Sau những giờ làm việc căng thẳng bên bàn máy tính, nhiều nhân viên công sở thường có thói quen giải tỏa bằng trà sữa, bánh ngọt, xúc xích rán hay những gói mì ăn liền tiện lợi. Tuy nhiên, tình trạng chướng bụng, đầy hơi, đau quặn bụng kèm theo rối loạn đi tiêu lại liên tục xuất hiện khiến không ít người hoang mang. Liệu thói quen tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến, vốn chứa nhiều chất béo bão hòa và phụ gia thực phẩm, có thực sự là thủ phạm làm gia tăng hội chứng ruột kích thích ở dân văn phòng?

Câu trả lời là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Thực phẩm siêu chế biến cùng lối sống ít vận động và áp lực tinh thần kéo dài đang tạo nên một chuỗi tác động tiêu cực lên trục ruột - não, làm rối loạn chức năng tiêu hóa và khởi phát các triệu chứng khó chịu của hội chứng ruột kích thích.

Hội chứng ruột kích thích và thực trạng nơi công sở

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn tiêu hóa chức năng mạn tính rất phổ biến, có thể gây ra những cơn đau quặn bụng tái phát nhiều lần và làm thay đổi thói quen đại tiện của người mắc [1]. Tình trạng này ảnh hưởng sâu sắc đến tình trạng dinh dưỡng cũng như chất lượng cuộc sống hàng ngày của người bệnh [1]. Theo các số liệu thống kê y học, hội chứng ruột kích thích ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 15% dân số nói chung [2]. Tại các quốc gia phát triển, tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng cũng duy trì ở mức 10% đến 15%, trong đó tỷ lệ mắc ở nữ giới cao gấp đôi nam giới với tỷ số 2:1 [1].

Hội chứng ruột kích thích được ghi nhận là bệnh lý chức năng phổ biến nhất của đường tiêu hóa [3]. Bệnh thường được chẩn đoán tốt nhất thông qua việc đánh giá tập hợp các triệu chứng lâm sàng mà người bệnh trình bày với bác sĩ điều trị [3]. Trước đây, nhiều ý kiến từng nghi ngờ sự tồn tại của hội chứng này do không tìm thấy tổn thương cấu trúc đặc hiệu trên lâm sàng [3]. Để khắc phục khó khăn này, Quỹ Rome đã xây dựng và thúc đẩy việc áp dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên triệu chứng để sử dụng thống nhất trên toàn thế giới [3]. Do sinh bệnh học còn nhiều điểm chưa sáng tỏ, phần lớn các biện pháp điều trị hiện nay vẫn tập trung vào việc giải quyết triệu chứng [3]. Bệnh lý này làm suy giảm đáng kể chất lượng sống và có thể trở thành nguyên nhân dẫn tới suy giảm khả năng lao động của người bệnh [3].

Đối với dân văn phòng, áp lực hoàn thành công việc cùng sự tiện lợi của các món đồ ăn nhanh khiến các món chế biến sẵn trở thành lựa chọn quen thuộc. Thế nhưng, thói quen ăn uống này lại vô tình đẩy hệ tiêu hóa vào tình trạng dễ bị kích thích hơn bao giờ hết.

Trục ruột - não: Mắt xích kết nối thần kinh và tiêu hóa

Để hiểu vì sao thực phẩm và tâm lý có thể làm bùng phát các cơn đau bụng, cần xem xét cơ chế hoạt động của trục não - ruột. Đây là một rối loạn phức tạp với cơ chế sinh bệnh học liên quan đến sự biến đổi của hệ vi sinh vật đường ruột, tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng và suy giảm chức năng miễn dịch hoặc hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột [4]. Bên cạnh đó, sự điều hòa bất thường của trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (trục HPA), các chất dẫn truyền thần kinh, phản ứng căng thẳng cùng các yếu tố tâm lý cũng can thiệp trực tiếp vào quá trình này [4].

Trục não - ruột bị xáo trộn được xem là yếu tố then chốt không thể thiếu trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng ruột kích thích [5]. Các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm cho thấy yếu tố ăn uống có vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của hội chứng này nhiều hơn so với những nhận định trước đây [5]. Sự tương tác qua lại giữa hệ thống miễn dịch đường tiêu hóa và hệ thống thần kinh phản ánh rất rõ qua các biến đổi mô học [5]. Cụ thể, số lượng tế bào mast cùng các chất trung gian hóa học của chúng đã được chứng minh là gia tăng rõ rệt trong niêm mạc ruột của bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích [5].

