Uống vitamin C liều cao trên 1000mg mỗi ngày có tăng nguy cơ sỏi thận?

Nhiều người có thói quen uống đều đặn các viên sủi hoặc viên uống vitamin C hàm lượng 1000mg mỗi ngày với mong muốn tăng cường miễn dịch và làm đẹp da. Tuy nhiên, đi kèm với trào lưu bổ sung liều cao này là nỗi băn khoăn liệu lượng axit ascorbic dư thừa có tích tụ và tạo thành sỏi thận hay không. Câu trả lời là nguy cơ này hoàn toàn có thật, đặc biệt rõ rệt ở nam giới sử dụng viên uống bổ sung liều cao, trong khi vitamin C từ nguồn thực phẩm tự nhiên và mức độ ảnh hưởng ở nữ giới lại cho thấy những kết quả rất khác biệt.

Thói quen dùng vitamin C liều cao và nỗi lo sỏi thận

Vitamin C, hay axit ascorbic, là vi chất dinh dưỡng thiết yếu có vai trò chống oxy hóa, hỗ trợ miễn dịch và thúc đẩy tổng hợp collagen. Do cơ thể con người không thể tự sản xuất vi chất này, việc bổ sung qua đường ăn uống là bắt buộc để duy trì các hoạt động sống bình thường. Dù vậy, sự phổ biến của các chế phẩm bổ sung hàm lượng cao từ 1000mg đến 1500mg mỗi viên đã khiến nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều sẽ càng mang lại nhiều lợi ích sức khỏe.

Mối quan tâm của cộng đồng đối với việc bổ sung vi chất này từng ghi nhận mức tăng vọt rõ rệt. Khảo sát lưu lượng tìm kiếm trên nền tảng Google Trends từ năm 2018 đến năm 2022 cho thấy lượng tìm kiếm trực tuyến liên quan đến vitamin C đã tăng gấp bốn lần vào thời điểm khởi phát dịch bệnh hồi tháng 3 năm 2020 ^[1]. Chỉ số tìm kiếm tương đối trung bình sau đợt bùng phát đầu tiên vẫn duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước dịch, cụ thể là 37,7 so với 25,1 ^[1]. Xu hướng tìm kiếm hàng tuần cũng tăng đều đặn trong suốt giai đoạn nghiên cứu ^[1]. Đáng chú ý, 30% kết quả tìm kiếm phổ biến nhất đã đưa thông tin không chính xác khi cho rằng vitamin C có tiềm năng điều trị bệnh, và hoàn toàn không có kết quả nào đề cập đến nguy cơ sỏi thận do việc bổ sung liều cao gây ra ^[1].

Chính sự thiếu hụt thông tin cảnh báo này đã khiến không ít người sử dụng vitamin C kéo dài mà không lường trước các tác động bất lợi đến hệ tiết niệu. Sỏi thận hình thành do sự mất cân bằng giữa lượng nước tiểu và các khoáng chất hòa tan, dẫn đến hiện tượng bão hòa và kết tinh. Trong đó, sỏi canxi oxalat là dạng sỏi phổ biến nhất, và nồng độ oxalat trong nước tiểu chính là yếu tố mang tính quyết định đối với quá trình kết tinh này ^[2].

Cơ chế: Vì sao vitamin C có thể chuyển hóa thành sỏi oxalate?

Mối liên hệ giữa axit ascorbic và sỏi thận bắt nguồn từ con đường chuyển hóa nội sinh trong cơ thể. Axit ascorbic sau khi hấp thu vào cơ thể sẽ được chuyển hóa trực tiếp thành oxalat và bài tiết qua nước tiểu ^[3]. Khi nồng độ oxalat trong nước tiểu tăng cao, chúng sẽ nhanh chóng kết hợp với các ion canxi tự do để tạo thành tinh thể canxi oxalat không tan. Sự lắng đọng kéo dài của các tinh thể này qua thời gian sẽ tạo thành các viên sỏi trong đài bể thận hoặc niệu quản ^[3].

