Thói quen dùng thảo dược trị tăng huyết áp
Nhiều người bệnh duy trì thói quen dùng thảo dược tự nhiên để kiểm soát huyết áp hàng ngày. Cây ba gạc hoa đỏ là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền nhờ tác dụng hạ áp và làm dịu thần kinh.
Tuy nhiên, người bệnh thường bỏ qua việc báo cáo các bài thuốc cây cỏ này cho ê-kíp tiền phẫu. Khi bước vào ca mổ có gây mê toàn thân, các hoạt chất hạ áp tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược lý khôn lường.
Biến chứng nguy hiểm nhất ghi nhận là tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng trong giai đoạn khởi mê, khiến việc duy trì tuần hoàn rơi vào bế tắc.
Trả lời ngắn: Vì sao phải dừng ba gạc trước mổ?
Cần ngưng dùng ba gạc và các chế phẩm hạ áp thảo dược trước phẫu thuật vì tương tác cộng gộp với thuốc gây mê toàn thân. Sự phối hợp này làm giãn mạch quá mức, làm tê liệt phản xạ bù trừ của hệ tuần hoàn.
Huyết áp người bệnh có thể giảm sâu ngay sau khởi mê và rơi vào trạng thái trơ, tức không đáp ứng với các thuốc nâng áp thông thường. Nếu không xử trí kịp thời, tình trạng này đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Các chuyên gia khuyến cáo cần dừng thảo dược trước phẫu thuật đủ lâu để cơ thể đào thải hết hoạt chất, hạn chế can thiệp cấp cứu trên bàn mổ.
Cơ chế khiến huyết áp tụt sâu và trơ thuốc
Hệ thống điều hòa huyết áp của cơ thể dựa vào trương lực mạch máu và các phản xạ thần kinh giao cảm. Các thuốc gây mê hiện đại như propofol hay thuốc mê đường hô hấp như desflurane vốn dĩ làm giãn tiểu động mạch và ức chế cơ tim [1, 4].
Khi có thêm sự hiện diện của hoạt chất hạ áp dạng giãn mạch hoặc can thiệp hệ renin-angiotensin-aldosterone, thành mạch mất hoàn toàn khả năng co bóp tự nhiên [1, 5]. Thể tích mạch máu giãn rộng tức thì trong khi cung lượng tim giảm sút.
Hậu quả là huyết áp tâm thu lao dốc nhanh chóng. Ở trạng thái này, thụ thể mạch máu kém nhạy cảm với các loại thuốc vận mạch cấp cứu quen thuộc như ephedrine hay norepinephrine [1, 4].
Tình trạng trụy mạch kéo dài sẽ gây thiếu máu não, nhồi máu cơ tim hoặc hoại tử ống thận cấp nếu không được phát hiện và đảo ngược nhanh chóng.
Ghi nhận lâm sàng về tụt áp trơ khi kết hợp thuốc
Nhiều nghiên cứu y khoa về phẫu thuật ghi nhận rõ mức độ nguy hiểm của hiện tượng tụt huyết áp trơ do thuốc tác động mạch máu.
Một báo cáo ca lâm sàng năm 2023 mô tả bệnh nhân nam 66 tuổi (cao 170 cm, nặng 75 kg) có tiền sử dùng thuốc ức chế thụ thể angiotensin để điều trị tăng huyết áp chuẩn bị mổ tạo hình sọ [1]. Dù người bệnh đã ngưng thuốc 48 giờ trước phẫu thuật, tình trạng tụt huyết áp trơ nghiêm trọng vẫn xảy ra ngay khi khởi mê [1]. Bác sĩ hồi sức liên tục tiêm ephedrine và truyền tĩnh mạch norepinephrine liều cao nhưng huyết động không cải thiện, buộc phải hoãn mổ [1]. Ở lần phẫu thuật sau, thuốc được ngừng trước 96 giờ, chuẩn bị sẵn vasopressin, ca mổ mới thành công [1].
Trước đó, một báo cáo ca bệnh năm 2005 ghi nhận nam bệnh nhân 50 tuổi bị đái tháo đường dùng phối hợp thuốc hạ áp chẹn thụ thể candesartan và thuốc chẹn alpha doxazosin [2]. Bệnh nhân trải qua 3 lần phẫu thuật dịch kính [2]. Hai lần đầu dùng thuốc sát ngày mổ, người bệnh bị tụt huyết áp nghiêm trọng sau khi khởi mê bằng propofol và fentanyl, không đáp ứng với ephedrine tĩnh mạch nhiều lần [2]. Đến lần phẫu thuật ngưng cả hai thuốc, huyết áp chỉ giảm nhẹ sau khởi mê và đáp ứng ngay với ephedrine [2].
Trường hợp tương tự công bố năm 2013 ở một phụ nữ 51 tuổi gặp tụt huyết áp trơ khi khởi mê dù đã dừng thuốc hạ áp 24 giờ trước mổ theo hướng dẫn thông thường [3]. Báo cáo khẳng định cần nâng cao nhận thức về nguy cơ này và nhấn mạnh vai trò của thuốc vasopressin trong phẫu thuật [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm
Mối liên quan giữa thời điểm dùng thuốc can thiệp mạch máu và tần suất tụt huyết áp được chứng minh qua nhiều nghiên cứu quan sát.
