Nhiều người trẻ mới ngoài đôi mươi đã giật mình khi thấy những sợi tóc trắng xuất hiện ngày càng nhiều trên mái đầu. Thay vì dùng thuốc nhuộm hóa chất, thói quen rang hạt vừng đen (mè đen) ăn mỗi ngày hoặc nấu chè, pha bột uống được truyền tai nhau như một "bí quyết" giúp tóc bạc sớm đen trở lại.
Tuy nhiên, xét trên góc độ khoa học, ăn hạt vừng đen không thể giúp tóc đã bạc chuyển thành màu đen trở lại. Dù lớp vỏ hạt vừng đen có chứa sắc tố melanin tự nhiên và dinh dưỡng đóng vai trò nhất định đối với sức khỏe mái tóc, hiện chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh việc ăn thực phẩm này hay các khoáng chất trong nó có thể phục hồi tế bào sắc tố đã suy thoái tại nang tóc [1]. Hiện nay, y học vẫn chưa có phương pháp điều trị nội khoa đặc hiệu giúp chữa khỏi hoàn toàn chứng tóc bạc sớm [2].
Khi nào được coi là tóc bạc sớm?
Bạc tóc là dấu hiệu tự nhiên gắn liền với quá trình lão hóa theo thời gian của con người [3]. Một khảo sát toàn cầu cho thấy có tới 74% số người trong độ tuổi từ 45 đến 65 có tóc bạc [4]. Ở mốc 50 tuổi, thống kê ghi nhận 50% dân số có khoảng 50% lượng tóc trên đầu chuyển sang màu bạc, không phân biệt giới tính hay màu tóc gốc [3]. Ở nam giới, tóc bạc thường bắt đầu xuất hiện ở hai bên thái dương và mai tóc, trong khi ở nữ giới lại thường khởi phát quanh đường chân tóc rồi lan dần lên đỉnh đầu [3].
Tóc bạc sinh lý do tuổi tác thường bắt đầu sau tuổi 40 [5]. Ngược lại, tình trạng tóc bạc sớm được xác định khi tóc chuyển màu trắng trước mốc 20 tuổi ở người da trắng, trước 25 tuổi ở người châu Á và trước 30 tuổi ở người châu Phi [6]. Tình trạng này tạo ra gánh nặng tâm lý lớn, làm giảm sự tự tin và gây cản trở trong giao tiếp xã hội vì thường bị xem là dấu hiệu của sự già nua sớm hoặc sức khỏe suy giảm [6].
Cơ chế quyết định màu tóc và nguyên nhân khiến tóc hóa bạc
Màu sắc tự nhiên của mái tóc phụ thuộc vào sự hiện diện của sắc tố melanin do các tế bào sắc tố (melanocytes) tại nang tóc sản xuất [2]. Quá trình tổng hợp melanin diễn ra bên trong các bào quan gọi là melanosome, phụ thuộc chặt chẽ vào một loại enzyme giới hạn tốc độ có tên là tyrosinase đóng vai trò như "nhiên liệu" [3]. Khi melanin được tạo ra, chúng sẽ được vận chuyển sang các tế bào sừng (keratinocytes) ở phần vỏ của sợi tóc để tạo màu [7]. Nang tóc người chứa các loại melanin chính gồm eumelanin tạo màu nâu - đen, pheomelanin tạo màu vàng - đỏ và neuromelanin [2].
Tóc chuyển sang màu bạc khi số lượng tế bào sắc tố hoạt động trong hành tóc bị suy giảm mạnh, hoặc quá trình vận chuyển hạt sắc tố melanosome sang tế bào sừng của sợi tóc bị lỗi [8]. Thực tế, màu trắng của sợi tóc bạc là một hiệu ứng quang học: sự phản xạ ánh sáng che khuất màu vàng nhạt tự nhiên của chất sừng keratin khi không còn melanin [8]. Sự pha trộn giữa những sợi tóc còn sắc tố và sợi tóc mất sắc tố tạo nên vẻ ngoài màu xám bạc của mái tóc [8].
Quá trình tổng hợp sắc tố tại nang tóc chịu sự điều hòa phức tạp của hàng loạt yếu tố như hormone kích thích tế bào sắc tố (MSH), hormone vỏ thượng thận, endothelin-1, prostaglandin, vitamin và các khoáng chất [2]. Bên cạnh yếu tố di truyền (thường di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường), các tác nhân bên ngoài như ô nhiễm không khí, tia cực tím (UV), hút thuốc lá, uống rượu bia, căng thẳng (stress) và chế độ dinh dưỡng cũng tác động trực tiếp đến nang tóc [6]. Các yếu tố này làm sản sinh các gốc tự do (ROS), gây tổn thương oxy hóa và giết chết các tế bào sắc tố vốn rất nhạy cảm [4]. Ngoài ra, tóc bạc sớm đôi khi còn liên quan đến các rối loạn tự miễn như bệnh bạch biến, thiếu máu ác tính, bệnh tuyến giáp tự miễn hoặc các hội chứng lão hóa sớm hiếm gặp [3]. Một số nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa tóc bạc sớm với chứng thiếu xương (osteopenia) và bệnh tim mạch nhưng kết quả còn chưa đồng nhất [8].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt vừng đen và bệnh tóc bạc sớm?