Tuy nhiên, cơ chế sinh học của cơ thể cũng có những giới hạn bảo vệ nhất định. Quá trình hấp thu axit ascorbic tại đường tiêu hóa cũng như sự tái hấp thu ở ống thận là những tiến trình có thể bị bão hòa, đồng thời sự chuyển hóa từ axit ascorbic thành oxalat cũng bị giới hạn ^[4]. Do đó, ở người bình thường khỏe mạnh, cơ chế tự điều hòa sinh lý này có thể giúp hạn chế phần nào sự gia tăng quá mức của oxalat trong nước tiểu ^[4]. Dù vậy, một phần oxalat trong nước tiểu vẫn có nguồn gốc trực tiếp từ axit ascorbic được chuyển hóa ^[4].

Khi lượng axit ascorbic đưa vào cơ thể vượt quá khả năng điều hòa tự nhiên, lượng oxalat đào thải qua thận sẽ tăng vọt, tạo điều kiện thuận lợi cho hiện tượng siêu bão hòa nước tiểu. Đối với những cá nhân có cơ địa nhạy cảm hoặc tiền sử rối loạn chuyển hóa, việc bổ sung vitamin C làm gia tăng oxalat niệu sẽ trở thành một yếu tố nguy cơ trực tiếp thúc đẩy quá trình sinh sỏi ^[3].

Bằng chứng dịch tễ: Nam giới đối mặt rủi ro rõ rệt khi dùng liều cao

Các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn theo dõi trong thời gian dài đã cung cấp nhiều dữ liệu thực tế về mối liên hệ giữa lượng tiêu thụ vitamin C và nguy cơ mắc sỏi thận. Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I, II (Nurses' Health Study I, II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (Health Professionals Follow-up Study) cho thấy việc tiêu thụ tổng lượng vitamin C trên 1000 mg/ngày có liên quan đến việc tăng 41% nguy cơ phát triển sỏi thận lần đầu, sau khi đã hiệu chỉnh đa biến cho các yếu tố nguy cơ khác ^[3].

Mối liên hệ giữa liều lượng và mức độ rủi ro cũng được thể hiện rõ nét qua số lượng chế phẩm bổ sung được nạp vào cơ thể. Tỷ lệ rủi ro phát triển sỏi thận là 1,66 đối với những người uống dưới 7 viên vitamin C mỗi ngày, và con số này tăng vọt lên mức 2,23 ở những người dùng từ 7 viên mỗi ngày trở lên ^[3]. Bên cạnh đó, việc bổ sung vitamin C ở các mức liều hàng ngày từ 250 đến 499 mg cũng như từ 1000 đến 1499 mg đều ghi nhận mức tăng từ 11% đến 14% nguy cơ sỏi thận ^[3].

Điều rất đáng lưu ý là mối liên quan tăng nguy cơ này chỉ xảy ra ở nam giới mà không quan sát thấy ở nữ giới ^[3]. Kết luận từ một nghiên cứu theo dõi năm 2017 cũng khẳng định rằng tổng lượng vitamin C và vitamin C dạng bổ sung không liên quan đến nguy cơ sỏi thận mới phát ở hai đoàn hệ lớn gồm phụ nữ, nhưng lại liên quan đến nguy cơ cao hơn ở một đoàn hệ lớn gồm nam giới ^[5]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo những nam giới từng bị sỏi canxi oxalat nên kiêng sử dụng vitamin C dạng viên uống bổ sung ^[5]. Ngược lại, lượng vitamin C nạp vào từ chế độ ăn uống tự nhiên không liên quan đến nguy cơ tạo sỏi ở bất kỳ nhóm đối tượng nào ^[5].

Mặc dù vậy, y văn cũng từng ghi nhận những kết quả trái chiều trong quá khứ. Trong nghiên cứu theo dõi sức khỏe chuyên gia y tế của Harvard công bố năm 1997, nhóm đối tượng có lượng tiêu thụ vitamin C cao nhất trên 1500 mg/ngày lại có nguy cơ sỏi thận thấp hơn so với các nhóm có lượng tiêu thụ thấp nhất ^[4]. Các nhà nghiên cứu thời điểm đó cho rằng các phương pháp xét nghiệm oxalat niệu cũ có thể đã gây ra sự chuyển đổi axit ascorbic thành oxalat trong ống nghiệm trong quá trình bảo quản và xử lý mẫu bệnh phẩm ^[4].

