Đau nhức xương khớp là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi, khiến không ít bệnh nhân tìm đến các mẹo dân gian như ăn dứa tươi mỗi ngày để giảm đau. Nhiều người truyền tai nhau rằng hoạt chất bromelain trong quả dứa có thể thay thế hoàn toàn các viên uống bổ sung đắt tiền ngoài hiệu thuốc.

Tuy nhiên, xét về khả năng cung cấp nồng độ hoạt chất để hỗ trợ giảm viêm khớp, viên chiết xuất bromelain chiếm ưu thế rõ rệt so với việc chỉ ăn dứa tươi. Phần lớn bromelain thương mại dùng trong y học được chiết xuất cô đặc từ phần thân và thân rễ cây dứa thay vì phần thịt quả chúng ta thường ăn, giúp đảm bảo liều lượng chuẩn xác cho mục đích hỗ trợ điều trị [1] [2].

Sự khác biệt giữa dứa tươi và viên chiết xuất

Bromelain là tên gọi chung của một nhóm enzyme phân giải protein (protease) thu được từ cây dứa (Ananas comosus) [2]. Hoạt chất này lần đầu tiên được xác định trong nước ép dứa vào năm 1891 và bắt đầu được sản xuất quy mô lớn như một thực phẩm bổ sung dinh dưỡng từ năm 1957 [2].

Giới khoa học phân biệt rõ hai loại là bromelain từ quả và bromelain từ thân cây dứa [2]. Thực tế, phần lớn các chế phẩm bromelain thương mại hiện nay được chiết xuất chủ yếu từ thân cây hoặc thân rễ dứa, nơi có hỗn hợp phức tạp các enzyme protease chứa nhóm thiol và các thành phần sinh học khác [1] [2]. Khi ăn dứa tươi, chúng ta chỉ tiêu thụ phần thịt quả và thường bỏ đi phần lõi cứng cũng như thân cây, nên lượng enzyme thu nhận không giống với các dạng chiết xuất cô đặc dùng trong nghiên cứu lâm sàng.

Khả năng hấp thụ và cơ chế bảo vệ sụn khớp

Nhiều người lo ngại enzyme khi uống vào bụng sẽ bị dịch vị dạ dày phá hủy hoàn toàn trước khi kịp đến khớp. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy bromelain có sinh khả dụng tốt và hoạt động được trong dải pH rộng từ 4,5 đến 9,5 [2]. Một nghiên cứu năm 2021 mô phỏng quá trình tiêu hóa dạ dày - ruột trong ống nghiệm trên các dòng tế bào dạ dày, ruột và tế bào sụn của người đã chứng minh bromelain vẫn giữ được khả năng giảm kích thích gây viêm sau khi đi qua môi trường tiêu hóa [2].

Tổng quan hệ thống công bố năm 2023 và nghiên cứu năm 2021 cũng xác nhận sau khi hấp thụ qua đường uống, bromelain hiện diện trong huyết thanh và mô động vật có vú với hoạt tính phân giải protein cũng như hoạt tính sinh học được giữ nguyên [3] [1]. Ngoài ra, tác dụng tiêu sợi huyết của hoạt chất này còn hỗ trợ tái hấp thu dịch phù nề vào tuần hoàn máu, giúp giảm sưng tại mô tổn thương [4].

Tại ổ khớp, cả thoái hóa khớp và viêm khớp dạng thấp đều có đặc trưng là tình trạng viêm do các cytokine tiền viêm gây ra, làm tăng các enzyme phá hủy chất nền sụn [1]. Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình sụn lợn và nguyên bào sợi hoạt dịch cho thấy chiết xuất bromelain giúp bảo vệ sụn khỏi sự thoái hóa [1]. Hoạt chất này làm giảm biểu hiện của các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và IL-8 thông qua việc ức chế các đường truyền tín hiệu NF-kappaB và MAPK, từ đó giải thích cơ chế giảm đau và kháng viêm tại khớp [1].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?

Thoái hóa khớp ảnh hưởng đến hơn 300 triệu người trên toàn thế giới, riêng tại Mỹ tỷ lệ mắc dao động từ 3,2% đến 33% tùy vị trí khớp và tăng dần theo tuổi tác [5] [6]. Phương pháp điều trị tiêu chuẩn hiện nay là dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), nhưng việc dùng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ thủng hoặc xuất huyết tiêu hóa [6]. Do đó, chiết xuất bromelain đã được đưa vào nhiều thử nghiệm để tìm kiếm giải pháp thay thế hoặc hỗ trợ an toàn hơn [5] [6].

Một phân tích gộp công bố năm 2023 tổng hợp 54 bài báo định tính và 39 bài báo phân tích gộp đã đánh giá toàn diện hiệu quả của hoạt chất này [3]. Kết quả trên 9 nghiên cứu cho thấy bromelain đường uống giúp giảm đau tốt hơn một chút nhưng có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng, với mức chênh lệch điểm đau trung bình là -0,27 [3]. Tại mô mềm, một nghiên cứu năm 2016 trên 40 ca nhổ răng khôn cũng ghi nhận bromelain giúp giảm đau và sưng hiệu quả ở 28 ca, tương đương 70% số bệnh nhân [4].

Tuy nhiên, khi dùng đơn lẻ cho thoái hóa khớp nặng, kết quả lại không mấy khả quan. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2006 đã thực hiện trên 47 bệnh nhân thoái hóa khớp gối mức độ trung bình đến nặng [7]. Bệnh nhân được chia nhóm uống bromelain 800 mg/ngày hoặc giả dược trong 12 tuần và theo dõi thêm 4 tuần [7]. Trong số 31 người hoàn thành thử nghiệm (14 người dùng bromelain, 17 người dùng giả dược), kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về điểm đau, độ cứng khớp hay chức năng vận động [7].

