Nấm mèo (mộc nhĩ) là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày. Nhiều người truyền tai nhau ăn nấm mèo giúp hạ cholesterol và làm sạch mạch máu.

Thực tế, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc ăn nấm mèo nguyên bản giúp giảm mỡ máu ở người. Các bằng chứng hiện có về nấm mèo hoàn toàn dừng lại ở cấp độ chiết xuất trên chuột cống và chuột nhắt [1], [2], [3]. Các thử nghiệm trên người mới chỉ khảo sát hoạt chất beta-glucan tinh khiết (phần lớn từ yến mạch hoặc dạng viên uống), với kết quả không đồng nhất [4], [5], [6].

Bằng chứng từ chiết xuất nấm mèo trên động vật

Nghiên cứu trên động vật cho thấy các thành phần chiết xuất từ nấm mèo có tác động chuyển hóa lipid:

Năm 2007, thử nghiệm cho chuột cống ăn chế độ gây tăng mỡ máu uống dịch chiết polymer từ quả thể nấm mèo (Auricularia auricula-judae) liều 100 mg/kg mỗi ngày trong 4 tuần [2]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng chiết xuất quả thể giảm 24,3% triglycerid, giảm 28,5% cholesterol toàn phần, giảm 36,4% LDL-cholesterol và tăng 9,0% HDL-cholesterol so với nhóm đối chứng [2].

Năm 2011, nghiên cứu trên chuột nhắt ICR ăn chế độ giàu cholesterol sử dụng chiết xuất ethanol nấm mèo (Auricularia auricula) liều 150 mg/kg/ngày trong 8 tuần [1]. Chiết xuất chứa trên 16% polyphenol làm giảm cholesterol toàn phần, giảm chỉ số xơ vữa, tăng HDL-cholesterol và tăng đào thải acid mật qua phân [1]. Tuy nhiên, chiết xuất này không làm thay đổi triglycerid huyết thanh và LDL-cholesterol [1].

Năm 2024, nghiên cứu bổ sung polysaccharide nấm mèo trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy trọng lượng cơ thể giảm 13,44%, cholesterol toàn phần giảm 20,30%, triglycerid huyết thanh giảm 23,81% và đường huyết lúc đói giảm 14,27% [3]. Can thiệp này còn làm tăng acid mật đào thải qua phân thêm 46,21%, tăng sản xuất acid béo chuỗi ngắn (SCFA) thêm 119,38% và điều hòa hệ vi khuẩn đường ruột [3].

Bằng chứng về beta-glucan trên người: Hiệu quả phụ thuộc dạng dùng

Nấm mèo chứa chất xơ hòa tan, nhưng các thử nghiệm lâm sàng trên người bị tăng mỡ máu chủ yếu thử nghiệm beta-glucan từ ngũ cốc hoặc dạng bào chế tinh khiết:

Một phân tích gộp năm 2022 gồm 13 thử nghiệm với 927 người lớn tăng cholesterol cho thấy bổ sung beta-glucan yến mạch làm giảm cholesterol toàn phần 0,24 mmol/L và giảm LDL-cholesterol 0,27 mmol/L [5]. Nghiên cứu không ghi nhận thay đổi đáng kể trên triglycerid và HDL-cholesterol [5]. Tương tự, phân tích gộp năm 2015 từ 17 thử nghiệm lâm sàng (916 người) cũng ghi nhận beta-glucan từ yến mạch hoặc lúa mạch làm giảm cholesterol toàn phần 0,26 mmol/L và LDL-cholesterol 0,21 mmol/L mà không làm thay đổi triglycerid, HDL-cholesterol hay đường huyết [6].

Dạng chế biến quyết định lớn đến kết quả. Một thử nghiệm năm 2006 cho thấy bổ sung 5 g beta-glucan yến mạch mỗi ngày qua nước ép trái cây trong 5 tuần làm giảm 7,7% LDL-cholesterol và giảm hấp thu sterol thực vật 11% [7]. Ngược lại, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2023 trên 263 người dùng beta-glucan dạng viên nén (liều 1,5 g, 3 g hoặc 6 g/ngày) trong 12 tuần kết luận: dạng viên nén hoàn toàn không làm giảm LDL-cholesterol hay cholesterol toàn phần so với giả dược [4]. Tác dụng phụ trên tiêu hóa ở nhóm dùng viên nén lên tới 66,7% ở liều 6 g [4].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng beta-glucan cần tạo được độ nhớt và liên kết với acid mật trong đường tiêu hóa mới phát huy tác dụng hạ lipid, điều này phụ thuộc cấu trúc phân tử và nền thực phẩm mang hoạt chất [8].

Điều nghiên cứu chưa thể trả lời

Các tài liệu hiện tại bộc lộ nhiều khoảng trống:

  • Không có dữ liệu về hàm lượng beta-glucan cụ thể được hấp thu khi ăn nấm mèo qua đường nấu nướng thông thường.
  • Chưa có nghiên cứu xác định liều lượng nấm mèo khô hoặc tươi cần ăn mỗi tuần để tạo ra chuyển biến mỡ máu trên người.
  • Không có bằng chứng so sánh việc ăn nấm mèo nguyên tai nấm với các loại thuốc hạ lipid máu chuẩn như statin.
  • Chưa rõ tác động của các phương pháp chế biến nhiệt (xào, nấu canh) đối với hoạt tính sinh học của polysaccharide nấm mèo.

Ai nên thận trọng khi dùng nấm mèo?

Nghiên cứu ghi nhận polymer từ nấm mèo có hoạt tính chống đông máu [2]. Do đó, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người đang dùng thuốc chống đông máu cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ăn lượng lớn nấm mèo thường xuyên.

Ngoài ra, chất xơ hòa tan liều cao có thể gây tác dụng phụ đường tiêu hóa như đầy hơi, khó tiêu [4]. Người có hệ tiêu hóa kém không nên ăn dồn dập lượng lớn nấm mèo trong một bữa.

Cách sử dụng nấm mèo hợp lý

Nấm mèo là thực phẩm lành mạnh, giàu chất xơ, cung cấp protein và vi lượng nhưng ít chất béo [2]. Người có mỡ máu cao có thể đưa nấm mèo vào bữa ăn cân bằng để bổ sung chất xơ tự nhiên, thay thế bớt nguồn chất béo bão hòa.

Không dùng nấm mèo thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Khi có chẩn đoán rối loạn lipid máu, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc và chế độ ăn do nhân viên y tế hướng dẫn.