Sáng sớm thức dậy, nhiều người có thói quen uống viên thuốc điều trị suy giáp rồi nhâm nhi ngay tách trà nóng để tỉnh táo bắt đầu ngày mới. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân thắc mắc vì sao tuân thủ uống thuốc đều đặn mỗi ngày nhưng kết quả xét nghiệm máu vẫn báo chỉ số hormone chưa đạt mục tiêu.
Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là có. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy thói quen uống trà kéo dài làm cản trở quá trình hấp thu thuốc levothyroxine tại đường tiêu hóa, tương tự như tác động của cà phê [1]. Hơn nữa, chiết xuất trà xanh chứa hàm lượng lớn các hợp chất polyphenol flavonoid (như catechin) có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến sinh lý tuyến giáp nếu dùng ở liều lượng cao [2].
Hành trình hấp thu viên thuốc tuyến giáp trong cơ thể
Suy giáp là một trong những tình trạng thiếu hụt hormone phổ biến nhất ở người trưởng thành [3]. Nguyên nhân hàng đầu gây suy giáp nguyên phát là viêm tuyến giáp tự miễn mạn tính, bên cạnh thể suy giáp trung ương hiếm gặp hơn do thiếu hụt hormone kích thích tuyến giáp (TSH) [3]. Phương pháp điều trị tiêu chuẩn hiện nay là liệu pháp thay thế hormone bằng thuốc levothyroxine (LT4) dạng uống một lần mỗi ngày [4, 5].
Dù thuốc có hiệu quả cao và chi phí thấp, nhiều bệnh nhân vẫn không thoát khỏi tình trạng suy giáp do uống thuốc không đúng lịch trình nhịn ăn hoặc gặp tương tác với thực phẩm, đồ uống [3, 5]. Khi uống viên nén LT4, thuốc cần trải qua giai đoạn hòa tan phụ thuộc vào độ pH sinh lý của dạ dày trước khi đi xuống ruột [1]. Quá trình hấp thu LT4 qua đường tiêu hóa diễn ra chủ yếu tại đoạn hỗng tràng và hồi tràng của ruột non [1]. Khoảng 60% đến 82% liều thuốc uống vào sẽ được cơ thể hấp thu trong vòng 3 giờ đầu tiên sau khi dùng [1].
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã làm rõ vai trò của protein vận chuyển thuốc tại ruột mang tên polypeptide vận chuyển anion hữu cơ 2B1 (OATP2B1) [4]. Các thí nghiệm trên dòng tế bào thận chó Madin-Darby II và tế bào ruột Caco-2 cho thấy hormone tuyến giáp chính là cơ chất và chất điều hòa phiên mã của OATP2B1 [4]. Trong tế bào ruột Caco-2, dòng chảy hấp thu hormone tuyến giáp bị suy giảm khi có mặt chất ức chế OATP2B1 là thuốc mỡ máu atorvastatin [4]. Phát hiện này giải thích cơ chế vì sao sự thay đổi sinh khả dụng đường uống và các tương tác thuốc - thực phẩm tại ruột lại gây ra sự chênh lệch lớn về liều lượng thuốc cần dùng giữa các bệnh nhân [4].
Bằng chứng lâm sàng về việc uống trà làm giảm hấp thu thuốc
Từ lâu, cà phê đã được biết đến là thức uống làm giảm mạnh khả năng hấp thu LT4 nếu uống cùng lúc hoặc trong vòng 1 giờ sau khi dùng thuốc [1]. Để kiểm chứng liệu trà có gây ra hiện tượng tương tự hay không, một nghiên cứu công bố năm 2022 tại Đài Loan đã tiến hành theo dõi trên 37 bệnh nhân suy giáp đang điều trị bằng viên nén LT4 [1]. Các bệnh nhân này được chia thành 3 nhóm dựa trên thói quen dùng đồ uống: nhóm chỉ uống trà, nhóm uống cả trà và cà phê, và nhóm chỉ uống cà phê [1].
Các nhà nghiên cứu đã đo nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH), triiodothyronine (T3) và thyroxine (T4) của bệnh nhân tại thời điểm ban đầu và sau 3 tháng kể từ khi yêu cầu họ thay đổi, ngừng thói quen uống các loại nước này gần giờ thuốc [1]. Kết quả sau 3 tháng cho thấy nồng độ TSH ở các bệnh nhân đều giảm xuống ở các mức độ khác nhau với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,001 hoặc p < 0,05) [1]. Trong điều trị suy giáp, chỉ số TSH cao đồng nghĩa với việc cơ thể đang thiếu hụt hormone tuyến giáp; việc TSH giảm xuống chứng tỏ thuốc LT4 đã được ruột hấp thu vào máu tốt hơn sau khi ngừng uống trà và cà phê [1].
