nhưng cũng không làm rút ngắn giai đoạn 1 của cuộc chuyển dạ (giai đoạn cổ tử cung xóa mở gây đau nhiều nhất) như niềm tin phổ biến [3]. Điểm khác biệt có ý nghĩa lâm sàng duy nhất là giai đoạn 2 của chuyển dạ (giai đoạn rặn sổ thai) ở nhóm dùng lá mâm xôi ngắn hơn trung bình 9,59 phút, và tỷ lệ phải can thiệp bằng kẹp forceps thấp hơn so với nhóm giả dược (19,3% so với 30,4%) [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận định không có mối liên hệ đáng kể nào giữa việc uống viên lá mâm xôi với kết cục sinh nở chung, đồng thời đặt dấu hỏi về tính hiệu quả của liều lượng sử dụng [3].
Một đánh giá tích hợp hệ thống công bố năm 2021 đã phân tích thêm ba nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu khác về việc dùng lá mâm xôi trong thai kỳ [7]. Nghiên cứu thứ nhất trên 315 phụ nữ đánh giá tổn thương tầng sinh môn nhưng chỉ công bố tóm tắt, không nêu rõ số người dùng cụ thể cũng như cách dùng là uống hay bôi ngoài, và kết quả không thấy tác dụng có ý nghĩa thống kê nào của lá mâm xôi [7]. Nghiên cứu thứ hai khảo sát mẫu thuận tiện gồm 108 sản phụ (57 người có dùng lá mâm xôi với đủ dạng và liều lượng khác nhau, 51 người không dùng) [7]. Dù hơn 80% người dùng cảm thấy hài lòng và muốn giới thiệu cho bạn bè, số liệu y khoa không ghi nhận sự khác biệt nào về tuổi thai, việc thúc sinh, điểm sức khỏe sơ sinh Apgar dưới 6, huyết áp tâm trương, nước ối lẫn phân su, băng huyết sau sinh hay tỷ lệ trẻ phải vào khoa hồi sức [7].
Đáng lưu ý, trong nghiên cứu hồi cứu thứ ba được trích dẫn trong đánh giá năm 2021, một nhóm nhỏ gồm 34 thai phụ dùng lá mâm xôi lại có tỷ lệ mổ lấy thai cao hơn hẳn so với nhóm không dùng thảo dược (23,5% so với 9,1%, tỷ số chênh hiệu chỉnh là 3,47) [7]. Dù vậy, các tác giả lưu ý kết quả tăng tỷ lệ sinh mổ này chưa đủ độ tin cậy do cỡ mẫu quá nhỏ, sai lệch chọn mẫu, thiếu kiểm soát các yếu tố gây nhiễu và không rõ liều lượng hay thời gian dùng [7].
Tác động từ nghiên cứu thực nghiệm trên động vật
Bên cạnh dữ liệu trên người, các nhà khoa học cũng thực hiện thử nghiệm kiểm soát chặt chẽ trên động vật để quan sát ảnh hưởng truyền qua nhau thai [8]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 đã theo dõi chuột mẹ mang thai (dòng C57BL/6N Tac) được chia thành 3 nhóm (mỗi nhóm 10 con): nhóm uống nước lọc giả dược, nhóm uống dịch chiết nước lá mâm xôi đỏ nồng độ 1,78 mg/mL và nhóm uống nồng độ cao 2,66 mg/mL suốt thai kỳ [8].
Kết quả ghi nhận nhóm chuột uống dịch chiết lá mâm xôi liều cao có thời gian mang thai ngắn hơn nhưng quy mô ổ đẻ lại nhỏ hơn (ít con hơn) một cách có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [8]. Chuột mẹ dùng lá mâm xôi uống nhiều nước hơn, nhưng chuột con sinh ra lại bị sụt giảm cân nặng vào ngày thứ 4 và thứ 5 sau sinh [8]. Nghiên cứu kết luận việc tiêu thụ lá mâm xôi có ảnh hưởng đến quá trình sinh nở và khả năng sinh sản trên chuột, đồng thời hoạt chất đi qua nhau thai có thể tác động trực tiếp đến đặc điểm thể chất của thế hệ con [8].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược khi mang bầu
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều thai phụ là đánh đồng "thảo dược tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối" và "chắc chắn có lợi". Thực tế, dù hơn 80% người dùng trong khảo sát cảm thấy hài lòng về mặt tâm lý và sẵn sàng khuyên người khác dùng theo [7], cảm giác chủ quan này không đồng nghĩa với hiệu quả sinh học thực sự tại phòng sinh [3], [7]. Ngay cả khi giai đoạn rặn đẻ trong một thử nghiệm có giảm khoảng 9,59 phút, giai đoạn đau đớn kéo dài nhất là lúc chờ mở cổ tử cung vẫn không hề được rút ngắn [3].
