Nhiều phụ huynh tăng nhanh rau xanh, ngũ cốc và các loại đậu vào thực đơn của học sinh nhằm cải thiện sức khỏe. Việc thay đổi khẩu phần quá nhanh thường làm dấy lên lo ngại về tình trạng đầy bụng hoặc kém hấp thu ở độ tuổi này.

Bằng chứng tổng hợp từ các nghiên cứu cho thấy việc tăng chất xơ ở mức độ vừa phải không gây hại cho sự phát triển của trẻ [1]. Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện có chưa ghi nhận dữ liệu lâm sàng về triệu chứng đầy hơi hay khó tiêu cấp tính khi học sinh đổi chế độ ăn đột ngột.

Nghiên cứu đánh giá thế nào về việc tiêu thụ nhiều chất xơ?

Một bài tổng quan khoa học đánh giá mức độ an toàn của chế độ ăn giàu chất xơ ở trẻ em cho thấy chế độ ăn chứa lượng chất xơ rất cao có thể làm thất thoát một phần nhỏ năng lượng, protein và chất béo [1]. Dù vậy, mức hao hụt năng lượng nhỏ này khó gây ảnh hưởng đáng kể nếu trẻ nạp đủ các chất dinh dưỡng chính theo khuyến nghị [1].

Nghiên cứu cũng ước tính ngay cả khi lượng chất xơ hàng ngày tăng gấp đôi, nồng độ vitamin và khoáng chất trong huyết thanh của trẻ khỏe mạnh vẫn không bị ảnh hưởng tiêu cực [1]. Hướng dẫn an toàn được đưa ra dựa trên công thức tính: độ tuổi cộng thêm 5 gam chất xơ mỗi ngày [1].

Hiện tượng đầy bụng và khó tiêu: Bằng chứng tới đâu?

Nhiều người cho rằng việc đột ngột nạp nhiều rau củ và các loại đậu sẽ gây quá tải tiêu hóa. Dù vậy, các nghiên cứu cắt ngang về dinh dưỡng học đường hiện có không thu thập số liệu hay đánh giá triệu chứng đầy bụng, chướng hơi do thay đổi khẩu phần cấp tính.

Thay vào đó, các nghiên cứu tập trung đo lường lượng dưỡng chất tổng thể. Chẳng hạn, khảo sát tại Lebanon ghi nhận học sinh tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có lượng chất xơ, carbohydrate, protein và nước cao hơn hẳn nhóm ăn kiểu phương Tây nhiều chất béo [2]. Nghiên cứu không ghi nhận báo cáo tác dụng phụ nào trên đường tiêu hóa của học sinh [2].

Tác động của chất xơ đến hấp thu khoáng chất và dậy thì

Nỗi lo chất xơ và phytate cản trở hấp thu vi chất ở thanh thiếu niên chưa được chứng minh là có hại trên thực tế [3]. Một nghiên cứu tại Tây Ban Nha trên 20 nam thiếu niên từ 11 đến 14 tuổi cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải vẫn duy trì đủ nồng độ kẽm huyết thanh bất chấp lượng phytate có trong rau củ và ngũ cốc [3].

Chế độ ăn giàu thực phẩm nguyên phần này thậm chí còn làm tăng đáng kể khả năng hấp thu sắt, tăng giữ canxi và giảm bài tiết canxi qua nước tiểu so với khẩu phần ban đầu [3]. Ngoài ra, dữ liệu trên 1.137 học sinh Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy lượng chất xơ cao đi kèm sự cải thiện nồng độ sắt, magie, kẽm, folate và các vitamin thiết yếu [4].

Về sự phát triển sinh lý, một phân tích tổng hợp ghi nhận trẻ em gái tiêu thụ nhiều chất xơ có xu hướng xuất hiện kỳ kinh nguyệt đầu tiên muộn hơn [5]. Khảo sát trên 1.340 trẻ từ 9 đến 15 tuổi cũng cho thấy lượng chất xơ từ trái cây thấp hơn ở nhóm dậy thì sớm [5].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu hiện tại tồn tại nhiều khoảng trống chưa được làm rõ:

  • Chưa có thử nghiệm can thiệp đo lường sự thích nghi của hệ vi sinh đường ruột khi học sinh tăng đột ngột chất xơ trong thời gian ngắn.
  • Thiếu nghiên cứu lâm sàng đánh giá ngưỡng chất xơ tối đa có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ (đầy hơi, sôi bụng) ở từng độ tuổi học sinh.
  • Các khảo sát ở học sinh chủ yếu là nghiên cứu cắt ngang [2], [6], [4], chỉ phản ánh mối tương quan tiêu thụ chứ không xác định mối quan hệ nhân quả đối với các triệu chứng tiêu hóa.

Nhóm học sinh nào cần thận trọng?

Học sinh có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc đang thiếu hụt năng lượng cần thận trọng khi ăn lượng chất xơ quá lớn [1]. Khẩu phần quá giàu chất xơ có thể gây cảm giác no sớm và làm thất thoát một phần nhỏ năng lượng cũng như chất béo cần thiết cho sự phát triển [1].

Học sinh thay đổi chế độ ăn nhưng uống quá ít nước cũng cần lưu ý. Dữ liệu dinh dưỡng cho thấy lượng chất xơ cao thường đi kèm với mức tiêu thụ nước lớn hơn để hỗ trợ chuyển hóa [2].

Gợi ý điều chỉnh chất xơ hợp lý cho lứa tuổi học đường

Thay vì thay đổi khẩu phần đột ngột trong một ngày, phụ huynh nên tăng dần lượng rau, củ, quả và các loại đậu qua từng tuần. Việc tăng từ từ giúp hệ tiêu hóa làm quen mà không gây áp lực vận chuyển thức ăn.

Khẩu phần nên hướng tới sự cân bằng theo mô hình dinh dưỡng tự nhiên: kết hợp rau củ tươi, ngũ cốc nguyên hạt, trái cây cùng nguồn đạm chất lượng [2], [3]. Cần duy trì uống đủ nước mỗi ngày khi khẩu phần tăng thêm chất xơ [2]. Nếu học sinh có bệnh lý đường ruột mạn tính, gia đình nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn lớn.