Ngược lại, bromelain phát huy tác dụng rõ rệt hơn khi được phối hợp cùng các hoạt chất khác. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 trên 30 bệnh nhân thoái hóa khớp thái dương hàm đã chia người bệnh thành 3 nhóm (mỗi nhóm 10 người): nhóm 1 dùng thuốc kháng viêm diclofenac sodium, nhóm 2 dùng kết hợp diclofenac với hỗn hợp enzyme đường uống (gồm bromelain, trypsin, rutoside trihydrate), và nhóm 3 chỉ dùng hỗn hợp enzyme trong 10 ngày [8]. Kết quả cho thấy nhóm kết hợp thuốc và enzyme giảm đau tốt hơn hẳn hai nhóm còn lại, trong khi nhóm chỉ dùng hỗn hợp enzyme đạt hiệu quả giảm đau tương đương với nhóm dùng thuốc diclofenac đơn thuần [8].

Một bài tổng quan năm 2022 xem xét 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cũng củng cố nhận định trên [6]. Các nghiên cứu này cho thấy viên uống kết hợp bromelain, enzyme trypsin và hoạt chất thực vật rutin có hiệu quả tương đương thuốc NSAID trong việc kiểm soát triệu chứng thoái hóa khớp mà không gây ra các tác dụng phụ tiêu hóa đặc trưng của thuốc tây [6]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng quy mô các nghiên cứu này phần lớn còn nhỏ và cần thêm nhiều thử nghiệm lớn để xác định liều tối ưu [5] [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dứa chữa đau khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần ăn nhiều dứa tươi mỗi ngày sẽ trị dứt điểm bệnh khớp. Thực tế, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh việc ăn thịt quả dứa giảm được đau khớp, bởi các nghiên cứu đều sử dụng viên chiết xuất tiêu chuẩn hóa với liều lượng hàng trăm miligam từ thân dứa [7] [2]. Hơn nữa, tác dụng của bromelain còn thay đổi tùy theo cơ địa từng người và từng loại mô khác nhau trên cùng một cơ thể [4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng viên uống chiết xuất tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị trong mọi giai đoạn bệnh. Như thử nghiệm năm 2006 đã chỉ ra, việc uống 800 mg bromelain đơn độc mỗi ngày không mang lại hiệu quả vượt trội hơn giả dược ở người đã bị thoái hóa khớp gối mức độ trung bình đến nặng [7]. Hoạt chất này phát huy vai trò tốt hơn khi dùng làm liệu pháp bổ trợ hoặc nằm trong phác đồ kết hợp với trypsin, rutin hay thuốc kháng viêm [8] [6].

Ai nên thận trọng khi bổ sung bromelain?

Mặc dù các nghiên cứu ghi nhận bromelain có độc tính rất thấp và không gây rủi ro sức khỏe nghiêm trọng, người dùng vẫn có thể gặp một số tác dụng phụ nhẹ [3] [7] [4]. Hệ thống phân tích năm 2023 chỉ ra các tác dụng không mong muốn khi uống bromelain bao gồm đầy hơi, buồn nôn và đau đầu [3].

Đặc biệt, khả năng gây dị ứng qua trung gian kháng thể IgE của hoạt chất này không thể xem nhẹ, nhất là ở những người có cơ địa dị ứng với dứa [4]. Ngoài ra, bromelain có khả năng làm tăng tính thấm của một số loại kháng sinh như penicillin và tetracycline, dẫn đến tăng mức độ hấp thụ của các thuốc này vào cơ thể [4]. Vì vậy, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để tránh tương tác thuốc.

Cách áp dụng thực tế cho người bệnh xương khớp

Đối với người muốn sử dụng viên uống bromelain để hỗ trợ giảm sưng đau, một nghiên cứu năm 2016 khuyến nghị nên uống trước bữa ăn với tổng liều hàng ngày từ 750 đến 1000 mg, chia làm nhiều lần trong ngày [4]. Để kiểm soát triệu chứng thoái hóa khớp hiệu quả hơn, người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc dùng các chế phẩm kết hợp bromelain với trypsin và rutin замі vì chỉ dùng bromelain đơn độc [8] [6].

Về phía thực phẩm tự nhiên, dứa tươi vẫn là món tráng miệng lành mạnh cung cấp nước và vitamin trong chế độ ăn cân bằng hàng ngày. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên ăn dứa ở mức độ vừa phải như một phần của thực đơn đa dạng, không nên ăn quá nhiều với kỳ vọng gom đủ liều enzyme điều trị khớp. Bên cạnh đó, việc kiểm soát cân nặng và tránh béo phì cũng rất quan trọng, bởi béo phì được xác định là yếu tố nguy cơ chính thúc đẩy sự phát triển và tiến triển của bệnh thoái hóa khớp [5].

Tóm lại, ăn dứa tươi không thể thay thế viên chiết xuất bromelain trong việc cung cấp nồng độ hoạt chất hỗ trợ giảm viêm đau xương khớp. Viên uống chiết xuất từ thân dứa, đặc biệt khi kết hợp cùng trypsin và rutin, mang lại hiệu quả giảm đau rõ ràng và an toàn hơn cho dạ dày so với việc lạm dụng thuốc giảm đau truyền thống [6] [2]. Người bệnh nên xem đây là giải pháp hỗ trợ khoa học và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị phù hợp nhất với tình trạng khớp của mình.