Một hiểu lầm khác là uống càng đặc, càng sớm thì cổ tử cung càng nhanh mở. Các dữ liệu phân tích cơ chế năm 2023 cảnh báo chiết xuất lá mâm xôi không những có tác dụng thúc sinh yếu mà còn có khả năng tác động tiêu cực đến sự chín muồi cổ tử cung [1]. Trên mô cơ tử cung, nồng độ trà cao thậm chí gây ức chế ngược lại các cơn co thắt sẵn có của hormone oxytocin, làm rối loạn nhịp độ co bóp tự nhiên [4], [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Do các nghiên cứu trên động vật và lâm sàng còn chưa đầy đủ, chưa thể loại trừ hết các tác dụng không mong muốn trong khi lợi ích mang lại không rõ rệt, lá mâm xôi được xếp vào nhóm "sử dụng thận trọng trong thai kỳ" [2]. Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng loại trà này như một biện pháp y khoa để thúc sinh [2], [5].
Đặc biệt, thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ tuyệt đối phải cẩn trọng [2]. Y văn đã ghi nhận trường hợp một thai phụ 38 tuổi bị tiểu đường thai kỳ đang điều trị bằng insulin, sau khi uống trà lá mâm xôi ở tuần thai thứ 32 đã bị hạ đường huyết và buộc phải giảm liều insulin [2]. Mối liên quan giữa tình trạng tụt đường huyết của sản phụ này với trà lá mâm xôi đã được xác nhận, đồng thời các nghiên cứu trên động vật cũng từng ghi nhận tác dụng làm hạ đường huyết tương tự ở họ lá mâm xôi [2]. Ngoài ra, phụ nữ trong tam cá nguyệt đầu và thứ hai, hoặc người có tiền sử sinh non, thai nhẹ cân cũng không nên tự ý dùng do các cảnh báo về giảm thời gian mang thai và giảm cân nặng con non trên thực nghiệm động vật [8].
Gợi ý áp dụng thực tế và chuẩn bị vượt cạn an toàn
Thay vì phụ thuộc vào các loại lá hay trà truyền miệng chưa rõ hàm lượng hoạt chất, thai phụ nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa trước khi đưa bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào vào cơ thể [5]. Trong thực tế, các chế phẩm lá mâm xôi trên thị trường (từ trà pha nóng, viên nang đến dịch chiết) có hoạt tính sinh học rất khác nhau và không có chuẩn liều lượng thống nhất được chứng minh hiệu quả trên lâm sàng [3], [6], [7]. Ngay cả mức liều 2 viên nén 1,2 g mỗi ngày từ tuần 32 trong nghiên cứu tại Australia cũng không giúp rút ngắn thời gian mở cổ tử cung [3].
Để chuẩn bị cho cuộc chuyển dạ thuận lợi, thai phụ nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc tiền sản đã được y học xác lập vững chắc. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc, vận động nhẹ nhàng phù hợp với thể trạng và tham gia các lớp học tiền sản để nắm vững kỹ thuật thở, rặn sinh sẽ mang lại lợi ích thiết thực hơn. Nếu đang có bệnh nền như tiểu đường thai kỳ hoặc đang dùng thuốc điều trị, việc giữ nguyên phác đồ của bác sĩ và tránh các loại trà thảo mộc gây tương tác đường huyết là nguyên tắc an toàn hàng đầu [2].
Tóm lại, trà lá mâm xôi đỏ không phải là "thần dược" giúp sinh nhanh hay làm mềm cổ tử cung như lời đồn [3], [1]. Các bằng chứng khoa học hiện hành cho thấy thảo dược này không rút ngắn giai đoạn chờ mở tử cung, chỉ rút ngắn chưa tới 10 phút ở giai đoạn rặn sổ thai và tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết ở người tiểu đường thai kỳ [2], [3]. Thai phụ nên giữ tâm lý thoải mái, ưu tiên các phương pháp theo dõi y khoa chuẩn mực và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào cuối thai kỳ [2], [5].