Để làm rõ thực hư chuyện ăn vừng đen chữa tóc bạc, cần tách bạch dữ liệu khoa học về bản thân hạt vừng đen và các nghiên cứu về cơ chế gây bạc tóc ở người.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành chiết xuất và phân tích đặc tính của sắc tố tối màu nằm ở lớp vỏ hạt vừng đen và vừng nâu bằng phương pháp kiềm [1]. Sử dụng các kỹ thuật hóa lý hiện đại như kính hiển vi điện tử quét (SEM), quang phổ hấp thụ tử ngoại khả kiến (UV-Vis) và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS), nhóm nghiên cứu xác nhận sắc tố trong vỏ vừng đen có cấu trúc tương tự melanin từ các nguồn tự nhiên khác và rất bền với nhiệt [1]. Phân tích chuyển hóa cho thấy các axit hữu cơ gồm axit caffeic, protocatechuic, indole-carboxylic, homogentisic, ferulic, vanillic và benzoic là những tiền chất tiềm năng tạo nên melanin của hạt vừng [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dừng lại ở việc phân tích hóa học trên hạt vừng trong phòng thí nghiệm, mở ra tiềm năng ứng dụng làm nguồn melanin ăn được trong công nghệ thực phẩm và sinh học, chứ hoàn toàn không thử nghiệm trên người hay chứng minh ăn melanin thực vật sẽ chuyển hóa thành melanin trong nang tóc người [1].
Về phía cơ chế bạc tóc ở người, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã thực hiện giải trình tự RNA trên 5 người Trung Quốc gốc Hán (độ tuổi từ 25 đến 40, có trên 1% lượng tóc bị bạc) để so sánh tế bào nang tóc đen và nang tóc bạc [5]. Kết quả phát hiện 127 gen biểu hiện khác biệt, trong đó các gen chủ chốt chịu trách nhiệm tổng hợp melanin đều bị suy giảm hoạt động nghiêm trọng [5]. Nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ 5 người), nhưng là khảo sát toàn bộ hệ gen đầu tiên chỉ ra sự rối loạn con đường sinh tổng hợp melanin và sự tham gia của các yếu tố thần kinh tại nang tóc [5].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 đã vi phẫu tách phần giữa (vùng phình chứa tế bào tiền thân) và phần dưới (hành tóc) của nang tóc bạc và nang tóc đen từ cùng những người hiến tặng để phân tích biểu hiện gen bằng kỹ thuật qPCR [4]. Kết quả cho thấy ở nang tóc bạc, không chỉ các gen tạo sắc tố (TYR, TYRP1, MITF, PAX3, POMC) ở hành tóc bị suy giảm, mà các gen đánh dấu tế bào tiền thân sắc tố ở vùng phình cũng giảm mạnh [4]. Đặc biệt, biểu hiện của protein catalase và hoạt tính dọn dẹp gốc tự do hydroxyl bị ức chế nặng nề, chứng minh sự suy giảm khả năng chống oxy hóa đã làm tổn thương đồng thời cả tế bào sắc tố trưởng thành lẫn tế bào mầm [4].
Về khả năng đảo ngược tóc bạc, một báo cáo ca bệnh công bố năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 25 tuổi bị tóc bạc sớm [2]. Bệnh nhân được chỉ định bôi dung dịch chứa 2% hoạt chất palmitoyl tetrapeptide 20 (chất đồng vận bắt chước hormone kích thích sắc tố alpha-MSH) với liều 1 mL hai lần mỗi ngày lên vùng da đầu bị bạc, kết hợp uống viên bổ sung chứa biotin và canxi pantothenate mỗi ngày một lần [2]. Sau 3 tháng, tóc có cải thiện nên liều bôi giảm xuống 1 mL một lần mỗi ngày; sau 5 tháng, bệnh nhân đạt tỷ lệ chuyển đổi từ tóc bạc sang tóc đen trên 90% [2]. Dù vậy, đây chỉ là báo cáo trên một ca bệnh đơn lẻ và dùng thuốc bôi đặc hiệu kết hợp hoạt chất tổng hợp, không liên quan đến việc ăn vừng đen [2].
