Trà hoa cúc từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc trong nhiều gia đình nhờ hương thơm thanh nhẹ và đặc tính hỗ trợ giấc ngủ. Rất nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà ấm mỗi tối để thư giãn tinh thần sau một ngày làm việc căng thẳng. Tuy nhiên, với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang mắc chứng viêm mũi dị ứng theo mùa, thức uống thảo mộc này liệu có thực sự lành tính như số đông vẫn nghĩ?
Câu trả lời từ các chuyên gia miễn dịch học là trà hoa cúc không hoàn toàn an toàn cho người bị dị ứng phấn hoa. Những người có tiền sử mẫn cảm với phấn hoa cỏ dại, đặc biệt là các loài thuộc họ Cúc, đối mặt với rủi ro gặp phải các phản ứng dị ứng chéo khi sử dụng loại trà này [1], [2]. Mức độ biểu hiện có thể dao động từ cảm giác ngứa ngáy vùng khoang miệng cho đến những biến chứng nguy hiểm tính mạng như khó thở hay sốc phản vệ [1], [2].
Nguy cơ tiềm ẩn sau tách trà thảo mộc thơm lành
Trà hoa cúc La Mã (Matricaria chamomilla) là một trong những loại trà thảo mộc phổ biến bậc nhất hiện nay. Đa phần người tiêu dùng tin rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ hoa cỏ thiên nhiên đều lành tính và không mang lại tác dụng phụ. Niềm tin này khiến nhiều người bỏ qua các cảnh báo về cơ địa dị ứng cá nhân khi thưởng thức đồ uống thảo dược.
Đối với người bình thường, trà hoa cúc có thể là một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ xoa dịu thần kinh. Nhưng đối với những người có hệ miễn dịch nhạy cảm với dị nguyên đường hô hấp, các thành phần protein hoặc hạt phấn còn sót lại trong hoa cúc khô có thể trở thành yếu tố kích hoạt phản ứng bất lợi [1], [3]. Sự chủ quan trước một tách trà thảo mộc quen thuộc có thể dẫn tới những tình huống cấp cứu ngoài ý muốn [1].
Các bác sĩ chuyên khoa dị ứng thường xuyên khuyến cáo rằng người có cơ địa dị ứng đường hô hấp cần cẩn trọng với những gì họ ăn và uống [2], [4]. Mối liên hệ giữa phấn hoa bay trong không khí và các loại đồ uống thảo dược không tách rời nhau, mà gắn bó chặt chẽ qua cấu trúc sinh học của thực vật [2], [4].
Cơ chế dị ứng chéo: Khi hệ miễn dịch bị nhầm lẫn
Hiện tượng dị ứng với trà hoa cúc ở người dị ứng phấn hoa bắt nguồn từ một cơ chế y học mang tên phản ứng chéo qua trung gian kháng thể IgE [1], [2]. Cây hoa cúc dùng làm trà thuộc họ Cúc (Asteraceae hay Compositae), một họ thực vật rất lớn bao gồm nhiều loại cỏ dại thụ phấn nhờ gió như ngải cứu (Artemisia vulgaris) và cỏ phấn hương (Ambrosia) [1], [4].
Khi một người thường xuyên hít phải phấn hoa ngải cứu hoặc cỏ phấn hương trong không khí, hệ thống miễn dịch của họ bị mẫn cảm và sản sinh ra lượng lớn kháng thể IgE đặc hiệu [1], [2]. Các kháng thể này được lập trình để nhận diện các chuỗi protein đặc trưng của hạt phấn xâm nhập qua đường hô hấp [1]. Điều đáng nói là các loài cây trong cùng họ Cúc lại sở hữu những cấu trúc protein tương đồng nhau [1], [4].