Phụ nữ và sự khác biệt giới tính trước nguy cơ sỏi thận

Sự khác biệt sinh học giữa hai giới đóng vai trò rất lớn trong tác động của vitamin C đối với hệ tiết niệu. Nghiên cứu tiền cứu trên một đoàn hệ gồm 85.557 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận, được theo dõi trong suốt 14 năm, đã ghi nhận 1078 trường hợp sỏi thận có triệu chứng mới phát ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy việc tiêu thụ vitamin C không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ hình thành sỏi ở đối tượng phụ nữ ^[2].

Cụ thể, sau khi hiệu chỉnh đa biến theo các yếu tố dinh dưỡng khác, tỷ số nguy cơ tương đối đối với phụ nữ ở nhóm tiêu thụ vitamin C cao nhất từ 1500 mg/ngày trở lên so với nhóm tiêu thụ thấp nhất dưới 250 mg/ngày chỉ là 1,06 ^[2]. Điều này cho thấy việc hạn chế vitamin C thường quy để ngăn ngừa sỏi thận ở phụ nữ nói chung dường như là không cần thiết ^[2]. Dữ liệu từ các đoàn hệ nữ giới khác cũng khẳng định mức tiêu thụ vitamin C liều cao không làm gia tăng tỷ lệ sỏi mới phát ^[5].

Song song với vitamin C, các nhà khoa học cũng xem xét vai trò của vitamin B6, một đồng yếu tố quan trọng trong quá trình chuyển hóa oxalat ^[3]. Ở nhóm 85.557 phụ nữ trên, lượng tiêu thụ vitamin B6 cao có mối liên hệ nghịch với nguy cơ tạo sỏi ^[2]. Nhóm phụ nữ dùng vitamin B6 ở mức cao nhất từ 40 mg/ngày trở lên có nguy cơ sỏi thận giảm còn 0,66 so với nhóm dùng dưới 3 mg/ngày ^[2]. Lượng lớn vitamin B6 có thể giúp làm giảm sản xuất oxalat và giảm nguy cơ sỏi ở phụ nữ ^[2]. Trái lại, nghiên cứu quần thể chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin B6 qua chế độ ăn uống không cho thấy mối liên hệ bảo vệ tương tự đối với việc giảm nguy cơ tạo sỏi ở nam giới ^[3].

Nguy cơ cấp tính và cảnh báo từ các ca bệnh thực tế

Không chỉ dừng lại ở các số liệu thống kê dịch tễ dài hạn, việc nạp vitamin C liều cực lớn còn có thể gây ra những biến đổi sinh hóa cấp tính nguy hiểm cho hệ tiết niệu. Một nghiên cứu tiến hành trên một nam giới sử dụng axit ascorbic liều cao liên tục trong 8 ngày đã ghi nhận sự xuất hiện của tinh thể niệu canxi oxalat và tiểu máu ^[6]. Quá trình phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy mức bài tiết oxalat đã tăng vọt khoảng 350% trong giai đoạn dùng vitamin C, trước khi hiện tượng tiểu máu khởi phát ^[6].

Trong thử nghiệm này, nồng độ axit ascorbic trong nước tiểu cũng tăng vọt nhưng nhanh chóng đạt đến ngưỡng bão hòa ^[6]. Hiện tượng tăng đào thải canxi đi kèm với sự sụt giảm nồng độ kali và phosphat trong nước tiểu ^[6]. Chỉ số siêu bão hòa canxi oxalat và chỉ số nguy cơ Tiselius đều tăng cao trong suốt thời gian dùng vi chất, và hình ảnh hiển vi điện tử quét đã phát hiện những khối tinh thể canxi oxalat dihydrat lớn kết tụ ngay sau khi phát hiện tiểu máu ^[6]. Sự chuyển hóa tỷ lệ cao từ axit ascorbic thành oxalat đã trực tiếp gây ra chứng tăng oxalat niệu tương đối và tinh thể niệu dẫn đến tổn thương niệu mạc gây tiểu máu ^[6].

