Nhiều người nấu ăn thường có thói quen thả vài lá nguyệt quế khô vào nồi sốt bò kho, cà ri hay nước hầm xương để tăng hương vị đậm đà. Tuy nhiên, khi dọn món ăn lên bàn, việc tìm và gắp từng chiếc lá bỏ ra ngoài đôi khi bị bỏ quên hoặc xem nhẹ. Không ít người cho rằng lá cây nấu lâu sẽ mềm và nuốt vào bụng cũng chẳng sao.

Thực tế, lá nguyệt quế nguyên vẹn là một trong những loại gia vị hiếm hoi bắt buộc phải vớt ra trước khi ăn. Cấu trúc lá xơ cứng, mép sắc và không bị tiêu hóa bởi enzym dạ dày khiến chiếc lá này có nguy cơ biến thành một "dị vật đường tiêu hóa", có thể gây tổn thương cơ học nghiêm trọng từ thực quản đến ruột non [1], [2].

Cấu trúc xơ cứng không biến mất qua nấu nướng

Khác với các loại rau thơm thông thường như ngò gai, hành lá hay húng quế vốn mềm nhũn sau vài phút đun sôi, lá nguyệt quế chứa hàm lượng cellulose và sợi lignin rất cao. Màng lá dày, gân lá dai và các đầu lá nhọn vẫn giữ nguyên hình dạng ban đầu dù trải qua hàng giờ ninh hầm ở nhiệt độ cao.

Khi đưa vào khoang miệng, nếu người ăn không nhai kỹ mà vô tình nuốt trọn chiếc lá nguyên vẹn, dịch vị axit trong dạ dày cũng không thể phân hủy được lớp màng xơ này. Chiếc lá di chuyển dọc theo ống tiêu hóa giống như một mảnh rác thực vật cứng cáp, mang theo các góc cạnh nhọn dễ mắc kẹt và cọ xát vào lớp niêm mạc nhạy cảm [1], [2].

Cơ chế tổn thương cơ học của dị vật thực vật

Khi lọt vào ống tiêu hóa, các dị vật cứng nhọn nói chung gây ra tổn thương chủ yếu qua lực cơ học ma sát và đâm xuyên. Nghiên cứu tổng quan về xử trí dị vật tiêu hóa qua nội soi ghi nhận rằng các biến chứng thường xuất hiện trực tiếp tùy thuộc vào tính chất của vật thể và vị trí mắc kẹt trong đường ruột [2].

Nếu vật thể thon dài, cứng và sắc nhọn, nguy cơ xảy ra biến chứng như thủng ruột, chảy máu hoặc tạo đường rò sẽ tăng lên rõ rệt [1]. Khi nhu động ruột co bóp để đẩy thức ăn đi, các nếp gấp tự nhiên của ruột vô tình ép chặt đầu nhọn của vật thể vào thành ruột. Tình trạng này có thể khởi phát bằng những vết trợt xước niêm mạc, sau đó tiến triển thành ổ loét, tụ máu cục bộ hoặc đâm thủng toàn bộ bề dày thành ruột, mở đường cho vi khuẩn tràn ra ngoài ổ bụng [1], [3].

Dị vật sắc nhọn: Các ca lâm sàng cảnh báo rủi ro

Trong thực hành lâm sàng, việc nuốt phải các dị vật có nguồn gốc thực vật tương tự lá hoặc que xơ cứng đã từng gây ra những hậu quả nặng nề. Một báo cáo năm 2024 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân nam 65 tuổi nhập viện với triệu chứng ban đầu là tắc ruột non [1]. Khi tiến hành phẫu thuật, các bác sĩ phát hiện nguyên nhân xuất phát từ cọng gân lá dừa (coconut leaf midrib skewer) vốn có đặc tính dài, cứng và xơ [1]. Que xơ thực vật này đã đâm thủng qua hai quai ruột non tại đoạn hồi tràng, kèm theo hiện tượng dính ruột phức tạp [1].