Nghiên cứu hồi cứu năm 2005 thực hiện trên 267 bệnh nhân tăng huyết áp trải qua phẫu thuật không tim ngực dưới gây mê toàn thân [4]. Kết quả cho thấy trong 30 phút đầu sau khởi mê, tỷ lệ tụt huyết áp trung bình (huyết áp tâm thu ≤85 mmHg) ở nhóm uống thuốc dưới 10 giờ trước mổ lên đến 60%, cao hơn rõ rệt mức 46% ở nhóm dừng thuốc từ 10 giờ trở lên [4]. Tỷ số chênh hiệu chỉnh cho nguy cơ tụt huyết áp trung bình là 1,74 ở nhóm dùng thuốc sát giờ mổ [4].
Một nghiên cứu quan sát năm 2020 trên 115 bệnh nhân dùng thuốc ức chế men chuyển ghi nhận 77 người (chiếm 66,96%) bị tụt huyết áp (huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg) trong vòng 30 phút sau khởi mê [5]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại dữ liệu của Khan năm 2012 với 59,8% bệnh nhân tụt áp ở phút 30 và 40,2% ở phút 60 [5].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 gồm 13 nghiên cứu cho thấy tiếp tục dùng thuốc ức chế hệ mạch máu vào ngày mổ làm tăng nguy cơ tụt áp trong mổ với tỷ số nguy cơ RR = 1,41 [6]. Dù vậy, phân tích này không thấy sự khác biệt về các biến chứng nặng sau mổ như đột quỵ hay tử vong giữa hai nhóm (RR = 1,25) [6].
Mặt khác, một nghiên cứu bệnh-chứng năm 2009 trên 2.179 ca mổ ghi nhận 40 ca tụt áp; phân tích phân tầng và hồi quy logistic không thấy mối liên quan độc lập giữa thuốc ức chế men chuyển với hạ áp sau khi đã hiệu chỉnh tuổi và quy mô mổ [7].
Các dữ liệu trên chỉ ra rằng can thiệp mạch trước mổ làm tăng nguy cơ biến động huyết động tức thì, đòi hỏi kiểm soát thời điểm dừng thuốc thật cẩn trọng.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc nam, thảo dược trước mổ
Rất nhiều người bệnh nghĩ rằng thuốc chiết xuất từ rễ cây, lá thảo dược như ba gạc là "thuốc bổ", lành tính nên uống đến tận ngày phẫu thuật. Đây là nhận thức sai lầm tai hại. Dược chất tự nhiên vẫn tác động mạnh lên tim và mạch máu.
Một hiểu lầm khác là tự ý dừng tất cả các loại thuốc đang dùng mà không hỏi bác sĩ. Việc dừng tùy tiện không theo phân loại thuốc có thể mang lại hệ lụy lớn.
Nghiên cứu năm 2002 trên 80 bệnh nhân trầm cảm mổ chỉnh hình cho thấy nhóm ngưng thuốc chống trầm cảm 72 giờ trước mổ có tỷ lệ suy sụp tinh thần tăng 20% (so với 5% ở nhóm duy trì) và mê sảng tăng 30% (so với 13%), trong khi tỷ lệ tụt áp giữa hai nhóm không khác biệt (5% so với 6%) [8].
Điều này chứng minh: một số nhóm thuốc bắt buộc ngưng vì nguy cơ trụy mạch, nhưng một số nhóm thuốc khác phải duy trì để bảo vệ tâm thần kinh. Người bệnh tuyệt đối không tự điều chỉnh.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim mạn hoặc xơ vữa động mạch nằm trong nhóm nguy cơ cao nhất khi tiếp xúc thuốc gây mê [1, 3]. Phản xạ bù trừ tuần hoàn ở nhóm này vốn đã suy giảm.
Người có bệnh lý kết hợp như đái tháo đường, suy giảm chức năng thận hoặc đang phối hợp nhiều dòng thuốc điều hòa tuần hoàn [4, 8]. Việc cộng dồn tác dụng thảo dược làm tăng độ trơ của mạch máu.
Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các cuộc đại phẫu, phẫu thuật sọ não, vi phẫu hoặc phẫu thuật có thời gian kéo dài, nguy cơ mất máu lớn [1, 3].
Bất kỳ ai đang uống trà rễ cây, viên hoàn đông y không rõ thành phần hoặc các sản phẩm gắn mác "hạ áp tự nhiên" trước lịch mổ.
Cách chuẩn bị an toàn trước ca phẫu thuật
Khai báo trung thực và đầy đủ: Trong buổi khám tiền phẫu, hãy mang theo toàn bộ danh mục thuốc kê đơn, thực phẩm chức năng, trà thảo dược ba gạc đang dùng tại nhà.
Tuân thủ thời gian ngưng: Với các thuốc và thảo dược ảnh hưởng huyết áp, thời gian ngưng thông thường tối thiểu từ 24 đến 48 giờ, một số trường hợp cần đến 96 giờ theo chỉ định riêng của bác sĩ gây mê [1, 5].
Chuẩn bị phương án cấp cứu: Tại phòng mổ, ê-kíp cần thiết lập đường đo huyết áp động mạch xâm lấn và dự phòng sẵn vasopressin đối với các ca có nguy cơ cao tụt huyết áp trơ [1, 5].
Theo dõi sát huyết động: Kiểm tra huyết áp đều đặn sau khi ngưng thảo dược; nếu huyết áp tăng vọt, báo ngay cho nhân viên y tế để có phương án hạ áp tĩnh mạch kiểm soát được.
Kết luận
Việc ngưng các chế phẩm ba gạc trước ngày mổ là bước chuẩn bị sống còn giúp tránh nguy cơ trụy tuần hoàn trơ thuốc. Dược liệu tự nhiên có dược tính thực thụ và không thể dùng tùy tiện trước gây mê toàn thân. Người bệnh cần thảo luận cởi mở với bác sĩ gây mê để lên kế hoạch dừng thuốc hợp lý, bảo đảm ca mổ an toàn tuyệt đối.
