Nhiều nam giới tập thể hình thường băn khoăn liệu sử dụng bột đạm whey protein có làm tóc rụng nhanh hơn hay không. Tin đồn này xuất phát từ nỗi lo bột đạm làm tăng nội tiết tố nam, dẫn đến việc hói đầu sớm.

Thực tế khoa học cho thấy, whey protein không phải là nguyên nhân trực tiếp gây rụng tóc. Tình trạng tóc thưa dần ở nam giới chủ yếu bắt nguồn từ yếu tố di truyền và sự tác động của hormone chuyển hóa mang tên dihydrotestosterone (DHT) lên nang tóc.

Dihydrotestosterone (DHT) tác động thế nào đến nang tóc?

Rụng tóc do nội tiết tố nam (androgenetic alopecia) là dạng rụng tóc phổ biến nhất ở phái mạnh [1, 4]. Tình trạng này khiến các nang tóc khỏe mạnh dần teo nhỏ thành các sợi tóc tơ mảnh [2, 4]. Cuối cùng, mật độ tóc trên da đầu suy giảm rõ rệt và gây nên hói đầu [1].

Ở người bình thường, khoảng 10% lượng testosterone trong cơ thể sẽ chuyển hóa không thuận nghịch thành dihydrotestosterone (DHT) nhờ enzyme 5-alpha-reductase [2]. Dù vị trí tác động tương tự như testosterone, DHT có khả năng gắn kết mạnh hơn hẳn khi duy trì liên kết trong 53 phút so với mức 35 phút của testosterone [2]. Khi lượng DHT dư thừa, chu kỳ phát triển của tóc bị xáo trộn, giai đoạn mọc tóc (anagen) bị rút ngắn và giai đoạn thoái hóa (telogen) tăng lên [2].

Không những vậy, sự gia tăng hoạt động của enzyme 5-alpha-reductase loại 2 và nồng độ DHT đã được phát hiện cụ thể tại các nang tóc trên vùng da đầu bị hói [1]. Enzyme này kích hoạt các thụ thể androgen tại nang tóc, di chuyển vào nhân tế bào và kích hoạt quá trình teo nang tóc [3].

Whey protein, testosterone và cơ chế gây hiểu lầm

Hiểu lầm về việc uống whey protein gây rụng tóc bắt nguồn từ mối quan hệ bắc cầu: người tập thể hình thường bổ sung whey để tăng cơ bắp, trong khi sự phát triển cơ bắp lại gắn liền với testosterone. Từ đó, nhiều người lầm tưởng bổ sung bột đạm sẽ làm tăng mạnh testosterone và gián tiếp tăng lượng DHT làm rụng tóc.

Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh rụng tóc không phụ thuộc hoàn toàn vào lượng nội tiết tố tiết ra nhiều hay ít [4]. Yếu tố cốt lõi gây teo nang tóc và rụng tóc là sự hiện diện của enzyme 5-alpha-reductase tác động lên hormone chuyển hóa, chứ không phải do lượng hormone nam tuần hoàn tổng thể [4]. Whey protein đơn thuần là nguồn đạm chiết xuất từ sữa, không chứa enzyme 5-alpha-reductase và không thể tự biến đổi thành DHT.

Bên cạnh yếu tố nội tiết, lưu lượng máu kém tới da đầu dẫn đến thiếu oxy và dưỡng chất cũng là một yếu tố thúc đẩy tóc rụng nhiều hơn [2]. Do đó, việc đổ lỗi trực tiếp cho bột đạm whey là không có cơ sở sinh học xác đáng.

Bằng chứng khoa học về DHT và rụng tóc

Mối liên hệ giữa DHT và chứng rụng tóc di truyền đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng:

Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên chuột C57BL/6 cho thấy DHT kích hoạt thụ thể androgen (AR) trong nang tóc, khiến thụ thể này đi vào nhân tế bào [3]. Quá trình này gây thoái triển sợi tóc sớm, làm teo nhỏ nang tóc, giảm mật độ và biến đổi hình thái sợi tóc [3]. Khi sử dụng chất đối kháng bicalutamide, các tác hại do DHT gây ra đã được đảo ngược một phần [3].

