Nhiều nam giới sau một thời gian tập gym và sử dụng đạm whey (whey protein) bắt đầu lo lắng khi thấy tóc rụng nhiều trên sàn nhà hoặc đường chân tóc có dấu hiệu thụt lùi. Nỗi sợ hãi này nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng thể hình với lời đồn rằng các loại bột đạm hay thực phẩm bổ sung tập luyện kích thích hormone gây hói đầu nhanh hơn.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp là whey protein không phải là thủ phạm trực tiếp gây teo nang tóc hay làm hói đầu ở nam giới. Hiện tượng rụng tóc từng mảng hoặc hói vùng trán và đỉnh đầu ở người tập gym phần lớn bắt nguồn từ chứng rụng tóc do nội tiết tố nam (androgenetic alopecia - AGA), một tình trạng chịu sự chi phối mạnh mẽ của yếu tố di truyền và sự nhạy cảm của nang tóc trước hormone sinh dục [1], [2].

Cơ chế sinh học thực sự khiến tóc gãy rụng và thưa dần

Rụng tóc do nội tiết tố nam là dạng rụng tóc phổ biến nhất hiện nay [3], [1]. Nang tóc trên da đầu của con người vốn phát triển theo chu kỳ không đồng bộ, bao gồm giai đoạn tăng trưởng tích cực (anagen), giai đoạn thoái triển và giai đoạn nghỉ ngơi (telogen) [1]. Ở trạng thái sinh lý bình thường của động vật, tỷ lệ nang tóc ở giai đoạn anagen so với giai đoạn telogen dao động trong khoảng từ 6 đến 8 [4].

Khi tình trạng rụng tóc androgenetic tiến triển, chu kỳ này bị rối loạn nghiêm trọng. Giai đoạn anagen bị rút ngắn đáng kể, trong khi giai đoạn nghỉ ngơi telogen bị kéo dài [4]. Tốc độ mọc tóc suy giảm và các sợi tóc trưởng thành dày dặn dần bị thay thế bởi các sợi tóc tơ mỏng manh [4]. Dưới kính hiển vi mô bệnh học, quá trình này được đặc trưng bởi sự teo nhỏ liên tục của các nang tóc nhạy cảm với androgen cùng với tình trạng xơ hóa quanh nang lông [4].

Chỉ có hai loại thuốc hiện nay được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chính thức phê duyệt để điều trị chứng rụng tóc do nội tiết tố là dung dịch minoxidil bôi tại chỗ và viên uống finasteride [4], [2]. Các phương pháp khác vẫn đang trong quá trình thử nghiệm và tìm kiếm bằng chứng lâm sàng xác thực [2].

Hormone DHT: Kẻ đứng sau tình trạng teo nang tóc

Để hiểu vì sao tin đồn whey protein gây hói xuất hiện, cần xem xét vai trò của dihydrotestosterone (DHT). Đây là một chất chuyển hóa từ hormone testosterone thông qua tác động của enzym 5alpha-reductase [1], [5]. Trong cơ thể, enzym 5alpha-reductase loại 2 chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển đổi testosterone thành DHT [4]. Enzym này được tìm thấy chủ yếu ở tuyến tiền liệt [4].

Về mặt hoạt tính sinh học, DHT là một androgen có hoạt tính mạnh hơn nhiều so với testosterone tự do [4]. DHT liên kết trực tiếp với các thụ thể androgen (AR) phân bố dày đặc trên da đầu của những cá nhân có cơ địa nhạy cảm [6], [2]. Khi liên kết này hình thành, nó kích hoạt một chuỗi phản ứng tiêu cực tại chỗ. DHT gây ức chế sự phát triển của các tế bào bao rễ ngoài nang tóc và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của các tế bào sừng tạo tóc (hair keratinocytes) [7].

Hậu quả là các nang tóc bị teo nhỏ dần, giảm lưu lượng nuôi dưỡng và cuối cùng ngừng sản sinh các sợi tóc khỏe mạnh [7], [4]. Ngoài ra, các cơ chế phân tử gần đây còn chỉ ra rằng protein CXXC5 tham gia làm trung gian cho phản ứng rụng tóc androgenetic do DHT thông qua chất trung gian Prostaglandin D2 (PGD2) [6].