Khi người bệnh uống nước hãm từ hoa cúc, các protein hòa tan hoặc các hạt phấn hoa Matricaria chamomilla có trong nước trà sẽ tiếp xúc với niêm mạc miệng và đường tiêu hóa [1], [3]. Kháng thể IgE có sẵn trong cơ thể lập tức nhận diện nhầm các protein này là dị nguyên phấn hoa nguy hiểm [1]. Quá trình này kích hoạt các tế bào mast giải phóng ồ ạt hóa chất trung gian, dẫn đến các phản ứng dị ứng tức thì thuộc loại I [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ sốc phản vệ từ trà hoa cúc
Các y văn quốc tế đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng điển hình chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa việc mẫn cảm với phấn hoa và dị ứng trà hoa cúc. Một nghiên cứu báo cáo ca bệnh công bố năm 1989 đã mô tả trường hợp một bé trai 8 tuổi có cơ địa dị ứng bị sốc phản vệ dữ dội sau khi uống trà hoa cúc lần đầu tiên [1]. Bệnh nhân này trước đó vốn mắc bệnh sốt cỏ khô (hay fever) và hen phế quản do dị ứng với nhiều loại phấn hoa, bao gồm phấn cỏ, phấn cây ô liu và phấn cây ngải cứu [1].
Các bác sĩ đã tiến hành hàng loạt xét nghiệm chuyên sâu để làm rõ nguyên nhân của phản ứng sốc nguy kịch này [1]. Kết quả thử nghiệm lẩy da và thử nghiệm truyền thụ động đều cho kết quả dương tính đối với dịch chiết trà hoa cúc [1]. Bằng kỹ thuật ELISA, các nhà khoa học đã tìm thấy sự hiện diện của cả kháng thể IgE đặc hiệu kháng dịch chiết trà hoa cúc và kháng thể IgE kháng dịch chiết phấn hoa Matricaria chamomilla trong huyết thanh của bệnh nhi [1].
Nghiên cứu ức chế ELISA tiếp tục chứng minh sự phản ứng chéo rõ rệt giữa dịch chiết trà hoa cúc với phấn hoa của Matricaria chamomilla, cỏ phấn hương khổng lồ (Ambrosia trifida) và ngải cứu (Artemisia vulgaris) [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cơ chế miễn dịch loại I qua trung gian IgE là nguyên nhân gây ra sốc phản vệ ở bệnh nhân, đồng thời xác nhận bệnh nhân bị phản ứng chéo với phấn hoa Matricaria chamomilla trong nước trà do trước đó cơ thể đã bị mẫn cảm với phấn hoa ngải cứu [1].
Mối liên hệ giữa dị ứng hô hấp và dị ứng thực phẩm thảo mộc còn được củng cố bởi một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 [2]. Công trình này chỉ ra rằng ở những bệnh nhân có bệnh lý dị ứng đường hô hấp, hiện tượng phản ứng chéo giữa dị nguyên không khí và thực phẩm có thể khởi phát dị ứng thức ăn, với biểu hiện từ hội chứng dị ứng miệng đến sốc phản vệ đe dọa tính mạng [2]. Nghiên cứu đã xác lập mối liên kết lâm sàng giữa ngải cứu và hoa cúc (mugwort-chamomile association) [2]. Bệnh nhân mẫn cảm với phấn hoa họ Cúc, đặc biệt là ngải cứu và cỏ phấn hương, cũng được ghi nhận gặp phản ứng dị ứng khi dùng các sản phẩm chứa hạt phấn như mật ong, sữa ong chúa hoặc phấn ong [2].
Thảo dược họ Cúc và gánh nặng dị ứng hô hấp
Nghiên cứu y khoa công bố năm 2024 tại châu Âu đã nhấn mạnh mức độ nguy hiểm của các loài cỏ dại thuộc họ Cúc đối với sức khỏe cộng đồng [4]. Các loài cỏ dại thụ phấn nhờ gió thuộc họ Asteraceae có tính sinh dị ứng rất cao và là nguồn dị nguyên đường thở chủ yếu vào cuối mùa hè và mùa thu [4]. Dị ứng phấn hoa cỏ phấn hương và phấn hoa ngải cứu đã trở thành một gánh nặng y tế lớn tại châu Âu [4].
