Nha đam (lô hội) từ lâu đã trở thành nguyên liệu quen thuộc trong các món chè thanh mát, nước giải khát hay các sản phẩm làm đẹp tự nhiên. Nhờ đặc tính thanh nhiệt và làm dịu, nhiều gia đình có thói quen chế biến phần thịt trong suốt của cây nha đam để ăn hàng ngày nhằm tăng cường sức khỏe đường ruột. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu việc tiêu thụ thường xuyên thực phẩm này có thực sự an toàn và cơ thể dung nạp được bao nhiêu mỗi ngày mà không gây hại cho gan hay đường ruột.

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa là phần thịt nha đam đã qua xử lý làm sạch vỏ hoàn toàn có thể sử dụng an toàn với liều lượng vừa phải [1]. Cụ thể, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận mức dung nạp khuyến nghị tối đa khoảng 57 mL gel thịt nha đam nguyên chất uống hai lần mỗi ngày (tương đương khoảng 114 mL/ngày) trong khoảng thời gian liên tục tối đa 60 ngày ở người khỏe mạnh [1]. Đối với người mắc viêm đại tràng, liều lượng dùng trong nghiên cứu có thể lên tới 100 mL hai lần mỗi ngày (tổng cộng 200 mL/ngày) kéo dài trong 4 tuần mà không gây ra biến cố nghiêm trọng [2].

Vì sao việc tách vỏ nha đam lại quyết định tính an toàn?

Để hiểu rõ mức độ an toàn khi ăn nha đam, trước hết cần phân biệt rõ ràng hai thành phần cấu tạo chính của lá cây: phần vỏ xanh bên ngoài và phần gel trong suốt bên trong. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu từng đưa ra khuyến cáo rằng các sản phẩm sử dụng toàn bộ lá chứa cả phần vỏ ngoài của cây nha đam không nên dùng cho con người qua đường uống [1]. Lý do là lớp vỏ ngoài và lớp nhựa màu vàng sát vỏ chứa các hợp chất nhuận tràng mạnh, có nguy cơ gây tiêu chảy cấp, co thắt bụng dữ dội và tiềm ẩn độc tính.

Ngược lại, các sản phẩm gel chỉ chế biến từ phần tủy thịt đã qua xử lý và loại bỏ sạch vỏ lại được đánh giá là an toàn để tiêu thụ hàng ngày, miễn là không dùng vượt quá mức khuyến nghị [1]. Gel thịt nha đam chứa nhiều nước, polysacarit và các phytosterol có lợi, giúp làm dịu niêm mạc mà không gây áp lực đào thải nguy hại cho cơ thể khi dùng đúng quy cách [1, 2].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn và liều lượng cho gan

Nhiều người e ngại rằng việc dùng nha đam kéo dài có thể gây ngộ độc tế bào gan hoặc làm tăng men gan. Nhằm kiểm chứng điều này, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2020 đã đánh giá chức năng gan trên người tình nguyện khỏe mạnh tiêu thụ gel thịt nha đam tinh khiết trong thời gian 60 ngày [1].

Trong nghiên cứu can thiệp này, 35 người tình nguyện khỏe mạnh đã tiêu thụ liều khuyến nghị tối đa hàng ngày là 2 oz (tương đương 57 mL) gel nha đam, chia làm hai lần mỗi ngày (tổng liều 114 mL/ngày) liên tục suốt 60 ngày [1]. Những người tham gia được làm xét nghiệm máu kiểm tra chức năng tổng hợp của gan, đồng thời siêu âm đàn hồi gan và siêu âm vi mạch ở các mốc thời điểm ban đầu, sau 30 ngày và sau 60 ngày [1].

Kết quả cho thấy có 7 tình nguyện viên không hoàn thành nghiên cứu do gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa không xác định hoặc không chịu được mùi vị của gel nha đam [1]. Tuy nhiên, không ai trong số 7 người này bị rối loạn các chỉ số sinh hóa hay hình ảnh chức năng gan [1]. Ở 27 người còn lại hoàn thành đủ 60 ngày, không có bất kỳ sự thay đổi bất thường nào về chỉ số men gan, lưu lượng máu qua gan hay độ đàn hồi của mô gan [1]. Điểm thay đổi duy nhất được phát hiện là mức homocysteine huyết thanh giảm nhẹ nhưng không có ý nghĩa thống kê [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc tiêu thụ kéo dài gel thịt nha đam tinh chế không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực nào đối với chức năng gan ở người khỏe mạnh [1].