Bằng chứng nghiên cứu: Nồng độ DHT huyết thanh và độ nhạy cảm của nang tóc

Một câu hỏi quan trọng đặt ra: Có phải cứ ai có nồng độ DHT trong máu cao thì người đó sẽ bị rụng tóc? Câu trả lời từ các nghiên cứu lâm sàng đã đem lại góc nhìn bất ngờ.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá nồng độ DHT trên 49 đối tượng, bao gồm 19 phụ nữ và 9 nam giới bị rụng tóc do nội tiết tố, so sánh với nhóm đối chứng gồm 17 phụ nữ và 4 nam giới khỏe mạnh không bị rụng tóc [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ DHT huyết thanh tăng cao ở cả nhóm bệnh nhân rụng tóc (17 phụ nữ, 5 nam giới) lẫn nhóm đối chứng [1]. Đáng chú ý, sự khác biệt về giá trị trung bình của DHT huyết thanh giữa nhóm rụng tóc và nhóm khỏe mạnh không có ý nghĩa thống kê [1]. Hơn nữa, nồng độ DHT trong máu cũng không tương quan thuận với mức độ tiến triển nặng nhẹ của bệnh rụng tóc [1]. Các tác giả kết luận rằng yếu tố quyết định hàng đầu không đơn thuần là lượng hormone lưu hành, mà chính là sự nhạy cảm do di truyền của các nang tóc đối với DHT [1].

Mặc dù vậy, DHT vẫn phản ánh mối liên hệ với các tổn thương cơ quan nhạy cảm với androgen. Một nghiên cứu năm 2019 thực hiện trên 100 nam giới (50 người rụng tóc androgenetic và 50 người đối chứng bình thường) đã đánh giá cấu trúc sợi tóc bằng kính soi trichoscope và khảo sát tuyến tiền liệt [8]. Kết quả cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về độ dày sợi tóc (P = 0,001), thể tích tuyến tiền liệt (P = 0,013) và nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt PSA (P = 0,015) [8].

Đặc biệt, khi phân tích sâu 50 bệnh nhân rụng tóc, nhóm có sợi tóc mảnh (đường kính dưới 0,03 mm, gồm 26 người) có sự khác biệt rõ rệt so với nhóm tóc trung bình đến dày (đường kính trên 0,03 mm, gồm 24 người) về độ tuổi (P = 0,001), nồng độ DHT trong máu (P = 0,001), nồng độ testosterone (P = 0,001) và các triệu chứng rối loạn tiểu tiện (P = 0,001) [8]. Cả chứng rụng tóc nội tiết và tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt đều là các bệnh lý chịu sự trung gian chuyển hóa của DHT [8].

Giải mã hiểu lầm: Whey protein có làm tăng DHT và gây rụng tóc?

Bột whey protein là sản phẩm phụ được chiết xuất trong quá trình sản xuất phô mai từ sữa, chứa các chuỗi axit amin thiết yếu nhằm phục hồi sợi cơ sau các buổi tập kháng lực. Trong toàn bộ y văn khoa học và các nghiên cứu chuyên sâu về rụng tóc do nội tiết tố, không có bất kỳ bằng chứng thực nghiệm nào ghi nhận whey protein làm tăng hoạt tính enzym 5alpha-reductase, làm tăng DHT hay trực tiếp gây teo nang tóc.

Hiểu lầm tai hại này thường bắt nguồn từ ba nguyên nhân phổ biến trong phòng tập gym:

Nguyên nhân thứ nhất là sự trùng hợp về độ tuổi phát bệnh. Nam giới tập gym thường ở độ tuổi từ 20 đến 35 tuổi, đây cũng chính là giai đoạn các biểu hiện ban đầu của chứng hói đầu di truyền bộc lộ rõ nhất do sự hoàn thiện của các đặc tính sinh dục thứ phát và hoạt động chuyển hóa testosterone dưới da [5]. Khi nam giới bắt đầu dùng whey protein cùng thời điểm tóc bắt đầu rụng theo gen định sẵn, họ quy chụp ngay nguyên nhân cho hộp bột đạm.

Nguyên nhân thứ hai đến từ việc nhầm lẫn với các chất kích thích đồng hóa (anabolic steroids). Một số người tập thể hình sử dụng các dẫn xuất androgen ngoại sinh để tăng cơ nhanh chóng, việc này đẩy nồng độ androgen trong cơ thể lên ngưỡng bất thường, kích hoạt thụ thể AR và đẩy nhanh tốc độ hói đầu [4], [2]. Những người xung quanh chỉ nhìn thấy họ uống whey và tập tạ rồi rụng tóc, từ đó sinh ra định kiến sai lệch.

Nguyên nhân thứ ba là nhầm lẫn với thực phẩm bổ sung creatine. Dù một số giả thuyết cũ từng đặt nghi vấn về creatine và DHT, các nghiên cứu chuyên sâu về rụng tóc khẳng định căn nguyên cốt lõi của tình trạng teo nang tóc vẫn là thụ thể di truyền nhạy cảm với DHT của từng cá nhân [1], [2]. Whey protein nguyên chất chỉ cung cấp đạm, hoàn toàn không chứa hormone steroid đồng hóa.