Số liệu cụ thể ghi nhận giá trị logarit tự nhiên của mức chênh lệch nồng độ TSH trước và sau khi thay đổi thói quen (Deltaln-TSH) ở nhóm uống cả trà và cà phê là 1,94; nhóm chỉ uống cà phê là 2,00; và nhóm chỉ uống trà lên tới 2,18 [1]. Từ dữ liệu này, nhóm nghiên cứu kết luận việc tiêu thụ trà lâu dài gây cản trở hấp thu LT4 tương tự như cà phê, và người bệnh cần tránh uống trà khi dùng thuốc để giảm thiểu tình trạng kém hấp thu [1].
Tác động của polyphenol trà xanh lên hoạt động tuyến giáp
Bên cạnh việc cản trở hấp thu thuốc tại lòng ruột, bản thân lá trà còn chứa dồi dào các hợp chất polyphenol nhóm flavonoid, bao gồm catechin [2]. Dù mang lại nhiều lợi ích sức khỏe, nhóm chất flavonoid được báo cáo là có đặc tính kháng giáp và gây bướu cổ [2]. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2011 đã đánh giá tác động của chiết xuất trà xanh và trà đen không phân đoạn ở các liều cao lên sinh lý tuyến giáp [2].
Trong nghiên cứu này, chuột đực được cho uống chiết xuất trà xanh và trà đen trong 30 ngày liên tục với 3 mức liều lượng: 1,25 g%, 2,5 g% và 5,0 g% [2]. Kết quả sau 30 ngày cho thấy chiết xuất trà xanh ở mức liều 2,5 g% và 5,0 g%, cùng chiết xuất trà đen ở mức liều cao nhất 5,0 g% đã làm thay đổi cấu trúc và sinh lý tuyến giáp [2]. Cụ thể, tuyến giáp bị phì đại, các nang tuyến giáp bị phì đại hoặc tăng sản [2].
Về mặt sinh hóa, các mức liều này làm ức chế hoạt động của enzyme thyroid peroxidase (TPO) và enzyme 5'-deiodinase I, đồng thời làm tăng hoạt tính của bơm Na+, K+-ATPase tại tuyến giáp [2]. Hệ quả là nồng độ hormone T3 và T4 trong huyết thanh giảm đáng kể, đi kèm với sự gia tăng song song nồng độ TSH trong máu [2]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng tiềm năng gây bướu cổ và kháng giáp của chiết xuất trà xanh cao hơn nhiều so với trà đen do sự khác biệt về hàm lượng catechin giữa hai loại trà [2]. Tuy nhiên, cần lưu ý giới hạn của bằng chứng này là thử nghiệm trên động vật với chiết xuất liều cao, không đồng nhất hoàn toàn với việc uống trà loãng thông thường ở người [2].
Những yếu tố khác gây cản trở hiệu lực thuốc tuyến giáp
Trà và cà phê không phải là những thủ phạm duy nhất làm giảm hiệu quả của viên thuốc tuyến giáp. Các nghiên cứu y khoa đã chỉ ra hàng loạt yếu tố từ chế độ ăn uống và bệnh lý đường tiêu hóa có thể gây ra tình trạng kém hấp thu LT4 [2, 3, 5]. Về mặt dinh dưỡng, chế độ ăn giàu chất xơ hoặc việc dùng thực phẩm bổ sung protein đậu nành sát giờ uống thuốc đều làm giảm hấp thu thuốc [5, 6].
Một báo cáo ca bệnh năm 2001 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị i-ốt phóng xạ do ung thư biểu mô nhú [5]. Bệnh nhân này cần dùng liều LT4 đường uống cao bất thường mới đạt được mức ức chế hormone T4 tự do và TSH trong huyết thanh, nguyên nhân do bà có thói quen uống hỗn hợp bổ sung protein đậu nành ngay sau khi uống thuốc [5]. Khi tách biệt thời gian uống đậu nành ra xa giờ uống thuốc, bệnh nhân đã đạt được mức hormone mục tiêu chỉ với liều thuốc thấp hơn [5].