Nguy cơ đâm xuyên thành ruột cũng được chứng minh rất rõ qua các trường hợp nuốt phải xương cá hay que nhọn trong bữa ăn [3], [4]. Năm 2013, một ca lâm sàng ghi nhận bệnh nhân nữ 77 tuổi nhập viện cấp cứu vì đau bụng dữ dội kéo dài suốt 5 ngày [3]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính (CT) phát hiện một ổ tụ dịch dạng đường thẳng dài 25 mm, và khi mở bụng thám sát, ê-kíp mổ đã phải cắt bỏ một ổ áp xe có chứa mảnh xương cá sắc nhọn bên trong [3].

Thậm chí, dị vật sắc nhọn có thể gây thủng ruột âm thầm mà không bộc lộ triệu chứng rầm rộ ban đầu. Báo cáo năm 2024 về một phụ nữ 47 tuổi bị đau ngắt quãng vùng bụng dưới bên trái kèm khối u suốt 1 tháng cho thấy, khi phẫu thuật đã tìm thấy khối viêm dính vào thành bụng, một phần ruột non và đại tràng sigma do hai dị vật dạng xương gây thủng [5]. Quá trình đâm xuyên diễn ra chậm rãi và nhờ mạc nối bao bọc nên không gây nhiễm trùng lan tỏa tức thì, nhưng vẫn dẫn đến khối viêm dính nghiêm trọng cần can thiệp ngoại khoa [5]. Một trường hợp khác vào năm 2023 cũng phát hiện khối viêm thành bụng bao quanh xương cá ở bệnh nhân đau bụng quanh rốn [6].

Tỷ lệ biến chứng và vị trí ruột dễ gặp nguy hiểm

Theo y văn, phần lớn các trường hợp nuốt phải dị vật đều diễn ra lành tính. Nghiên cứu tổng kết từ năm 1976 chỉ ra rằng có khoảng 80% trường hợp dị vật được ghi nhận sẽ tự đào thải qua đường tiêu hóa một cách tự nhiên mà không gây hại [7]. Các tổng quan và báo cáo lâm sàng hiện đại cũng thống nhất rằng tỷ lệ dị vật gây thủng đường tiêu hóa chiếm dưới 1% tổng số ca nuốt phải, và những ca này bắt buộc phải can thiệp phẫu thuật [5], [3], [2], [6].

Mặc dù tỷ lệ dưới 1% có vẻ thấp, nhưng mức độ nguy hiểm lại rất cao một khi biến chứng xảy ra [5], [4]. Các dị vật dài và nhọn như tăm xỉa răng, xương cá, xương gà hoặc gân que thực vật có xu hướng dễ mắc kẹt nhất tại những khúc uốn cong gấp hoặc những đoạn hẹp giải phẫu tự nhiên của ruột [1], [3], [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các vị trí dễ bị tổn thương và thủng nhất bao gồm quai tá tràng, góc tá - hỗng tràng, ruột thừa và đặc biệt là vùng van hồi - manh tràng (nơi ruột non tiếp nối với ruột già) [2].

Một ca bệnh công bố năm 2025 cũng minh chứng cho điều này khi một nam thanh niên 33 tuổi bị thủng ruột ở đoạn hồi tràng cuối do xương cá, nhập viện trong tình trạng đau bụng, buồn nôn, ngừng trung đại tiện và có phản ứng viêm phúc mạc rõ rệt, phải phẫu thuật nội soi cấp cứu để khâu lỗ thủng [4]. Dị vật cũng có thể gây thủng dạ dày như trường hợp nuốt túi nilon được báo cáo năm 2016 [8].

Khó khăn trong chẩn đoán sớm tai nạn do dị vật

Một hiểm họa lớn của việc nuốt phải lá nguyệt quế hay các dị vật thức ăn cứng nhọn là bệnh nhân thường không nhớ mình đã nuốt phải chúng lúc nào [1], [3]. Các số liệu cho thấy 20% người trưởng thành nuốt phải dị vật xảy ra trong lúc đang ăn uống [2]. Khi các triệu chứng đau bụng xuất hiện sau nhiều ngày, người bệnh lẫn bác sĩ đều rất dễ nhầm lẫn với các cơn đau bụng cấp thông thường khác [3], [4].

