Chiều làm việc mệt mỏi hay giờ tan học, ly trà sữa trân châu full topping hoặc miếng bánh ngọt là món khoái khẩu của nhiều bạn trẻ. Tuy nhiên, không ít người nhận thấy chỉ vài ngày sau những bữa tiệc đồ ngọt liên tiếp, làn da bắt đầu đổ dầu nhiều hơn và các nốt mụn viêm sưng tấy đua nhau xuất hiện. Liệu món trà sữa và bánh kẹo có thực sự là thủ phạm khiến mụn trứng cá bùng phát dữ dội?
Câu trả lời là có mối liên hệ rõ rệt. Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI) cao, tải lượng đường huyết (GL) lớn cùng việc tiêu thụ nhiều đường tinh luyện và sữa có tác động thúc đẩy sự hình thành cũng như làm tăng mức độ nghiêm trọng của mụn trứng cá [1] [2]. Dù không phải là nguyên nhân duy nhất, thói quen nạp nhiều đồ ngọt và sữa chính là yếu tố góp phần kích hoạt chuỗi phản ứng nội tiết làm bùng phát mụn trên da [2].
Gánh nặng từ căn bệnh da liễu phổ biến
Mụn trứng cá là bệnh lý viêm mạn tính của đơn vị nang lông - tuyến bã nhờn [1] [3]. Căn bệnh này ảnh hưởng tới khoảng 85% dân số thế giới trong độ tuổi từ 11 đến 30 [3]. Thậm chí, một tổng quan hệ thống năm 2022 ghi nhận tỷ lệ mắc mụn trứng cá trong suốt cuộc đời ở một số quần thể có thể lên tới gần 100% [2]. Tại Vương quốc Anh và các quốc gia phương Tây, khoảng 85% thanh thiếu niên gặp phải tình trạng này [4] [5]. Ở khu vực châu Á như Malaysia, tỷ lệ mụn trứng cá vùng mặt ở thanh thiếu niên là 67,5%, trong đó nam giới chiếm 71,1% và nữ giới chiếm 64,6% [4].
Không chỉ dừng lại ở tổn thương thể chất trên bề mặt da, mụn trứng cá còn gây ra gánh nặng tâm lý đáng kể và làm suy giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh [6] [7]. Sự gia tăng tỷ lệ mắc mụn trứng cá tại Mỹ và các nước phát triển giàu có được cho là có liên hệ mật thiết với lối sống và chế độ ăn kiểu phương Tây vốn giàu sữa, đường tinh luyện và có tải lượng đường huyết cao [1] [5]. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mụn trứng cá ở những cộng đồng chưa bị phương Tây hóa, nơi người dân vẫn duy trì chế độ ăn kiểu thời kỳ đồ đá cũ vốn hạn chế tinh bột gây tăng đường huyết, sữa và các chế phẩm từ sữa [5].
Đường và sữa tác động lên tuyến bã nhờn thế nào?
Để hiểu vì sao ly trà sữa hay chiếc bánh ngọt lại gây mụn, cần phân biệt hai khái niệm: chỉ số đường huyết (GI) và tải lượng đường huyết (GL). GI phản ánh tốc độ làm tăng đường máu của thực phẩm, còn GL tính toán tổng lượng đường thực tế nạp vào cơ thể trong ngày. Chế độ ăn có GI cao liên quan trực tiếp đến phản ứng tiết insulin của cơ thể, trong khi ăn thực phẩm GI thấp giúp giảm tình trạng kháng insulin [6].
Khi nạp nhiều đường tinh luyện, tinh bột hấp thu nhanh và sữa, cơ thể sẽ thay đổi quá trình trao đổi chất và tác động trực tiếp đến các hormone bao gồm insulin, yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) và nội tiết tố nam androgen, từ đó thúc đẩy quá trình sinh mụn [2]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn phát hiện vai trò của phức hợp protein mTORC1 – chất điều phối chính của quá trình trao đổi chất nhạy cảm với dinh dưỡng và yếu tố tăng trưởng [5]. Chế độ ăn kiểu phương Tây kích thích quá mức mTORC1 [5]. Hoạt động của mTORC1 tăng cao đã được phát hiện ngay tại vùng da tổn thương và tuyến bã nhờn của bệnh nhân mụn trứng cá so với người không bị mụn [5]. Sự tăng tín hiệu mTORC1 cũng là đặc điểm của tình trạng kháng insulin, béo phì và đái tháo đường tuýp 2, khiến mụn trứng cá được ví như "hội chứng chuyển hóa của nang lông tuyến bã" [5].