Các tác giả của công trình này chỉ rõ rằng một số người bị dị ứng hô hấp với phấn hoa cỏ dại có thể phải chịu các phản ứng quá mẫn khi sử dụng các thuốc thảo dược chiết xuất từ một số loài thực vật có phản ứng chéo thuộc họ Cúc, chẳng hạn như hoa cúc (chamomile), cúc vạn thọ (marigold) và cúc dại tím (purple coneflower) [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh các bác sĩ đa khoa, bác sĩ tai mũi họng và bác sĩ chuyên khoa hô hấp cần nắm vững các xét nghiệm chẩn đoán dị ứng để hỗ trợ bệnh nhân chính xác [4]. Đồng thời, các chuyên gia dị ứng cần cập nhật các khuyến nghị từ Ủy ban Sản phẩm Thuốc Thảo dược thuộc Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) để cảnh báo cho người bệnh về những rủi ro tiềm ẩn này [4].
Mối nguy hiểm từ các sản phẩm tự nhiên chứa phấn hoa họ Cúc cũng từng được ghi nhận trong một nghiên cứu công bố năm 1979 [5]. Các nhà khoa học đã báo cáo về ba bệnh nhân gặp phản ứng dị ứng tức thì sau khi sử dụng một loại thực phẩm bổ sung mang tên "phấn ong" [5]. Khi kiểm tra sản phẩm, người ta phát hiện trong phấn ong có lẫn phấn hoa của cây bồ công anh, một loài thực vật cũng thuộc họ Cúc như cỏ phấn hương [5].
Các thử nghiệm trong cơ thể sống (in vivo) và trong ống nghiệm (in vitro) đã chứng minh ba bệnh nhân này bị mẫn cảm với nhiều thành viên khác nhau của họ Cúc, chứ không phải dị ứng với các kháng nguyên có nguồn gốc từ loài ong [5]. Thử nghiệm ức chế RAST cũng đã xác nhận sự phản ứng chéo giữa loại thực phẩm sức khỏe này và phấn hoa họ Cúc [5]. Công trình khẳng định người có cơ địa dị ứng hoàn toàn có thể gặp cơn sốc phản vệ khi ăn hoặc uống phải các kháng nguyên trong thực phẩm có phản ứng chéo với loại phấn hoa mà họ đã mẫn cảm [5].
Phản ứng dị ứng khi tiếp xúc niêm mạc ngoài đường tiêu hóa
Không chỉ gây nguy hiểm khi uống trực tiếp, nước hãm hoa cúc còn có thể gây dị ứng nghiêm trọng qua niêm mạc mắt nếu dùng sai cách. Theo một nghiên cứu công bố năm 1990, thói quen dùng nước trà hoa cúc để rửa mắt là một mẹo dân gian thường được nhiều người áp dụng để điều trị viêm kết mạc và kích ứng mắt [3]. Tuy nhiên, phương pháp này tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với người có cơ địa dị ứng [3].
Nghiên cứu đã theo dõi 7 bệnh nhân mắc bệnh sốt cỏ khô bị viêm kết mạc sau khi rửa mắt bằng nước trà hoa cúc, trong đó có 2 trường hợp xuất hiện phù mạch ở mi mắt [3]. Khi tiến hành kiểm tra chuyên sâu, toàn bộ 7 bệnh nhân đều có phản ứng lẩy da dương tính với dịch chiết trà hoa cúc, dịch chiết phấn hoa Matricaria chamomilla và dịch chiết phấn hoa ngải cứu Artemisia vulgaris [3]. Tất cả các bệnh nhân này cũng đều có phản ứng kích thích kết mạc dương tính khi tiếp xúc với dịch chiết trà hoa cúc [3].
Điều đáng chú ý là khi các nhà nghiên cứu cho 7 bệnh nhân này thực hiện thử nghiệm kích thích qua đường uống với nước hãm trà hoa cúc, không có triệu chứng lâm sàng nào xuất hiện ở đường tiêu hóa hay toàn thân [3]. Hoạt tính kháng thể IgE kháng trà hoa cúc cũng như kháng Matricaria và Artemisia đều được phát hiện trong huyết thanh của cả 7 bệnh nhân qua xét nghiệm ELISA [3]. Kháng thể IgE với trà hoa cúc có thể bị hấp phụ hoàn toàn bởi dịch chiết phấn hoa Matricaria [3].