Những hướng đi mới trong việc ức chế tác hại của DHT lên tóc

Khoa học hiện đại đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp ngăn chặn tác động phá hủy của DHT lên nang tóc mà hạn chế tối đa tác dụng phụ toàn thân.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình chuột phát hiện hợp chất tự nhiên forsythoside A (chiết xuất từ cây liên kiều Forsythia suspensa) có khả năng làm giảm quá trình tự chết của tế bào sừng tóc người do DHT gây ra và xóa bỏ sự ức chế mọc lại của tóc [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thụ thể kênh canxi TRPV3 bị tăng biểu hiện ở vùng da bị DHT tác động [7]. Forsythoside A ức chế có chọn lọc các dòng điện kênh TRPV3 theo cơ chế phụ thuộc nồng độ với giá trị IC50 đạt 40,1 ± 4,8 µM, thông qua hai vị trí gắn kết T636 và T665, mở ra tiềm năng dùng thuốc bôi ức chế TRPV3 trị hói đầu [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 cũng phát hiện exosome có nguồn gốc từ tế bào gốc mô mỡ (ADSC-Exos) có thể kích hoạt con đường tín hiệu Wnt/beta-catenin [3]. Exosome này làm tăng mức độ phosphoryl hóa Ser9 của GSK-3beta và thúc đẩy beta-catenin di chuyển vào nhân tế bào, từ đó hóa giải tác động ức chế mọc tóc do DHT gây ra trên nang tóc người và mô hình động vật [3].

Các nghiên cứu thực vật học cũng ghi nhận chiết xuất cây diệp hạ châu (Phyllanthus niruri) chứa các hợp chất lignan và terpenoid có khả năng ức chế enzym 5alpha-reductase, làm giảm quá trình chuyển đổi testosterone thành DHT trong các thử nghiệm in vitro [4]. Tương tự, tinh dầu hương thảo (rosemary oil) và chiết xuất cọ lùn (saw palmetto) cũng đang được chú ý như những giải pháp hỗ trợ tự nhiên tác động vào thụ thể androgen [2].

Ai nên thận trọng khi đối mặt với tình trạng rụng tóc?

Mặc dù whey protein vô can đối với việc rụng tóc, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý kiểm soát các yếu tố nguy cơ:

Nhóm có tiền sử gia đình bị hói đầu: Những người có ông, bố hoặc anh em trai bị hói sớm mang gen quy định nang tóc nhạy cảm cao với androgen [1], [2]. Nhóm này dù có uống whey hay không thì nang tóc vẫn sẽ teo dần theo thời gian nếu không có biện pháp can thiệp y khoa sớm [4], [1].

Người có biểu hiện rụng tóc kèm triệu chứng tiết niệu: Nam giới phát hiện tóc mảnh dần dưới 0,03 mm qua soi da đầu cần chú ý thăm khám tuyến tiền liệt, bởi mức độ nhạy cảm androgen thường song hành giữa nang tóc và cơ quan này [8].

Người lạm dụng các sản phẩm bổ sung tăng cơ không rõ nguồn gốc: Các loại bột protein trôi nổi, pha tạp chất cấm hoặc steroid đồng hóa ngầm có thể phá hủy hệ nội tiết, làm tăng vọt các triệu chứng do androgen [4], [5].

Áp dụng thực tế: Dinh dưỡng và chăm sóc tóc cho người tập thể hình

Để vừa duy trì vóc dáng săn chắc, vừa bảo vệ mái tóc chắc khỏe, người tập gym nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

Yên tâm sử dụng whey protein đúng nhu cầu: Nam giới tập luyện có thể dùng whey protein như một nguồn bổ sung đạm tiện lợi. Nên chọn sản phẩm từ các thương hiệu uy tín, có chứng nhận kiểm nghiệm độc lập để đảm bảo không lẫn tạp chất kích thích nội tiết.

Khám chuyên khoa da liễu sớm: Nếu nhận thấy đường chân tóc lùi dần hình chữ M hoặc đỉnh đầu thưa tóc, cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu ngay. Bác sĩ có thể chỉ định soi chân tóc bằng trichoscope để đo đường kính sợi tóc và đánh giá mức độ teo nang [8].

Tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa: Đối với rụng tóc do nội tiết, các hoạt chất được FDA công nhận như minoxidil bôi hoặc thuốc ức chế enzym chuyển hóa 5alpha-reductase như finasteride cần được cân nhắc dưới sự hướng dẫn nghiêm ngặt của bác sĩ [4], [2]. Không tự ý bỏ dùng protein hay nhịn ăn vì thiếu đạm sẽ càng khiến tóc suy dinh dưỡng và gãy rụng nhanh hơn.

Lời đồn uống whey protein gây hói đầu là hoàn toàn thiếu cơ sở sinh học xác đáng. Rụng tóc ở nam giới tập gym chủ yếu do gen nhạy cảm nang tóc với hormone DHT quy định chứ không bắt nguồn từ đạm sữa. Hãy giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện điều độ và chủ động thăm khám y tế khi có dấu hiệu rụng tóc bất thường.