Nhiều người tập luyện thể thao tìm kiếm các chế độ ăn lành mạnh như DASH để kiểm soát cân nặng và huyết áp. Tuy nhiên, việc áp dụng nguyên bản một chế độ dinh dưỡng lâm sàng vào giáo án vận động cường độ cao có thể dẫn đến sự thiếu hụt năng lượng và suy giảm thành tích.
Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trực tiếp đánh giá chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) trong giáo án thể thao. Hơn nữa, từ viết tắt "DASH" trong y học thể thao thường bị nhầm lẫn với thang đo chức năng cơ xương khớp vùng chi trên chứ không phải chế độ dinh dưỡng [1]. Dữ liệu hiện có tập trung vào nhu cầu năng lượng, chuyển hóa carbohydrate và chất chống oxy hóa ở vận động viên [2], [3], [4], [5].
Hiểu lầm về từ viết tắt DASH trong y học thể thao
Trong các tài liệu y học thể thao, thuật ngữ DASH thường xuất hiện dưới dạng thang đo "Disabilities of the Arm, Shoulder, and Hand" (mức độ khuyết tật cánh tay, vai và bàn tay) [1]. Đây là công cụ đo lường độ nhạy và chức năng vận động chi trên ở 90 vận động viên chuyên nghiệp gặp chấn thương hoặc quá tải khớp vai, hoàn toàn không phải chế độ ăn kiêng [1].
Về mặt dinh dưỡng, chế độ ăn DASH nguyên bản ưu tiên nhiều rau củ, hạn chế natri và chất béo. Khi đưa vào giáo án tập luyện nặng, việc áp dụng máy móc các nguyên tắc này mà không điều chỉnh theo sinh lý vận động có thể gây ra nhiều bất lợi cho vận động viên [2], [4].
Cảnh báo thiếu hụt năng lượng và hội chứng RED-S
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 trên các vận động viên bóng bầu dục, bóng đá Úc và bóng đá thông thường cho thấy mức nạp năng lượng thực tế thường thấp hơn nhiều so với khuyến cáo dinh dưỡng thể thao [2]. Điển hình, nghiên cứu của Bradley và cộng sự ghi nhận mức năng lượng nạp vào trong giai đoạn tiền mùa giải của vận động viên bóng bầu dục chỉ đạt 14,8 ± 1,9 MJ/ngày [2]. Ở môn bóng đá Úc, năng lượng nạp thực tế giảm xuống 9,1 ± 1,8 MJ/ngày do các đối tượng chủ động siết ăn trước các đợt đo thành phần cơ thể bằng DXA [2].
Tình trạng giảm lượng ăn nhằm mục tiêu giảm mỡ cơ thể khiến vận động viên rơi vào nguy cơ thiếu hụt năng lượng tương đối trong thể thao (RED-S) [2]. Việc cắt giảm khẩu phần đột ngột làm cản trở quá trình thích nghi tập luyện và hồi phục thể lực [2]. Do đó, giáo án dinh dưỡng phải ưu tiên đủ calo trước khi áp dụng bất kỳ mô hình hạn chế nào [2].
Đảm bảo nguồn năng lượng từ carbohydrate thay vì cắt giảm
Một số xu hướng thể thao áp dụng chế độ ăn rất ít carbohydrate (<25% năng lượng) và giàu chất béo (>60% năng lượng - LCHF) [4]. Thử nghiệm cho thấy chỉ sau 5 ngày theo chế độ LCHF, cơ bắp đã tăng khả năng đốt mỡ, và sau 2 đến 3 tuần lượng carbohydrate dưới 20 g/ngày sẽ đưa cơ thể vào trạng thái nhiễm ceton [4]. Tuy nhiên, sự thích nghi này làm giảm khả năng chuyển hóa carbohydrate và gây suy giảm rõ rệt hiệu suất vận động ở cường độ cao [4].