Bên cạnh thử nghiệm trên người, một nghiên cứu độc tính công bố năm 2012 cũng đánh giá độ an toàn của chiết xuất gel nha đam bằng công nghệ CO2 siêu tới hạn (AVGE) [3]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột ở liều 150 mg/kg thể trọng cho thấy không có trường hợp tử vong hay bất thường nào khi giải phẫu [3]. Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày, chuột được cho uống AVGE liên tục ở liều 30 hoặc 150 mg/kg mỗi ngày cũng không ghi nhận bất thường nào liên quan đến sản phẩm khi khám bệnh lý học [3]. Ngoài ra, chiết xuất này không gây đột biến gen trong các thử nghiệm chuyên biệt [3].

Nghiên cứu trên bệnh nhân viêm đại tràng hoạt động

Không chỉ an toàn ở người khỏe mạnh, tác động của gel nha đam lên hệ tiêu hóa còn được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2004 trên 44 bệnh nhân ngoại trú mắc viêm loét đại tràng mức độ nhẹ đến trung bình [2].

Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để uống 100 mL gel nha đam hoặc giả dược, dùng 2 lần mỗi ngày (tương đương 200 mL/ngày) trong vòng 4 tuần theo tỷ lệ 2 : 1 [2]. Các nhà nghiên cứu theo dõi tỷ lệ thuyên giảm lâm sàng, thuyên giảm qua nội soi đại tràng sigma và thuyên giảm mô học [2].

Kết quả sau 4 tuần cho thấy:

  • Tỷ lệ thuyên giảm lâm sàng đạt 30% (9 trên 30 bệnh nhân) ở nhóm dùng nha đam, so với 7% (1 trên 14 bệnh nhân) ở nhóm dùng giả dược [2].
  • Tỷ lệ cải thiện lâm sàng đạt 37% (11 trên 30 bệnh nhân) ở nhóm nha đam so với 7% ở nhóm giả dược [2].
  • Tỷ lệ đáp ứng chung đạt 47% (14 trên 30 người) ở nhóm dùng nha đam, cao hơn đáng kể so với mức 14% (2 trên 14 người) ở nhóm dùng giả dược [2].
  • Điểm hoạt động viêm đại tràng lâm sàng đơn giản và điểm số mô học đều giảm rõ rệt ở nhóm dùng nha đam (với p lần lượt là 0,01 và 0,03) trong khi nhóm giả dược không có sự cải thiện này [2].
  • Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận ở mức độ nhẹ và tương đương giữa hai nhóm [2].

Thử nghiệm khẳng định việc uống gel nha đam liều 200 mL/ngày trong 4 tuần mang lại đáp ứng lâm sàng tích cực hơn giả dược, giúp giảm hoạt động của bệnh trên mô học và an toàn với hệ tiêu hóa của người bệnh [2].

Lợi ích khác và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Gel nha đam không chỉ tác động lên ruột mà các chiết xuất từ gel còn được nghiên cứu về khả năng chuyển hóa mỡ và làm đẹp da. Một thử nghiệm năm 2015 trên phụ nữ Nhật Bản cho thấy việc bổ sung bột gel nha đam chứa 40 microgam sterol thực vật trong 8 tuần giúp giảm đáng kể độ sâu của nếp nhăn và giảm tỷ lệ mỡ cơ thể mà không ghi nhận tác dụng có hại nào [4]. Một nghiên cứu khác trên chuột béo phì do chế độ ăn cũng ghi nhận bột gel nha đam dùng ở liều 20 và 200 mg/kg/ngày trong 90 ngày giúp giảm tích tụ mỡ dưới da và mỡ nội tạng nhờ kích thích tiêu hao năng lượng [5].

