Nhiều gia đình Việt Nam thường truyền tai nhau mẹo nuốt hoặc nhai hạt đu đủ chín để tẩy giun kim, làm sạch đường ruột cho trẻ nhỏ. Hạt đu đủ vốn là phần hay bị bỏ đi sau khi gọt quả, nhưng vị cay nồng lạ lùng khiến không ít người tò mò về công dụng chữa bệnh tự nhiên của nó.
Khoa học hiện đại xác nhận hạt đu đủ chứa các hoạt chất có khả năng ức chế và tiêu diệt ký sinh trùng đường ruột [5, 6]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng ở người còn rất sơ khởi, chưa đủ tiêu chuẩn thay thế phác đồ tẩy giun y tế chuẩn mực [1, 4].
Vì sao hạt đu đủ có thể kháng ký sinh trùng?
Các nhà khoa học phát hiện đặc tính kháng ký sinh trùng của đu đủ đến từ các hợp chất đặc thù tập trung nhiều trong hạt và mủ cây [1]. Cụ thể, benzyl isothiocyanate được xác định là thành phần chính hoặc duy nhất mang lại hoạt tính trị giun trong các dịch chiết từ hạt đu đủ [2].
Nghiên cứu chỉ ra nhiều glycoside và alkaloid trong hạt đu đủ gây xáo trộn cân bằng nội môi của giun sán [3]. Chúng ức chế hấp thu đường glucose, ngăn cản chuyển hóa đường sucrose vào ruột non, đồng thời cản trở quá trình tiêu hóa và tái tạo lớp biểu bì của giun [3].
Do ký sinh trùng không có khả năng dự trữ năng lượng, tổn thương ở lớp vỏ biểu bì dẫn tới liệt cơ và làm bất động ấu trùng [3]. Ký sinh trùng sau đó sẽ chết trong vòng chưa đầy 24 giờ do cạn kiệt nguồn thức ăn [3]. Hợp chất alkaloid carpaine cùng benzyl isothiocyanate cũng được nhận định có thể đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu diệt ấu trùng và ngăn chặn trứng giun nở [3].
Nghiên cứu trên người: Kết quả khả quan nhưng còn hạn chế
Một thử nghiệm sơ bộ công bố năm 2007 tại Nigeria đánh giá tác dụng của hạt đu đủ phơi khô trên 60 trẻ em nhiễm ký sinh trùng đường ruột không có triệu chứng [4]. Nhóm nghiên cứu chia ngẫu nhiên trẻ thành hai nhóm: một nhóm uống 20 ml siro chế từ hạt đu đủ phơi khô trộn mật ong, nhóm đối chứng chỉ dùng mật ong nguyên chất [4].
Sau 7 ngày theo dõi, tỷ lệ sạch ký sinh trùng trong phân ở nhóm dùng siro hạt đu đủ đạt 76,7% (23 trên 30 trẻ), cao vượt trội so với tỷ lệ 16,7% (5 trên 30 trẻ) ở nhóm đối chứng dùng mật ong đơn thuần [4]. Tỷ lệ sạch các loại ký sinh trùng dao động từ 71,4% đến 100% ở nhóm hạt đu đủ [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ nguy hại nào trên trẻ [4]. Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh quy mô thử nghiệm còn nhỏ và cần thêm các nghiên cứu can thiệp lớn hơn nhằm so sánh đối đầu với các thuốc trị giun tiêu chuẩn [4].
Một khảo sát thử nghiệm khác công bố năm 2018 tại Kenya thực hiện trên 326 học sinh tiểu học để đánh giá việc bổ sung bột hạt đu đủ sấy khô vào bữa ăn học đường [5]. Trẻ được chia thành ba nhóm: ăn 300 ml cháo ngô trộn bột hạt đu đủ mỗi ngày, ăn cháo ngô nguyên bản, hoặc ăn cháo nguyên bản kết hợp một liều thuốc tẩy giun albendazole 400 mg [5].
Kết quả sau 2 tháng can thiệp ghi nhận tỷ lệ nhiễm giun đũa (Ascaris lumbricoides) ban đầu là 29,4%, giun tóc (Trichuris trichiura) là 5,2% và giun móc là 0,3% [5]. Việc ăn cháo bổ sung hạt đu đủ hàng ngày giúp làm giảm 63,9% lượng trứng giun đũa trong phân của trẻ [5].
Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên động vật
Bên cạnh các nghiên cứu ở người, tác dụng diệt giun sán của hạt và mủ đu đủ đã được kiểm chứng rõ nét trên mô hình phòng thí nghiệm [2, 7]. Một thử nghiệm công bố năm 2012 trên 36 chuột cống cống trắng Sprague-Dawley nhiễm sán dây Hymenolepis diminuta cho thấy hạt đu đủ có hiệu lực diệt ký sinh trùng rất mạnh [6]. Khi dùng ở hai mức liều 0,6 g/kg và 1,2 g/kg thể trọng, lượng trứng sán thải ra trong phân giảm lần lượt 96,8% và 96,2% sau 21 ngày [6]. Tỷ lệ sạch giun dựa trên số lượng giun đếm được trong ruột đạt 90,77% ở liều thấp và 93,85% ở liều cao [6].