Ngoài ra, một chất đồng vận chuyển bệnh sinh khác là adiponectin cũng tham gia vào quá trình này [8]. Nghiên cứu cho thấy có mối tương quan nghịch giữa nồng độ adiponectin trong huyết thanh và chỉ số đường huyết của thực phẩm (hệ số tương quan r = -0,212, p = 0,049) [8]. Khi ăn thực phẩm có GI càng cao, mức adiponectin trong máu càng giảm thấp, góp phần vào sự phát triển của mụn trứng cá và kháng insulin [8].
Các nghiên cứu thực tế trên người nói gì?
Mối liên hệ giữa thực phẩm ngọt, sữa và mụn trứng cá đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu với các thiết kế khác nhau. Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2012 tại Malaysia đã thực hiện khảo sát trên 44 bệnh nhân mụn trứng cá và 44 người đối chứng khỏe mạnh trong độ tuổi từ 18 đến 30 [4]. Các đối tượng ghi nhật ký ăn uống trong 3 ngày (gồm 2 ngày trong tuần và 1 ngày cuối tuần) và được bác sĩ da liễu đánh giá mức độ mụn bằng thang điểm CASS [4]. Kết quả cho thấy nhóm bị mụn có tải lượng đường huyết (GL) trong chế độ ăn cao hơn hẳn so với nhóm không bị mụn, lần lượt là 175 ± 35 so với 122 ± 28 (p < 0,001) [4]. Tần suất uống sữa và ăn kem ở nhóm bị mụn cũng cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) [4]. Ngoài ra, nữ giới bị mụn nạp năng lượng hàng ngày cao hơn nhóm đối chứng, ở mức 1812 ± 331 kcal so với 1590 ± 148 kcal (p < 0,05), dù chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ mỡ cơ thể giữa hai nhóm không khác biệt [4].
Một nghiên cứu cắt ngang khác năm 2016 đã đo lường các chỉ số sinh hóa trên 50 bệnh nhân mụn trứng cá và 36 người khỏe mạnh đối chứng [8]. Nhóm tác giả kiểm tra GI, GL, lượng sữa tiêu thụ cùng đường huyết lúc đói, insulin, IGF-1, protein gắn IGF-3, adiponectin và chỉ số kháng insulin [8]. Kết quả xác nhận nhóm bị mụn có mức GI và GL trong khẩu phần ăn cao hơn đáng kể (với p = 0,022 và p = 0,001), đồng thời nồng độ adiponectin huyết thanh thấp hơn hẳn (p = 0,015) so với nhóm đối chứng [8]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang và chỉ thực hiện trên người trẻ tuổi không bị béo phì [8].
Tại Nigeria, một khảo sát cắt ngang công bố năm 2016 trên 464 học sinh (độ tuổi trung bình 13,6 ± 3,6 và BMI trung bình 17,8 kg/m2) ghi nhận có 299 em (chiếm 64,4%) mắc mụn trứng cá [3]. Khi phân tích thói quen ăn uống trong 12 tháng trước đó, tỷ lệ mắc mụn cao hơn rõ rệt ở những học sinh tiêu thụ ít nhất mỗi ngày một lần các món: sữa uống (72,6% so với 62,0%; p = 0,035), bánh ngọt (77,8% so với 62,3%; p = 0,012), ngô (76,6% so với 62,3%; p = 0,016) và thịt bò chiên (75,0% so với 62,1%; p = 0,042) [3]. Ngược lại, những học sinh ăn chuối hàng ngày lại có tỷ lệ mụn thấp hơn (55,3% so với 67,6%; p = 0,032) [3]. Nhóm nghiên cứu lưu ý cần có thêm các nghiên cứu can thiệp chế độ ăn để xác định chắc chắn hơn tác động của từng món ăn này [3].