Các thao tác giảm carbohydrate chiến lược (như tập 2 buổi/ngày hoặc "ngủ đói" - sleep-low) có thể làm tăng hoạt tính enzyme ty thể và tốc độ oxy hóa chất béo ở vận động viên sức bền [5]. Dù vậy, dữ liệu chứng minh lợi ích trực tiếp lên thành tích thi đấu thực tế vẫn chưa rõ ràng [4], [5]. Vận động viên cần tiếp cận linh hoạt, ưu tiên cung cấp đủ carbohydrate theo từng chu kỳ tập luyện thay vì cắt giảm khắt khe [4], [5].
Bổ sung chất chống oxy hóa: Không cần lạm dụng
Một nghiên cứu năm 2014 trên 10 tay đua xe đạp chuyên nghiệp (21,8 ± 2,5 tuổi) chia làm hai nhóm: một nhóm nạp quá liều vitamin C (1000 mg/ngày) và vitamin E (400 mg/ngày), nhóm còn lại giữ chế độ ăn tiêu chuẩn [3]. Kết quả cho thấy các chỉ số tổn thương oxy hóa lipid (LPO), tổn thương DNA (8-OHdG) và tỷ lệ glutathione (GSSG:GSH) giữa hai nhóm đều hồi quy về mức tương đương nhau sau giai đoạn tập luyện nặng [3].
Dữ liệu thực nghiệm này kết luận rằng vận động viên tập luyện sức bền với khối lượng và cường độ phù hợp không cần bổ sung vitamin chống oxy hóa liều cao [3]. Hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh của cơ thể hoàn toàn có khả năng tự thích nghi với các gốc tự do sinh ra từ vận động [3].
Khoảng trống nghiên cứu: Chưa có dữ liệu về muối, protein và chất xơ
Nhiều tài liệu gợi ý việc bù muối, tăng cường protein và giảm chất xơ sát giờ tập khi vận động viên muốn theo đuổi chế độ DASH. Tuy nhiên, các trích đoạn nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp số liệu, tỷ lệ hay khuyến nghị cụ thể nào về việc điều chỉnh natri, protein hay chất xơ quanh buổi tập.
Chế độ ăn DASH thông thường vốn yêu cầu cắt giảm muối và tăng lượng xơ lớn từ thực vật. Đây là điểm xung đột lý thuyết lớn nhất với nhu cầu bù điện giải khi đổ mồ hôi và nhu cầu tiêu hóa nhanh trước giờ thi đấu của vận động viên, nhưng hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp để đưa ra hướng dẫn chính thức.
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn theo DASH?
- Vận động viên tập luyện cường độ cao hoặc khối lượng lớn: Cần thận trọng để tránh thiếu hụt năng lượng, tụt carbohydrate gây giảm sút sức mạnh bộc phát [2], [4].
- Người có nguy cơ hoặc đang mắc hội chứng thiếu hụt năng lượng RED-S: Không nên áp dụng các chế độ hạn chế calo hoặc hạn chế nhóm chất khi chưa có chỉ định chuyên môn [2].
- Vận động viên thi đấu sức bền: Cần tham khảo chuyên gia thể thao để cân đối việc sử dụng chất bột đường và điện giải, không tự ý sao chép chế độ giảm muối của người bệnh tăng huyết áp.
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Khi muốn đưa các yếu tố của chế độ DASH vào kế hoạch tập luyện, vận động viên nên cá nhân hóa mục tiêu dinh dưỡng theo từng giai đoạn tập thay vì áp dụng rập khuôn [2], [4]. Cần đảm bảo tổng năng lượng nạp vào đáp ứng đủ khối lượng bài tập để duy trì khối cơ nạc và phòng ngừa chấn thương [2]. Không tự ý bổ sung các viên uống vitamin C hay E liều cao nếu bữa ăn hàng ngày đã đáp ứng đủ dinh dưỡng [3]. Khi có bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc tập luyện chuyên nghiệp, hãy tham vấn bác sĩ thể thao và chuyên gia dinh dưỡng để thiết kế thực đơn phù hợp.