Năm 1995, một nghiên cứu trên chuột nhắt nhiễm giun tròn Heligmosomoides polygyrus đã thử nghiệm mủ đu đủ pha nước với 4 liều lượng: 2, 4, 6 và 8 g/kg thể trọng [7]. Kết quả kiểm tra ký sinh trùng sau 3 ngày cho thấy hiệu quả diệt giun tăng dần theo liều lượng, đạt tương ứng 55,5%, 60,3%, 67,9% và 84,5% [7].
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 phát hiện dịch nuôi cấy tế bào đu đủ phối hợp dòng biến đổi gen CS-23 và dòng hoang dại CS-WT làm giảm số lượng ấu trùng sán dải, giảm số chồi non và tăng tỷ lệ ấu trùng bị vôi hóa [1]. Tác dụng này tương đương với hai loại thuốc điều trị ký sinh trùng thông dụng là albendazole và niclosamide, đồng thời vượt trội hơn thuốc ivermectin [1]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận dịch chiết tế bào đu đủ dạng huyền phù có hoạt tính triển vọng chống lại giun tròn đường tiêu hóa Haemonchus contortus [8].
Ngoài ra, thử nghiệm ống nghiệm năm 2019 xác nhận chiết xuất hexane từ hạt đu đủ ức chế hiệu quả sự nở của trứng và khả năng cử động của ấu trùng ký sinh trùng Strongyloides venezuelensis [3]. Dầu chiết từ hạt đu đủ tươi và khô trong 24 giờ cũng làm giảm đáng kể khả năng sống sót của giun tròn thực nghiệm [3].
Hiểu lầm phổ biến về hạt đu đủ trị giun
Nhiều người lầm tưởng nhai vài hạt đu đủ tươi sau bữa ăn là có thể diệt sạch mọi loại giun kim hay sán dải. Thực tế, dịch chiết hạt đu đủ qua xử lý nhiệt không còn hoạt tính trị giun do hoạt chất benzyl isothiocyanate bị mất đi, trừ khi được ủ lại với enzyme myrosinase [2]. Dịch chiết thô để ở nhiệt độ phòng trong 10 giờ cũng làm suy giảm đáng kể hoạt tính và hàm lượng hoạt chất [2].
Một hiểu lầm khác là hạt đu đủ hoàn toàn lành tính nên có thể ăn không giới hạn thay thuốc. Mặc dù thử nghiệm lâm sàng ngắn ngày với siro hạt đu đủ không ghi nhận tác dụng phụ nguy hiểm [4], hạt đu đủ vẫn chứa nhiều hợp chất tự nhiên đậm đặc cần cơ thể chuyển hóa cẩn thận [5, 6]. Tự ý sử dụng hạt đu đủ sống tươi với số lượng lớn chưa được y học chứng minh là an toàn tuyệt đối.
Những ai nên thận trọng?
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng hạt đu đủ hoặc các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ đu đủ, do nguy cơ kích thích co bóp hoặc ảnh hưởng chưa rõ tới thai nhi. Trẻ nhỏ dưới 2 tuổi cũng không nên áp dụng mẹo dân gian này do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện và nguy cơ hóc, sặc hạt.
Người mắc viêm loét dạ dày tá tràng nghiêm trọng, bệnh viêm ruột hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thử nghiệm bất kỳ bài thuốc tự nhiên nào từ hạt đu đủ. Hạt đu đủ không thể thay thế cho các can thiệp y tế khẩn cấp khi nhiễm ký sinh trùng nặng.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người trưởng thành khỏe mạnh muốn tận dụng lợi ích từ đu đủ có thể bổ sung một lượng nhỏ hạt đu đủ phơi khô, nghiền mịn vào khẩu phần ăn uống. Theo gợi ý từ các can thiệp dinh dưỡng học đường, hạt đu đủ phơi khô xay nhuyễn có thể dùng phối hợp vào các món cháo ngô, cháo ngũ cốc hoặc trộn một thìa nhỏ với mật ong như công thức thử nghiệm tại Nigeria [1, 4].
Nên bảo quản hạt khô nơi kín gió, tránh để dịch chiết thô ngoài không khí quá lâu gây giảm hàm lượng benzyl isothiocyanate [2]. Không nên nấu chín kỹ hạt đu đủ ở nhiệt độ quá cao vì nhiệt độ sẽ phá hủy hoạt tính trừ giun tự nhiên [2]. Người bệnh nghi ngờ nhiễm giun sán vẫn cần làm xét nghiệm phân tại cơ sở y tế và sử dụng thuốc tẩy giun đặc hiệu theo hướng dẫn chuyên môn.
Hạt đu đủ thực sự chứa hoạt chất sinh học có khả năng ức chế ký sinh trùng đường ruột đã được khoa học ghi nhận [1, 5, 6]. Dù vậy, chúng chỉ nên được xem như giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ tại các cộng đồng khó khăn chứ không thể thay thế thuốc tẩy giun tiêu chuẩn. Mỗi người nên duy trì thói quen ăn chín uống sôi, giữ vệ sinh tay và uống thuốc tẩy giun định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.