Bằng chứng tổng hợp và những giới hạn cần biết
Không phải lúc nào việc điều chỉnh chế độ ăn trong thời gian ngắn cũng mang lại sự khác biệt rõ rệt ngay lập tức. Một thử nghiệm năm 2010 đã phân bổ luân phiên 58 nam thiếu niên (tuổi trung bình 16,5 ± 1,0 và BMI 23,1 ± 3,5 kg/m2) vào hai chế độ ăn có GI cao hoặc GI thấp trong vòng 8 tuần (tương ứng một học kỳ) [6]. Có 43 em hoàn thành nghiên cứu, gồm 23 em ở nhóm GI thấp (mức GI trung bình 51 ± 1) và 20 em ở nhóm GI cao (mức GI trung bình 61 ± 2, p = 0,0002), trong khi tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng và chất xơ không đổi [6]. Sau 8 tuần, tình trạng mụn viêm trên mặt cải thiện ở cả hai nhóm (nhóm GI thấp giảm 26 ± 6%, p = 0,0004; nhóm GI cao giảm 16 ± 7%, p = 0,01), nhưng sự khác biệt giữa hai chế độ ăn chưa đạt ý nghĩa thống kê [6]. Độ nhạy insulin cũng không thay đổi khác biệt giữa hai nhóm (p = 0,60) và không tương quan với mức độ cải thiện mụn (r = -0,196, p = 0,244) [6]. Các tác giả nhận định rằng cần khoảng thời gian dài hơn 8 tuần, mức cắt giảm tải lượng đường huyết lớn hơn hoặc kết hợp giảm cân để thấy rõ sự cải thiện mụn ở nam thiếu niên [6].
Để có cái nhìn toàn diện hơn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã sàng lọc 410 bài báo trên cơ sở dữ liệu MEDLINE và chọn ra 34 nghiên cứu chất lượng cao để phân tích [2]. Kết quả khẳng định chỉ số đường huyết (GI) cao, tải lượng đường huyết (GL) tăng và lượng carbohydrate nạp vào có tác dụng thúc đẩy sinh mụn ở mức độ vừa phải nhưng có ý nghĩa thống kê, được củng cố bởi các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên [2]. Đối với sữa và chế phẩm từ sữa, các tài liệu cho kết quả pha trộn và tác động gây mụn có thể phụ thuộc vào giới tính, chủng tộc cũng như thói quen ăn uống theo văn hóa (rõ nét hơn ở các quần thể ăn theo kiểu phương Tây) [2].
Những hiểu lầm thường gặp về ăn đồ ngọt và mụn
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ cần cắt giảm đường trong 1 đến 2 tuần thì mụn sẽ tự khỏi hoàn toàn. Thực tế, mụn trứng cá là bệnh lý viêm mạn tính đa yếu tố [7]. Như thử nghiệm trên nam thiếu niên đã chỉ ra, ngay cả khi áp dụng chế độ ăn GI thấp trong 8 tuần với mức chênh lệch GI không quá lớn, sự khác biệt so với nhóm ăn GI cao vẫn chưa bộc lộ hết mà đòi hỏi thời gian dài hơn cùng mức giảm tải lượng đường huyết sâu hơn [6].
Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho đường mà bỏ qua thành phần sữa và năng lượng dư thừa trong các món ăn vặt. Một ly trà sữa, một cây kem hay chiếc bánh kem vừa chứa đường tinh luyện vừa chứa sữa [1] [4] [3]. Nghiên cứu tại Malaysia và Nigeria đều chỉ ra rằng việc dùng sữa hàng ngày, ăn kem và nạp tổng năng lượng cao (ở nữ giới) đều đi kèm với tỷ lệ và mức độ mụn cao hơn [4] [3]. Do đó, nếu chỉ chọn "trà sữa ít đường" nhưng vẫn uống lượng sữa lớn hàng ngày hoặc ăn nhiều đồ chiên rán, bánh ngọt thì nguy cơ kích thích mụn vẫn hiện hữu [4] [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi (từ 11 đến 30 tuổi) là nhóm đối tượng có tỷ lệ mắc mụn trứng cá cao nhất (lên tới 67,5% - 85%) nên cần chú ý kiểm soát đồ ngọt và sữa từ sớm [4] [3]. Đặc biệt, những người đang có tình trạng kháng insulin, béo phì hoặc mắc đái tháo đường tuýp 2 cần hết sức thận trọng vì cơ thể họ vốn đã có sự gia tăng hoạt động tín hiệu mTORC1 – cơ chế chung thúc đẩy cả bệnh lý chuyển hóa lẫn mụn trứng cá [5].
Ngoài ra, những người mắc bệnh viêm tuyến mồ hôi mủ (hidradenitis suppurativa - HS), một rối loạn viêm da mạn tính khác thường khởi phát ở tuổi thanh thiếu niên và người trẻ, cũng cần lưu ý chế độ dinh dưỡng [7]. Bằng chứng cho thấy chế độ ăn đường huyết cao và sữa thúc đẩy mụn trứng cá, trong khi việc giảm cân thông qua can thiệp chế độ ăn và loại bỏ men bia có tiềm năng cải thiện các dấu hiệu của bệnh viêm tuyến mồ hôi mủ [7]. Người có bệnh nền chuyển hóa hoặc tình trạng mụn viêm nặng, kéo dài nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn đột ngột, không tự ý bỏ thuốc điều trị.
Cách điều chỉnh chế độ ăn thực tế cho làn da khỏe mạnh
Để hỗ trợ kiểm soát mụn trứng cá từ góc độ dinh dưỡng, nguyên tắc cốt lõi là giảm cả chỉ số đường huyết (GI) lẫn tổng tải lượng đường huyết (GL) trong khẩu phần hàng ngày [2] [8]. Trong nghiên cứu tại Malaysia, nhóm không bị mụn duy trì mức tải lượng đường huyết trung bình khoảng 122 ± 28 mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với mức 175 ± 35 của nhóm bị mụn [4]. Bạn có thể đạt được điều này bằng cách cắt giảm các thực phẩm chứa đường tinh luyện như bánh ngọt, kẹo, nước ngọt có đường [1] [3].
Đối với nhóm sữa và chế phẩm từ sữa như sữa tươi, kem, trà sữa, nếu nhận thấy mụn bùng phát sau khi sử dụng, bạn nên giảm tần suất tiêu thụ thay vì dùng hàng ngày [4] [3]. Khi chọn đồ ăn nhẹ, hãy thay thế bánh ngọt, kem hay đồ chiên bằng các loại trái cây tươi phù hợp; chẳng hạn khảo sát tại Nigeria ghi nhận nhóm học sinh ăn chuối hàng ngày có tỷ lệ mụn thấp hơn nhóm không ăn [3]. Về cách chế biến, nên hạn chế các món chiên rán nhiều dầu mỡ như thịt bò chiên và kiểm soát tổng lượng calo nạp vào cơ thể vừa vặn với nhu cầu để duy trì cân nặng hợp lý [6] [4] [3].
Tóm lại, việc tiêu thụ nhiều đồ ngọt, thực phẩm có chỉ số đường huyết cao và các sản phẩm từ sữa có mối liên hệ rõ ràng với sự hình thành và tiến triển của mụn trứng cá thông qua các cơ chế nội tiết và chuyển hóa [2] [5]. Tuy nhiên, ăn uống chỉ là một phần trong bức tranh đa yếu tố của bệnh lý này [7]. Để kiểm soát mụn bền vững, người bệnh cần kiên trì duy trì thực đơn giảm đường, hạn chế sữa trong thời gian đủ dài, kết hợp lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ chăm sóc, điều trị của bác sĩ da liễu [6] [2].