Về mặt bệnh lý, các rối loạn tại dạ dày và ruột như nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, chứng kém tiêu hóa đường lactose, viêm dạ dày tự miễn, viêm dạ dày teo, bệnh lý gan tụy và bệnh Celiac (bất dung nạp gluten) đều gây kém hấp thu LT4 nặng nề [2, 5, 8]. Một báo cáo ca bệnh năm 2025 mô tả một phụ nữ 55 tuổi bị suy giáp kháng trị, vẫn còn triệu chứng dai dẳng và mức TSH cao tới 14,160 mIU/L dù đang uống liều LT4 dạng viên rất cao là 1500 mcg mỗi ngày [6]. Xét nghiệm phát hiện bệnh nhân dương tính với kháng thể kháng gliadin và kháng thể kháng tế bào thành dạ dày, xác nhận tình trạng kém hấp thu thực sự [6]. Sau khi chuyển sang dùng thuốc LT4 dạng lỏng với liều giảm xuống còn 600 mcg, chức năng tuyến giáp của bệnh nhân đã trở lại bình thường và triệu chứng cải thiện rõ rệt [6].
Hiểu lầm thường gặp và những ai nên thận trọng
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng chỉ cần uống thuốc đúng giờ mỗi ngày là đủ, còn uống thuốc bằng nước gì hay ăn uống gì ngay sau đó đều không quan trọng. Thực tế, việc dùng chung thuốc với trà, cà phê hay sữa đậu nành khiến một phần lớn hoạt chất bị giữ lại ở ruột và đào thải ra ngoài, làm bác sĩ dễ nhầm lẫn là liều thuốc chưa đủ và phải tăng liều không cần thiết [2, 6]. Một hiểu lầm khác là đánh đồng tác hại của chiết xuất trà xanh đậm đặc với việc phải kiêng tuyệt đối mọi loại trà suốt cả ngày, trong khi vấn đề cốt lõi nằm ở khoảng cách thời gian giữa lúc uống thuốc và lúc dùng đồ uống [2, 6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm bệnh nhân đã phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn tuyến giáp và xạ trị sau mổ, vì cơ thể họ hoàn toàn không còn khả năng tự tiết hormone tuyến giáp nền [7]. Phụ nữ sau điều trị ung thư tuyến giáp cần duy trì mức hormone chính xác để ức chế TSH cũng phải hết sức lưu ý tránh các thực phẩm cản trở hấp thu [5]. Ngoài ra, những người mắc kèm bệnh dạ dày (như nhiễm khuẩn HP, viêm dạ dày tự miễn), bệnh đường ruột hoặc đang dùng thuốc hạ mỡ máu atorvastatin cần thông báo kỹ với bác sĩ để được theo dõi sát sao [1, 2, 5, 8].
Cách áp dụng thực tế để thuốc đạt hiệu quả tối đa
Để viên thuốc levothyroxine phát huy tối đa tác dụng sinh học, nguyên tắc vàng là uống thuốc vào buổi sáng khi bụng đói, tối thiểu 30 phút trước bữa ăn sáng như quy trình chuẩn trong các nghiên cứu lâm sàng [4, 5]. Người bệnh chỉ nên uống thuốc với nước lọc tinh khiết, tuyệt đối không dùng nước trà xanh, trà đen, cà phê hay sữa đậu nành để nuốt thuốc [2, 6].
Do khoảng 60% đến 82% liều thuốc được hấp thu trong 3 giờ đầu sau khi uống, và cà phê đã được chứng minh gây cản trở mạnh nếu uống trong vòng 1 giờ sau dùng thuốc, người bệnh nên lùi thời điểm uống trà hoặc cà phê cách xa giờ uống thuốc ít nhất từ 1 đến 3 giờ [1]. Đồng thời, cần tránh tự ý sử dụng các loại viên uống hoặc bột chiết xuất trà xanh hàm lượng cao để tránh nguy cơ ức chế hoạt động các enzyme tuyến giáp từ lượng lớn catechin [2]. Nếu đã tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn uống và giờ giấc nhưng chỉ số TSH vẫn cao, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nội tiết để kiểm tra các bệnh lý tiêu hóa tiềm ẩn hoặc cân nhắc đổi sang dạng bào chế thuốc lỏng dễ hấp thu hơn [2, 8].
Nhìn chung, người bệnh tuyến giáp không cần phải từ bỏ hoàn toàn niềm vui thưởng trà mỗi ngày nếu biết sắp xếp thời gian hợp lý. Việc giữ khoảng cách an toàn giữa viên thuốc buổi sáng và tách trà nóng sẽ giúp bảo toàn trọn vẹn hiệu lực điều trị và giữ ổn định nồng độ hormone trong cơ thể [2, 3]. Mọi thay đổi về liều lượng thuốc hay chế độ dinh dưỡng bổ sung đều cần có sự tư vấn và theo dõi định kỳ từ bác sĩ điều trị.