Năm 1999, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 249 nam giới mắc chứng rụng tóc do nội tiết tố [5]. Các đối tượng được sinh thiết da đầu trước và sau 42 ngày dùng giả dược hoặc finasteride – một chất ức chế enzyme 5-alpha-reductase loại 2 – ở các mức liều 0,01 mg, 0,05 mg, 0,2 mg, 1 mg và 5 mg mỗi ngày [2, 3]. Kết quả cho thấy nồng độ DHT trên da đầu giảm 13,0% ở nhóm dùng giả dược, nhưng giảm mạnh từ 14,9% lên tới 69,4% ở các nhóm dùng finasteride [5]. Đồng thời, nồng độ DHT trong huyết thanh giảm sâu tới 72,2% (P < 0,001) [5]. Thử nghiệm xác nhận liều 1 mg/ngày giúp giảm DHT da đầu và cải thiện mọc tóc hiệu quả [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 đánh giá nồng độ DHT trên 49 đối tượng, bao gồm 28 người mắc chứng rụng tóc (19 nữ, 9 nam) và nhóm đối chứng 21 người khỏe mạnh (17 nữ, 4 nam) [6]. Kết quả cho thấy nồng độ DHT huyết thanh tăng ở cả người bệnh lẫn người khỏe mạnh trong nhóm đối chứng [6]. Mức độ chênh lệch DHT không có ý nghĩa thống kê và không tương quan với độ tiến triển của chứng hói đầu [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng độ nhạy cảm của nang tóc đối với DHT do di truyền quy định mới là yếu tố quyết định nhất [6].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại đã làm sáng tỏ cơ chế bệnh sinh của chứng hói đầu qua trung gian DHT và thụ thể androgen [1, 2]. Việc nam giới thiếu hụt bẩm sinh enzyme 5-alpha-reductase loại 2 hoàn toàn không phát triển chứng rụng tóc hói đầu là minh chứng vững chắc cho cơ chế này [2, 8].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào ghi nhận bột whey protein tinh khiết gây tăng sinh DHT hay làm teo nang tóc. Rụng tóc androgenetic phụ thuộc chặt chẽ vào độ nhạy cảm di truyền của từng cá nhân đối với DHT hơn là sự biến động chế độ ăn đơn thuần [6].

Bên cạnh đó, các giải pháp thuốc ức chế enzyme như finasteride tuy hiệu quả nhưng có thể gây ra một số tác dụng ngoại ý như viêm da tiếp xúc dị ứng, rối loạn xuất tinh hay giảm ham muốn tình dục [2]. Do đó, việc nghiên cứu các hoạt chất thảo dược tự nhiên (như cọ lùn, trà xanh) hoặc các hoạt chất mới như chất ức chế 15-PGDH nhằm giảm tổn thương do DHT vẫn đang được tiếp tục làm rõ [5, 7].

Những hiểu lầm phổ biến khi tập gym và rụng tóc

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng nồng độ testosterone trong máu càng cao thì tóc rụng càng nhiều. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra sự gia tăng nồng độ DHT trong huyết thanh không hề tương quan thuận với mức độ nặng nhẹ của chứng rụng tóc [6]. Tóc rụng hay không phụ thuộc vào phản ứng cục bộ của nang tóc trước androgen [4, 6].

Một hiểu lầm khác là quy chụp các sản phẩm tăng cơ đều gây rụng tóc. Người dùng thường nhầm lẫn giữa whey protein (đạm thực phẩm) với các chất kích thích đồng hóa bị cấm. Những chất tăng cường cơ bắp bất hợp pháp mới là tác nhân can thiệp sâu vào trục nội tiết, trong khi whey protein sạch chỉ tương đương lượng protein từ thực phẩm tự nhiên như thịt, trứng, sữa.

Thêm vào đó, việc tóc rụng nhiều hơn khi bắt đầu tập luyện cường độ cao thường bắt nguồn từ căng thẳng thể chất, thiếu hụt vi chất hoặc giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng da đầu [2].

Ai nên thận trọng khi chăm sóc tóc và bổ sung dinh dưỡng?

Những người có tiền sử gia đình bị hói đầu di truyền sớm cần chú ý theo dõi mật độ tóc khi thay đổi chế độ sinh hoạt hoặc luyện tập [1]. Nếu nang tóc của bạn mang gen nhạy cảm với DHT, tiến trình teo nang tóc sẽ diễn ra tự nhiên theo thời gian [2, 4].

Người mắc các bệnh lý liên quan đến gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi nạp lượng lớn đạm bổ sung vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Nam giới nhận thấy tóc rụng từng mảng nhanh chóng, da đầu ngứa rát, nhiều gàu nhờn hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường nên đến chuyên khoa da liễu thăm khám [4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc điều hòa nội tiết khi chưa có chỉ định chuyên môn [2, 5].

Áp dụng chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt đúng cách

Để vừa phát triển thể chất vừa bảo vệ mái tóc chắc khỏe, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Bổ sung lượng đạm hợp lý: Sử dụng whey protein theo đúng nhu cầu cơ thể khuyến nghị, không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn các bữa ăn chính. Kết hợp đa dạng nguồn đạm tự nhiên từ thịt nạc, cá, trứng và các loại đậu.
  • Cách dùng: Pha bột đạm với nước lọc nguội hoặc sữa tươi, dùng sau buổi tập hoặc xen kẽ giữa các bữa ăn chính để tối ưu hấp thu dưỡng chất.
  • Hỗ trợ vi tuần hoàn da đầu: Thường xuyên massage da đầu nhẹ nhàng khi gội đầu nhằm thúc đẩy lưu thông máu, cung cấp đầy đủ oxy và dưỡng chất cho nang tóc phát triển [2].
  • Chăm sóc da đầu sạch sẽ: Vệ sinh da đầu sau khi tập thể dục nhiều mồ hôi để hạn chế tình trạng gàu nhờn, giữ chân tóc thông thoáng [4].

Nhìn chung, whey protein không phải là thủ phạm trực tiếp khiến nam giới bị rụng tóc hay hói đầu. Tình trạng thưa tóc chủ yếu do gen di truyền và tác động của enzyme chuyển hóa DHT lên nang tóc gây ra [2, 4]. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện điều độ và chăm sóc tóc khoa học sẽ giúp bạn giữ gìn cả vóc dáng lẫn mái tóc khỏe mạnh.