Hơn nữa, hình ảnh chụp X-quang bụng thông thường hoặc chẩn đoán hình ảnh trước mổ thường không đặc hiệu và rất khó nhìn thấy các mảnh thực vật xơ cứng [1]. Nhiều bệnh nhân chỉ biểu hiện dấu hiệu tắc ruột nhưng không có dấu hiệu tràn khí tự do điển hình của thủng tạng rỗng [4]. Chụp cắt lớp vi tính đa dãy (CT scan) hiện được xem là phương pháp tối ưu để phát hiện dị vật và biến chứng áp xe hoặc viêm nhiễm xung quanh, tuy nhiên việc phẫu thuật thám sát (mở bụng hoặc nội soi) cùng sử dụng kháng sinh thích hợp vẫn là phương pháp điều trị dứt điểm [5], [3], [6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng trong bữa ăn?

Bất kỳ ai cũng có thể vô tình nuốt phải dị vật trong lúc ăn uống vội vàng, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn [7], [2]:

  • Người cao tuổi: Đặc biệt là những người rụng răng hoặc người mang răng giả [1], [7]. Việc sử dụng răng giả làm giảm đáng kể cảm giác xúc giác ở vòm miệng, khiến người già khó nhận biết được các mẩu xơ cứng hay vật nhọn lẫn trong khối thức ăn [2].
  • Trẻ nhỏ: Trẻ em là nhóm đối tượng phổ biến nhất nuốt phải dị vật do thói quen nuốt chửng, tò mò và chưa ý thức được việc nhằn bỏ phần không ăn được [1], [7], [8].
  • Người suy giảm nhận thức: Những bệnh nhân tâm thần hoặc thiểu năng trí tuệ không có khả năng tự kiểm soát và phân loại đồ ăn [1], [7].
  • Người có bất thường cấu trúc thực quản: Những người bị viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan hoặc hẹp thực quản dễ bị ứ đọng khối thức ăn có lẫn vật thể cứng [2].

Giải pháp an toàn khi sử dụng lá nguyệt quế

Lá nguyệt quế vẫn là gia vị tuyệt vời mang lại hương vị thơm nồng đặc trưng cho ẩm thực. Để tận hưởng trọn vẹn món ăn mà không đối mặt với nguy cơ y khoa, người nội trợ nên áp dụng các bước thực tế sau:

  • Đếm số lượng lá khi cho vào nồi: Nếu cho 3 chiếc lá nguyệt quế vào nồi nước hầm, hãy ghi nhớ con số đó để đảm bảo khi tắt bếp sẽ vớt ra đủ 3 chiếc lá.
  • Sử dụng túi lọc hoặc bóng inox nấu gia vị: Cho lá nguyệt quế cùng các loại hạt thô (hoa hồi, đinh hương, quế thanh) vào túi vải lọc thực phẩm hoặc quả cầu inox chuyên dụng rồi thả vào nồi. Sau khi nấu xong, chỉ cần nhấc túi lọc ra ngoài là món ăn hoàn toàn sạch bã.
  • Dùng bột lá nguyệt quế: Đối với các món sốt sệt hoặc không tiện vớt bã, có thể thay thế lá nguyên vẹn bằng bột nguyệt quế xay mịn với liều lượng vừa phải để giữ hương thơm.
  • Nhắc nhở người cùng bàn ăn: Khi dọn món hầm hoặc súp kiểu Tây ra bàn, luôn kiểm tra kỹ đĩa ăn của trẻ em và người già mang răng giả để đảm bảo không còn sót cuống hay mảnh lá sắc nhọn.

Việc vớt bỏ lá nguyệt quế không chỉ là phép lịch sự trên bàn ăn mà là nguyên tắc an toàn sức khỏe thiết yếu. Cẩn thận loại bỏ mảnh lá cứng nhọn trước khi thưởng thức sẽ giúp cả gia đình phòng ngừa những tai nạn tổn thương đường tiêu hóa đáng tiếc.