Khi thực hiện thử nghiệm trên 100 người bị sốt cỏ khô làm nhóm đối chứng, các nhà nghiên cứu nhận thấy có 15 người có phản ứng da tức thì với ngải cứu Artemisia [3]. Trong số đó, có 8 người phản ứng với phấn hoa Matricaria và 5 người phản ứng với trà hoa cúc [3]. Tuy nhiên, chỉ có 2 người trong nhóm đối chứng này có phản ứng kích thích kết mạc dương tính [3]. Các tác giả đưa ra kết luận rõ ràng rằng việc rửa mắt bằng nước trà hoa cúc có thể gây viêm kết mạc dị ứng, và các hạt phấn hoa Matricaria chamomilla lẫn trong nước trà chính là dị nguyên trực tiếp gây ra phản ứng này [3].
Giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện nay
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rất rõ ràng cơ chế dị ứng chéo giữa phấn hoa cỏ dại và trà hoa cúc ở cấp độ phân tử và tế bào [1], [2]. Dù vậy, chúng ta cũng cần nhìn nhận các giới hạn của bằng chứng hiện có để không hoang mang thái quá. Nhiều nghiên cứu y khoa về dị ứng trà hoa cúc được thực hiện dưới dạng báo cáo từng ca bệnh cá biệt hoặc các chuỗi ca bệnh với số lượng người tham gia tương đối nhỏ [1], [5], [3].
Thực tế lâm sàng cho thấy không phải bất kỳ ai bị dị ứng phấn hoa cũng đều sẽ bị sốc phản vệ hay viêm kết mạc khi tiếp xúc với trà hoa cúc. Có những bệnh nhân phản ứng rất mạnh tại niêm mạc mắt nhưng khi uống thử nghiệm lại không xuất hiện triệu chứng [3]. Mức độ dị ứng phụ thuộc rất lớn vào nồng độ kháng thể IgE trong máu, ngưỡng nhạy cảm riêng của từng cơ thể, cũng như lượng phấn hoa thực tế còn tồn dư trong mẻ trà [1], [3]. Mặc dù vậy, nguy cơ xuất hiện biến chứng nặng luôn hiện hữu và không thể xem nhẹ [1], [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng trà hoa cúc
Một hiểu lầm kinh điển của rất nhiều người là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì không bao giờ gây dị ứng". Khoa học đã chứng minh phấn hoa thực vật là một trong những nguồn dị nguyên mạnh mẽ nhất gây phản ứng quá mẫn ở người [1], [4]. Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại, đặc biệt là khi cơ thể đã có sẵn bệnh lý tự miễn hoặc cơ địa dị ứng [1], [5].
Nhiều người lại tin rằng việc dùng nước sôi 100 độ C để pha trà sẽ tiêu diệt hoặc làm biến tính toàn bộ các chất gây dị ứng. Đây là một quan niệm sai lầm. Dù nước sôi có thể làm chín cánh hoa, các protein dị nguyên và các hạt phấn hoa siêu nhỏ vẫn hòa tan hoặc lơ lửng trong dịch trà [1], [3]. Khi uống vào, chúng vẫn dễ dàng kích hoạt các kháng thể IgE đang chực chờ trên bề mặt tế bào mast [1].
Một sai lầm nguy hại khác là nhầm lẫn triệu chứng dị ứng với phản ứng "thanh lọc" hay "thải độc" của cơ thể. Khi uống trà hoa cúc và thấy ngứa rát họng, sưng nhẹ ở môi hoặc đỏ da, nhiều người lầm tưởng trà đang giúp "đẩy độc tố" ra ngoài nên tiếp tục uống nhiều hơn. Trên thực tế, đó chính là dấu hiệu sớm của phản ứng dị ứng tức thì, nếu tiếp tục nạp dị nguyên vào cơ thể, tình trạng có thể nhanh chóng tiến triển thành khó thở thanh quản hoặc tụt huyết áp nguy kịch [1], [2].