Dù các kết quả nghiên cứu đều cho thấy tiềm năng tốt, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ các giới hạn. Nghiên cứu an toàn trên người khỏe mạnh mới chỉ dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ (35 người tham gia ban đầu) và thời gian theo dõi tối đa là 60 ngày [1]. Nghiên cứu trên bệnh nhân viêm đại tràng cũng chỉ kéo dài trong 4 tuần trên 44 bệnh nhân [2]. Do đó, chưa có dữ liệu y khoa khẳng định việc ăn nha đam liên tục từ tháng này qua năm khác với liều cao là hoàn toàn vô hại.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nha đam tại nhà

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng nha đam hái từ vườn nhà là thảo dược tự nhiên nên dùng bao nhiêu cũng tốt và ăn cả vỏ để "giữ trọn chất xơ". Trên thực tế, phần vỏ xanh và mủ vàng chứa các dẫn xuất có thể kích ứng niêm mạc ruột mạnh, dẫn đến đau thắt bụng và tiêu chảy cấp [1].

Một hiểu lầm khác là nha đam có thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị viêm đường tiêu hóa. Mặc dù gel nha đam hỗ trợ giảm viêm mô học và cải thiện triệu chứng ở bệnh nhân viêm đại tràng, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ trong nghiên cứu can thiệp ngắn hạn, không thể tự ý dùng để bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ [2]. Thêm vào đó, vị ngái tự nhiên của gel tươi có thể gây cảm giác buồn nôn hoặc khó chịu dạ dày ở những người có cơ địa nhạy cảm, khiến một số người phải ngừng sử dụng [1].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù thịt nha đam tinh khiết lành tính, các nhóm đối tượng sau cần hết sức lưu ý:

  • Người có hệ tiêu hóa quá nhạy cảm: Nghiên cứu ghi nhận có khoảng 20% người tham gia (7 trên 35 người) phải bỏ cuộc vì các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa hoặc không dung nạp được mùi vị của gel [1]. Những người dễ bị đầy bụng, tiêu chảy nên bắt đầu từ lượng rất nhỏ.
  • Người đang mắc bệnh lý mạn tính hoặc dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng nha đam như một thực phẩm bổ sung thường xuyên, tránh nguy cơ tương tác thuốc.
  • Người tự chế biến tại nhà: Cần đặc biệt cẩn trọng trong khâu gọt vỏ, không để sót lớp mủ vàng hay phần vỏ xanh nhằm tránh nguy cơ nhiễm độc tố theo khuyến cáo an toàn [1].

Cách sơ chế và sử dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa lợi ích của nha đam mà không gây hại cho đường tiêu hóa, bạn nên tuân thủ các bước chế biến và sử dụng sau:

  1. Liều lượng an toàn: Không nên lạm dụng. Đối với gel tươi tự nhiên, mức tiêu thụ an toàn được nghiên cứu khuyến nghị là từ 50 đến tối đa khoảng 100-114 mL gel thịt mỗi ngày [1].
  2. Thời gian sử dụng: Nên dùng theo từng đợt ngắt quãng. Thời gian sử dụng an toàn đã được chứng minh lâm sàng là liên tục trong vòng 4 tuần (cho hỗ trợ tiêu hóa) đến tối đa 60 ngày (khoảng 8 tuần) [1, 4]. Sau đó, nên tạm ngưng một thời gian trước khi dùng tiếp.
  3. Kỹ thuật sơ chế loại bỏ độc chất: Khi cắt lá nha đam tươi, cần dựng đứng lá từ 15-20 phút để phần nhựa vàng chảy ra hết. Gọt bỏ hoàn toàn lớp vỏ xanh dày bên ngoài, chỉ lấy phần thịt gel trong suốt bên trong [1]. Ngâm rửa phần thịt này nhiều lần dưới vòi nước sạch hoặc ngâm nước muối loãng pha chút nước cốt chanh để loại bỏ triệt để nhớt và tàn dư mủ vàng.
  4. Cách chế biến: Có thể cắt hạt lựu chần sơ qua nước sôi rồi dùng nấu chè hạt sen, yến chưng, hoặc xay nhuyễn cùng các loại nước ép trái cây để giảm bớt mùi nồng tự nhiên giúp dạ dày dễ tiếp nhận hơn [1].

Nha đam là món ăn thanh mát và giàu dưỡng chất nếu biết dùng đúng cách. Việc gọt sạch vỏ, loại bỏ hoàn toàn mủ vàng và duy trì lượng ăn dưới 100 mL thịt gel mỗi ngày trong các đợt ngắn hạn sẽ giúp bạn bảo vệ trọn vẹn sức khỏe hệ tiêu hóa mà không lo ngại tác dụng phụ.