Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc thiên nhiên với mong muốn giảm cân nhanh chóng mà không cần ăn kiêng hay tập luyện khắt khe. Trong số đó, trà thảo quyết minh (hạt muồng muồng) thường được quảng cáo rầm rộ như một phương thuốc thanh lọc, "đốt mỡ bụng" và làm nhẹ người chỉ sau vài lần uống. Nhìn thấy kim bàn cân tụt xuống 1 đến 2 kg sau một vài ngày, không ít người tin rằng lớp mỡ thừa cứng đầu đã thực sự bị thiêu đốt.
Tuy nhiên, sự thật khoa học lại hoàn toàn trái ngược: thảo quyết minh không hề có khả năng đốt cháy mỡ thừa trong cơ thể. Hiện tượng giảm cân nhanh chóng mà người dùng trải qua thực chất chỉ là hệ quả của việc mất nước cấp tính và tống tháo phân rỗng đường tiêu hóa do tác dụng nhuận tràng mạnh mẽ của dược liệu này.
Cơn sốt trà thảo quyết minh và ảo tưởng "đốt mỡ siêu tốc"
Trong các hội nhóm chia sẻ kinh nghiệm giữ dáng, hạt thảo quyết minh sao vàng được nhiều người truyền tai nhau như một bí quyết giảm béo lành tính. Người dùng thường nấu nước uống hằng ngày thay trà và nhanh chóng cảm nhận cảm giác "nhẹ bụng", bụng phẳng hơn và cân nặng sụt đi thấy rõ chỉ sau vài lần đi đại tiện nhiều lần trong ngày.
Tâm lý muốn đạt kết quả nhanh khiến nhiều người lầm tưởng rằng những lần đi ngoài liên tục là dấu hiệu cơ thể đang "thải độc" và "đào thải chất béo dư thừa". Cảm giác nhẹ nhõm tức thì này dễ tạo ra một sự an tâm giả tạo, biến việc uống trà nhuận tràng thành một thói quen hằng ngày mà không lường trước được bản chất sinh lý học đằng sau con số trên bàn cân.
Cơ chế tác động: Vì sao uống trà lại thấy sụt cân?
Hạt thảo quyết minh (tên khoa học là Cassia tora) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng với công dụng nhuận tràng, thông tiện, sáng mắt. Phân tích hóa học hiện đại cho thấy thành phần chính trong hạt thảo quyết minh bao gồm các hợp chất anthraquinone, anthraquinone glycoside và các dẫn xuất naphthalene [1]. Trong đó, hoạt chất chrysophanol là một trong những thành phần tiêu biểu được phân lập từ hạt của loài cây này [1].
Các hợp chất thuộc nhóm anthraquinone có đặc tính kích thích trực tiếp lên niêm mạc đại tràng, thúc đẩy nhu động ruột co bóp mạnh mẽ và làm giảm sự tái hấp thu nước ở lòng ruột. Khi ruột tăng co bóp và lượng chất lỏng không kịp tái hấp thu, người uống sẽ có biểu hiện đi đại tiện nhiều lần hoặc tiêu chảy nhẹ. Quá trình tống tháo ồ ạt này đưa toàn bộ khối lượng phân, cặn bã và một lượng nước rất lớn ra khỏi cơ thể, dẫn đến sự sụt giảm tức thì về trọng lượng toàn thân chứ không hề can thiệp vào quá trình phân giải mô mỡ.
Nước đi, cân tụt: Bằng chứng khoa học về sự tụt cân giả tạo
Để hiểu vì sao việc mất nước lại tạo ra cảm giác "giảm cân nhanh", chúng ta cần nhìn vào các nghiên cứu sinh lý học về tình trạng mất nước của cơ thể. Trọng lượng cơ thể người có thể biến động rất lớn trong thời gian ngắn chỉ đơn thuần do sự thay đổi thể tích dịch lỏng.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược chéo trên 4 người trưởng thành khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của việc mất nước toàn thân do thuốc [2]. Các nhà nghiên cứu đã cho người tham gia dùng một liều đơn 60 mg thuốc lợi tiểu Lasix và theo dõi sự thay đổi [2]. Kết quả ghi nhận Lasix gây ra tình trạng mất nước toàn thân với mức sụt giảm khoảng 1% tổng khối lượng cơ thể [2]. Sự sụt cân này xuất hiện rất nhanh, chỉ trong khoảng thời gian từ 1 đến 4 giờ sau khi dùng thuốc và kéo dài ít nhất 8 giờ tiếp theo [2]. Thử nghiệm này chứng minh rõ ràng rằng việc kích thích đào thải chất lỏng qua đường bài tiết có thể làm cân nặng giảm đi ngay lập tức nhưng không làm giảm một gam mỡ nào [2].