Nhóm người cần thận trọng đặc biệt trước khi dùng
Dựa trên các nghiên cứu khoa học, những đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng và tốt nhất nên tránh sử dụng trà hoa cúc nếu chưa có tư vấn y khoa:
Thứ nhất là những người đã được chẩn đoán mắc bệnh sốt cỏ khô (viêm mũi dị ứng theo mùa) hoặc hen phế quản do phấn hoa cỏ dại [1]. Đặc biệt, những người mẫn cảm với phấn hoa ngải cứu (Artemisia) và cỏ phấn hương (Ambrosia) có nguy cơ phản ứng chéo cao nhất với hoa cúc [1], [2], [4].
Thứ hai là những người từng có tiền sử dị ứng với các loại cây cỏ khác cùng thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cúc vạn thọ, hoa cúc dại tím hay bồ công anh [4], [5]. Hệ miễn dịch của nhóm người này có khả năng rất cao sẽ phản ứng với protein của hoa cúc La Mã [1], [5].
Thứ ba là người từng có phản ứng bất thường khi sử dụng mật ong, sữa ong chúa hoặc các viên uống bổ sung phấn ong [2], [5]. Các sản phẩm từ loài ong thường chứa một lượng đáng kể phấn hoa họ Cúc và có thể gây dị ứng tức thì [2], [5].
Thứ tư là trẻ em có cơ địa dị ứng phức tạp (atopic). Như nghiên cứu đã chỉ ra, trẻ em có cơ địa dị ứng có thể phản ứng rất dữ dội ngay trong lần đầu tiên tiếp xúc với nước trà hoa cúc [1]. Phụ huynh tuyệt đối không nên tùy tiện cho trẻ uống trà thảo mộc này mà không theo dõi sát sao.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử trí khi gặp sự cố
Để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe bản thân và gia đình khi sử dụng trà hoa cúc, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:
Nếu bạn có tiền sử viêm mũi dị ứng nhưng vẫn muốn thử dùng trà hoa cúc, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước. Khi bắt đầu, chỉ nên nhấp một ngụm rất nhỏ và chờ đợi trong vòng 30 đến 60 phút để quan sát phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ cảm giác châm chích, ngứa môi, ngứa vòm họng hay sưng mí mắt, cần ngừng uống ngay lập tức và súc miệng bằng nước lọc sạch.
Tuyệt đối không áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng như dùng nước hãm trà hoa cúc để rửa mắt, nhỏ mắt hoặc đắp lên vùng da đang bị viêm loét [3]. Hành động này có thể đưa trực tiếp dị nguyên phấn hoa vào niêm mạc nhạy cảm, gây ra viêm kết mạc dị ứng cấp tính và phù mạch nghiêm trọng quanh mắt [3].
Trong trường hợp vô tình sử dụng và xuất hiện các dấu hiệu của sốc phản vệ như khó thở, tức ngực, thở khò khè, hoa mắt, chóng mặt hoặc nổi mề đay toàn thân, người bệnh cần được đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất [1], [2]. Các phản ứng dị ứng loại I tiến triển rất nhanh, việc xử trí cấp cứu kịp thời bằng thuốc chuyên dụng là yếu tố quyết định để bảo vệ tính mạng [1].
Trà hoa cúc là một thức uống thảo mộc tao nhã với nhiều giá trị thư giãn cho người có sức khỏe bình thường. Tuy nhiên, sự an toàn của nó mang tính tương đối và phụ thuộc chặt chẽ vào cơ địa miễn dịch của từng người [1], [4]. Hiểu đúng bản chất của dị ứng phấn hoa và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa để tận hưởng lối sống lành mạnh mà không phải đối mặt với những rủi ro sức khỏe đáng tiếc.