Hiểu lầm thường gặp về "ăn gì bổ nấy"
Quan niệm ăn vừng đen giúp đen tóc chủ yếu xuất phát từ tư duy dân gian "ăn màu đen bổ màu đen". Dù vừng đen thực sự chứa melanin thực vật cùng các hợp chất tiền chất chống oxy hóa, quá trình tạo màu tóc ở người không hoạt động theo cách lấy trực tiếp sắc tố từ thức ăn gắn vào sợi tóc [1].
Màu tóc được quyết định bởi quá trình sinh hóa nội sinh phức tạp bên trong nang tóc, đòi hỏi tế bào sắc tố melanocyte phải còn sống, khỏe mạnh và có đủ enzyme tyrosinase để tự tổng hợp melanin [3]. Khi tóc đã bạc, số lượng tế bào sắc tố tại hành tóc đã giảm sút hoặc thoái hóa, việc nạp melanin từ vỏ hạt vừng qua đường tiêu hóa không thể tái tạo lại cấu trúc tế bào đã mất ở da đầu [8]. Hơn nữa, bạc tóc thường là một quá trình tiến triển và vĩnh viễn, chỉ có một số rất ít báo cáo ghi nhận hiện tượng tóc tự đen trở lại sau một số quá trình viêm hoặc dùng thuốc đặc biệt nhờ kích hoạt tế bào sắc tố từ bao ngoài chân tóc [8].
Ai nên thận trọng khi thấy tóc bạc sớm?
Mặc dù phần lớn các trường hợp tóc bạc sớm xuất hiện độc lập do yếu tố di truyền, người dân không nên chủ quan tự ý áp dụng các mẹo truyền miệng mà bỏ qua việc thăm khám y tế [3]. Bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc nội khoa nếu tình trạng tóc bạc xuất hiện đột ngột, lan nhanh trước tuổi 25 (đối với người châu Á) kèm theo các dấu hiệu bất thường toàn thân [6].
Đặc biệt, những người có tiền sử gia đình hoặc bản thân mắc các bệnh lý tự miễn dịch cần hết sức lưu ý, vì tóc bạc sớm có thể đi kèm với bệnh bạch biến, bệnh tuyến giáp tự miễn hoặc thiếu máu ác tính [3]. Các trường hợp nghi ngờ mắc hội chứng lão hóa sớm hoặc có nguy cơ thiếu xương, bệnh lý tim mạch cũng cần được bác sĩ đánh giá toàn diện và phân biệt với các rối loạn giảm sắc tố tóc bẩm sinh khác [8]. Nếu đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các viên uống bổ sung liều cao hay thảo dược truyền miệng khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
Cách chăm sóc và áp dụng thực tế cho người có tóc bạc sớm
Dù không phải là "thuốc tiên" biến tóc trắng thành tóc đen, hạt vừng đen vẫn là một loại thực phẩm giàu dinh dưỡng có lợi cho sức khỏe tổng thể [1]. Dinh dưỡng là một trong những yếu tố ngoại sinh có ảnh hưởng đến quá trình tạo sắc tố tại nang tóc, bên cạnh việc bổ sung các vitamin và khoáng chất cần thiết [2].
Trong bữa ăn hàng ngày, bạn có thể sử dụng vừng đen như một phần của chế độ ăn uống cân bằng và lành mạnh. Vì sắc tố melanin trong vỏ vừng đen có đặc tính bền nhiệt, bạn có thể chế biến bằng cách rang chín, nấu cháo, làm sữa hạt hoặc rắc lên cơm, rau trộn mà không sợ nhiệt độ làm phá hủy cấu trúc sắc tố này [1]. Tuy nhiên, chỉ nên ăn với lượng vừa phải như một thực phẩm thông thường, kết hợp đa dạng các nhóm chất để cung cấp đủ vitamin và khoáng chất nuôi dưỡng nang tóc [2].
Song song với chế độ ăn, biện pháp thiết thực nhất để làm chậm quá trình tổn thương tế bào sắc tố do gốc tự do là thay đổi lối sống: bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, giảm căng thẳng tâm lý và che chắn tóc khỏi khói bụi ô nhiễm cũng như tia cực tím từ ánh nắng mặt trời [6]. Đối với những người cần cải thiện ngoại hình ngay lập tức, nhuộm tóc che phủ vẫn là phương pháp chính được áp dụng hiện nay, nhưng cần thận trọng vì thuốc nhuộm tạm thời có thể gây tác dụng phụ như dị ứng, viêm da tiếp xúc và rụng tóc [6].
Tóm lại, hạt vừng đen có chứa melanin thực vật nhưng ăn vừng đen không thể làm đảo ngược các sợi tóc đã bạc trở lại màu đen [1]. Để kiểm soát tình trạng tóc bạc sớm, người dân nên duy trì lối sống chống oxy hóa, ăn uống cân bằng các vitamin và khoáng chất, đồng thời thăm khám bác sĩ để được tư vấn phác đồ khoa học thay vì tin vào các lời đồn thổi [6].