Trẻ em cũng là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nếu sử dụng vitamin C liều cao sai cách. Báo cáo lâm sàng năm 2014 ghi nhận trường hợp một bé trai 9 tuổi bị sỏi niệu quản bên trái kèm theo tình trạng bài tiết oxalat trong nước tiểu cực kỳ cao ^[7]. Khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhi này có thói quen uống vitamin C liều cao liên tục từ năm 3 tuổi ^[7]. Sau khi được yêu cầu ngừng hoàn toàn việc dùng vitamin C mà không cần can thiệp điều trị nào khác ngoài điều chỉnh chế độ ăn, lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu của bé đã hạ về mức bình thường và không ghi nhận tái phát sỏi trong suốt 3 năm theo dõi sau đó ^[7]. Báo cáo khẳng định việc bổ sung vitamin C liều cao kéo dài nhiều năm ở trẻ em có thể trực tiếp gây ra sỏi tiết niệu ^[7].

Những yếu tố làm tăng nguy cơ sỏi oxalate ngoài vitamin C

Sự hình thành của sỏi thận không diễn ra đơn độc mà là kết quả cộng hưởng từ toàn bộ thói quen ăn uống hàng ngày. Một nghiên cứu phân tích thói quen dinh dưỡng của 22 bệnh nhân sỏi thận cho thấy lượng oxalat hấp thu từ khẩu phần ăn mỗi ngày lên tới 354 ± 261 mg ở nam giới và 406 ± 265 mg ở nữ giới, cao hơn rất nhiều so với các nghiên cứu thông thường ^[8]. Đáng ngạc nhiên, nguồn oxalat chính trong chế độ ăn của các bệnh nhân này không phải đến từ rau củ quả thông thường, mà có tới 80% đến 85% bắt nguồn từ thói quen uống trà và cà phê ^[8]. Các loại thực phẩm nguồn gốc thực vật khác chỉ đóng góp khoảng 15% đến 20% lượng oxalat ^[8].

Nghiên cứu cũng chỉ ra những sai lầm nghiêm trọng trong lối sống của bệnh nhân sỏi thận. Nhóm người bệnh này thường không tuân thủ chế độ uống nhiều nước để làm loãng nước tiểu, đồng thời lại chọn trà đen giàu oxalat làm thức uống phổ biến hàng ngày ^[8]. Bên cạnh đó, lượng canxi hấp thu từ khẩu phần ăn của họ rất thấp, không vượt quá 520 mg mỗi ngày ^[8]. Việc thiếu hụt canxi trong ruột khiến oxalat tự do không thể kết tủa để đào thải qua phân, buộc cơ thể phải hấp thu nhiều oxalat hơn vào máu và thải qua thận. Đồng thời, mức tiêu thụ vitamin C của các bệnh nhân này cao hơn nhu cầu khuyến nghị dinh dưỡng, trong khi lượng vitamin B6 lại thấp hơn mức khuyến nghị ^[8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ cũng có những giới hạn nội tại cần lưu ý. Điển hình như nghiên cứu năm 2017 thừa nhận lượng chất dinh dưỡng được thu thập gián tiếp qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, thiếu dữ liệu thành phần sỏi hoặc xét nghiệm nước tiểu 24 giờ ở phần lớn người tham gia, và đoàn thể nghiên cứu chủ yếu là người da trắng nên chưa thể khái quát hóa hoàn toàn cho các chủng tộc khác ^[5]. Dù vậy, việc hiểu rõ các yếu tố tương tác từ khẩu phần ăn sẽ giúp kiểm soát nguy cơ sỏi toàn diện hơn.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng với vitamin C?