Tương tự, một nghiên cứu trên 19 người trưởng thành khỏe mạnh vận động ở cường độ 60-80% VO2max trong môi trường nhiệt độ 32 độ C cho thấy cơ thể mất đi khoảng 2,5% trọng lượng (tương đương 1,95 ± 0,12 kg) thuần túy do mất nước qua mồ hôi và hơi thở [3]. Sau khi ngừng vận động và được bù lại các loại chất lỏng khác nhau, cân nặng của họ phục hồi theo tỷ lệ bù dịch [3].
Các dữ liệu này khẳng định rằng sự dao động từ 1 đến 2 kg cân nặng sau khi uống các loại trà nhuận tràng hay bài tiết chất lỏng không phản ánh sự thay đổi của lượng mỡ tích tụ. Một khi cơ thể được uống đủ nước bù lại, toàn bộ trọng lượng đã mất sẽ nhanh chóng quay trở về trạng thái ban đầu.
Nghiên cứu lâm sàng: Thảo quyết minh thực sự làm được gì?
Nếu không giúp đốt cháy mỡ thừa, vậy thảo quyết minh có những tác động sinh học nào đối với cơ thể con người đã được khoa học ghi nhận? Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược với thiết kế chéo kéo dài trên 60 người trưởng thành có cân nặng bình thường (từ 20 đến 55 tuổi) đã làm sáng tỏ điều này [4].
Trong nghiên cứu, 60 người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm, trải qua hai giai đoạn điều trị kéo dài 24 tuần mỗi giai đoạn, xen giữa là 4 tuần đào thải thuốc [4]. Liều lượng thảo quyết minh được sử dụng là 330 mg, uống ba lần mỗi ngày (hoặc giả dược tương ứng) [4]. Các chỉ số về độ an toàn, chỉ số khối cơ thể (BMI), huyết áp, đường huyết lúc đói, HbA1c, bộ mỡ máu và chất chống oxy hóa được đo lường tại thời điểm bắt đầu và định kỳ mỗi 3 tháng [4].
Kết quả cho thấy việc bổ sung thảo quyết minh dung nạp tốt, an toàn và mang lại hiệu quả cải thiện lipid máu cùng khả năng chống oxy hóa [4]. Cụ thể, thảo quyết minh tạo ra mức tăng ròng có ý nghĩa đối với cholesterol lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) là 0,83 [0,57; 1,09] và làm giảm cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) ở mức -1,08 [-1,63; -0,54] [4]. Bên cạnh đó, thảo quyết minh thúc đẩy mạnh mẽ các chỉ số enzyme chống oxy hóa nội sinh: superoxide dismutase tăng 27,63 [24,39; 30,88], catalase tăng 0,32 [0,28; 0,36], glutathione peroxidase tăng 0,68 [0,56; 0,80], glutathione s-transferase tăng 0,25 [0,22; 0,29] và glutathione tăng 0,32 [0,29; 0,36] [4].
Thử nghiệm lâm sàng này chứng minh thảo quyết minh có vai trò tích cực trong việc hỗ trợ điều hòa lipid máu và chống oxy hóa ở người khỏe mạnh, nhưng nghiên cứu hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ tác dụng "đốt cháy calo" hay giảm cân thần tốc nào đối với chỉ số BMI [4].
Các tiềm năng sinh học khác từ phòng thí nghiệm
Bên cạnh tác động lên chuyển hóa lipid máu và hệ thống chống oxy hóa, các nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra nhiều tiềm năng quý giá khác của loài dược liệu này.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột bị suy giảm thần kinh do nhôm đã sử dụng chiết xuất methanol của hạt thảo quyết minh [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ngăn ngừa quá trình kết tụ các dạng monomer, oligomer và sợi của Abeta1-42 trong ống nghiệm [5]. Khi cho chuột uống hàng ngày liều 100 và 400 mg chiết xuất trên mỗi kg thể trọng liên tục trong 60 ngày, khả năng nhận thức và hành vi của chuột được cải thiện rõ rệt [5]. Liệu pháp này giúp phục hồi hoạt động của các enzyme chống oxy hóa, giảm quá trình peroxy hóa lipid và hoạt tính acetylcholinesterase, hạ thấp các cytokine gây viêm và làm tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh BDNF ở cả vùng hải mã và vỏ não trước trán [5]. Đồng thời, chiết xuất còn bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào thần kinh tại các vùng CA1 và CA3 của hải mã [5].