Từ các bằng chứng khoa học, việc bổ sung vitamin C liều cao từ 1000mg trở lên mỗi ngày không phải là giải pháp vô hại cho tất cả mọi người. Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là những người có tiền sử từng mắc sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat tái phát ^[4]. Lời khuyên y khoa dành cho những bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi tái phát và bệnh nhân suy thận có khiếm khuyết trong chuyển hóa axit ascorbic hoặc oxalat là nên giới hạn lượng vitamin C nạp vào mỗi ngày ở mức khoảng 100 mg ^[4].

Nam giới trưởng thành là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất khi dùng viên uống bổ sung. Khác với phụ nữ, nam giới bổ sung vitamin C dạng viên uống liều cao đối mặt với nguy cơ gia tăng sỏi thận rõ rệt ^[3]. Vì vậy, nam giới có tiền sử sỏi canxi oxalat được khuyến cáo nên kiêng sử dụng các loại thực phẩm chức năng hoặc viên uống bổ sung vitamin C, nhưng vẫn có thể duy trì nguồn vitamin C tự nhiên từ rau củ quả ^[5].

Trẻ nhỏ cũng là đối tượng nhạy cảm tuyệt đối không nên dùng chế phẩm vitamin C liều cao kéo dài nếu không có chỉ định từ bác sĩ, do nguy cơ lắng đọng tinh thể oxalat tại niệu quản ^[7]. Ngoài ra, những người đang duy trì chế độ ăn uống ít nước, người thường xuyên tiêu thụ nhiều trà đen đậm đặc, hoặc người có khẩu phần ăn thiếu hụt canxi cũng không nên tự ý bổ sung thêm vitamin C liều cao khi chưa điều chỉnh lại chế độ dinh dưỡng tổng thể ^[8].

Hướng dẫn bổ sung vitamin C an toàn trong chế độ sinh hoạt

Để tận dụng tối đa các lợi ích của vitamin C đối với sức khỏe mà không phải đối mặt với nguy cơ sỏi tiết niệu, người dân nên ưu tiên tối đa nguồn vi chất từ thực phẩm tự nhiên. Cam, quýt, bưởi, ổi, ớt chuông và bông cải xanh là những nguồn cung cấp vitamin C dồi dào, đi kèm với nhiều chất xơ, kali và khoáng chất có lợi cho sức khỏe tổng thể. Lượng vitamin C hấp thu từ chế độ ăn uống tự nhiên không làm tăng nguy cơ sỏi thận ở bất kỳ nhóm đối tượng nào ^[5].

Trong trường hợp cần sử dụng chế phẩm bổ sung, người dùng nên kiểm tra kỹ hàm lượng trên nhãn sản phẩm và tránh việc lạm dụng các liều lượng vượt quá 1000 mg mỗi ngày mà không có hướng dẫn chuyên môn ^[3]. Khi dùng viên bổ sung, nên chia nhỏ liều và uống cùng bữa ăn để cơ thể hấp thu ổn định. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài nhiều tuần liên tiếp nhằm mục đích phòng ngừa bệnh tật chung chung khi chưa có bằng chứng khoa học xác đáng ^[1].

Song song với việc kiểm soát liều lượng vitamin C, việc duy trì một lối sống lành mạnh là chìa khóa để bảo vệ thận. Mỗi người nên uống đủ nước hàng ngày nhằm duy trì lượng nước tiểu cần thiết để pha loãng nồng độ các chất hòa tan. Cần hạn chế các đồ uống chứa hàm lượng oxalat đậm đặc như trà đen và cà phê nếu đã có cơ địa tạo sỏi ^[8]. Đảm bảo lượng canxi và vitamin B6 đầy đủ trong khẩu phần ăn sẽ hỗ trợ giảm thiểu sự hấp thu và tổng hợp oxalat trong cơ thể [2, 7].

Tóm lại, vitamin C là dưỡng chất quan trọng nhưng việc lạm dụng liều cao trên 1000mg mỗi ngày qua đường uống bổ sung có thể làm tăng đáng kể nguy cơ lắng đọng oxalat và hình thành sỏi thận, đặc biệt ở nam giới. Người dân nên ưu tiên bổ sung qua thực phẩm tự nhiên, uống đủ nước và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bệnh lý nền về thận trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.