Ở một hướng nghiên cứu khác vào năm 2023, các nhà khoa học đã phân lập hoạt chất chrysophanol từ hạt thảo quyết minh để thử nghiệm trên tế bào biểu mô sắc tố võng mạc người tiếp xúc với ánh sáng xanh [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thảo quyết minh và chrysophanol giúp ức chế quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và làm giảm biểu hiện mRNA của các gen liên quan đến con đường apoptosis, cho thấy tiềm năng bảo vệ võng mạc trước hiện tượng oxy hóa quá mức [1].
Những bằng chứng này cho thấy giá trị thực sự của thảo quyết minh nằm ở việc bảo vệ tế bào, hỗ trợ chuyển hóa mỡ máu và thần kinh, chứ không phải một công cụ ép cân cấp tốc.
Mặt trái khi lạm dụng trà thảo quyết minh để ép cân
Việc ngộ nhận công dụng nhuận tràng thành "đốt mỡ" và lạm dụng trà thảo quyết minh liều cao trong thời gian dài tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe. Khi người dùng cố tình uống lượng lớn để duy trì việc sụt cân, tình trạng đi ngoài nhiều lần sẽ dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng.
Mất nước mạn tính khiến thể tích tuần hoàn giảm sút, dẫn đến mệt mỏi, tụt huyết áp, hoa mắt chóng mặt và giảm hiệu suất hoạt động thể chất lẫn trí tuệ. Nguy hiểm hơn, việc kích thích đại tràng liên tục bằng các hợp chất anthraquinone có thể gây ra hiện tượng nhờn thuốc, làm suy giảm trương lực cơ trơn của ruột. Khi ngừng uống trà, người dùng rất dễ rơi vào tình trạng táo bón nặng hơn do ruột mất đi khả năng co bóp tự nhiên.
Ngoài ra, cảm giác sụt cân nhanh chóng dễ tạo ra tâm lý ỷ lại, khiến người thừa cân lơ là chế độ dinh dưỡng lành mạnh và lười vận động, vô tình cản trở việc kiểm soát cân nặng bền vững.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo quyết minh?
Do sở hữu dược tính nhuận tràng rõ rệt, thảo quyết minh không phải là thức uống phù hợp cho tất cả mọi người. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người đang bị tiêu chảy, viêm đại tràng hoặc thường xuyên đi phân lỏng tuyệt đối không nên dùng, vì anthraquinone sẽ làm tình trạng mất nước và đau bụng trầm trọng thêm [1].
- Người có huyết áp thấp hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ cộng hưởng làm tụt huyết áp quá mức hoặc mất cân bằng điện giải.
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú cần tránh tự ý sử dụng các chế phẩm chứa thảo quyết minh liều cao vì các kích thích co bóp nhu động ruột có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tử cung.
- Người đang có bệnh lý mạn tính về thận hoặc gan cần có sự chỉ định và giám sát của nhân viên y tế trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.
Hướng dẫn sử dụng đúng cách và giảm mỡ an toàn
Để khai thác các lợi ích hỗ trợ mỡ máu và chống oxy hóa của thảo quyết minh mà không gặp tác dụng phụ tiêu hóa, người dùng chỉ nên sử dụng với liều lượng vừa phải. Theo thử nghiệm lâm sàng, việc bổ sung chiết xuất chuẩn hóa ở mức 330 mg mỗi lần, dùng 3 lần mỗi ngày được chứng minh là an toàn và dung nạp tốt trên người [4].
Nếu sử dụng dưới dạng trà dân gian, hạt thảo quyết minh cần được sao vàng kỹ cho đến khi có mùi thơm nhẹ. Quá trình sao vàng sẽ giúp làm giảm bớt tính nhuận tràng của các hợp chất anthraquinone tự do, giúp nước trà trở nên êm dịu hơn với đường tiêu hóa. Chỉ nên hãm từ 5 đến 10 gram hạt đã sao vàng với nước sôi, uống ấm và không nên dùng liên tục nhiều tuần mà không có khoảng nghỉ.
Để giảm mỡ cơ thể thực sự, nguyên tắc bất biến là tạo ra sự thâm hụt calo thông qua chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, đủ đạm kết hợp với việc tập luyện thể chất đều đặn. Không có bất kỳ loại trà thảo mộc nào có thể thay thế được quy luật chuyển hóa năng lượng tự nhiên của cơ thể. Thảo quyết minh chỉ nên được xem như một dược liệu hỗ trợ sức khỏe tim mạch và chống oxy hóa khi được dùng đúng mực.