Đáng chú ý, các tế bào mast này lại phân bố ở vị trí rất gần với các dây thần kinh ruột [5]. Các nghiên cứu trên động vật đã chứng minh rằng sự gia tăng mật độ tế bào mast này có thể là hậu quả của phản ứng quá mẫn cục bộ đối với các kháng nguyên có trong thực phẩm [5]. Đáng tiếc là tình trạng quá mẫn cục bộ tại đường tiêu hóa này dường như vẫn nằm ngoài khả năng phát hiện của các phương pháp chẩn đoán lâm sàng thông thường hiện nay [5]. Khi niêm mạc ruột bị kích ứng bởi các chất lạ hoặc phụ gia, tín hiệu thần kinh lập tức được truyền về não bộ, khiến đường ruột co thắt mạnh và gây ra cảm giác đau đớn dữ dội.

Tác động của thực phẩm siêu chế biến lên hệ vi sinh vật

Thực phẩm siêu chế biến thường trải qua nhiều công đoạn công nghiệp với sự có mặt của chất béo bão hòa, đường tinh luyện và nhiều chất phụ gia tạo màu, tạo mùi, chất nhũ hóa. Các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra vai trò của thực phẩm siêu chế biến đối với nhiều bệnh viêm mạn tính nguy hiểm như bệnh viêm ruột và hội chứng chuyển hóa [6]. Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng đang tiếp tục được tích lũy để làm sáng tỏ tác động của các khâu chế biến cũng như công thức phối trộn thực phẩm lên căn nguyên của các bệnh viêm mạn tính gây suy nhược, với trọng tâm nghiên cứu đặt vào hệ vi sinh vật đường ruột [6].

Các sản phẩm thực phẩm từ lâu đã được ghi nhận với nhiều vai trò trái ngược nhau khi vừa có thể là nguyên nhân khởi phát, làm kéo dài dai dẳng hoặc thậm chí là phương tiện hỗ trợ điều trị hội chứng ruột kích thích [7]. Bằng chứng khoa học về vấn đề này đã được đánh giá thông qua các nghiên cứu về triệu chứng lâm sàng, hiện tượng kém hấp thu đường đơn, đường đôi cũng như việc bổ sung lợi khuẩn probiotics [7].

Hiện tượng không dung nạp thức ăn trong hội chứng ruột kích thích bao gồm các phản ứng bất lợi không mang tính độc hại và không qua trung gian miễn dịch đối với các hóa chất có hoạt tính sinh học trong thực phẩm [3]. Hiện tượng này cũng bao gồm cả các phản ứng chuyển hóa tiêu cực đối với các loại carbohydrate kém hấp thu trong chế độ ăn uống hàng ngày [3]. Khi dân văn phòng dung nạp quá nhiều thực phẩm siêu chế biến, các chất hóa học và chất béo khó tiêu có thể làm rối loạn hệ sinh thái vi khuẩn nội sinh, gây lên men bất thường và tạo áp lực thẩm thấu lớn trong lòng ruột.

Áp lực tinh thần và thói quen ngồi nhiều: "Cú hích kép"

Không chỉ chịu tác động từ chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, nhân viên văn phòng còn phải đối mặt với hai yếu tố nguy cơ hàng đầu là căng thẳng công việc và lối sống ít vận động. Mối liên hệ này đã được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019, tiến hành trên các sinh viên y khoa năm thứ tư đến năm thứ bảy tại Peru, nhóm đối tượng có lối sống học tập căng thẳng và ngồi nhiều tương đồng với giới văn phòng [8]. Trong số 452 sinh viên được mời tham gia, có 346 người đã hoàn thành bảng khảo sát với tỷ lệ phản hồi đạt 76,5%, tỷ lệ nữ giới chiếm 47% và độ tuổi trung vị là 22 tuổi [8].

Kết quả đánh giá theo tiêu chuẩn Rome III cho thấy tỷ lệ hiện mắc hội chứng ruột kích thích ở nhóm đối tượng này là 9,5% với khoảng tin cậy 95% từ 6,7% đến 13,1% [8]. Phân tích đơn biến ban đầu chỉ ra hàng loạt yếu tố liên quan chặt chẽ đến hội chứng ruột kích thích, bao gồm việc là sinh viên y khoa năm cuối với tỷ số chênh OR là 2,8 (khoảng tin cậy 95%: 1,3 - 5,9; P < 0,01) [8]. Yếu tố mắc bệnh lý tâm thần có tỷ số chênh OR là 3,3 (khoảng tin cậy 95%: 1,6 - 6,8; P = 0,002) [8]. Việc sử dụng các loại thuốc điều trị tâm thần làm tăng nguy cơ với OR là 2,8 (khoảng tin cậy 95%: 1,4 - 5,9; P = 0,005) [8]. Đáng chú ý, lối sống ít vận động làm tăng nguy cơ rõ rệt với OR lên đến 4,4 (khoảng tin cậy 95%: 1,8 - 11; P = 0,001) [8]. Tình trạng căng thẳng tâm lý tự báo cáo cũng ghi nhận mức tăng nguy cơ tương đương với OR đạt 4,4 (khoảng tin cậy 95%: 2,1 - 9,3; P < 0,001) [8].

Khi tiến hành phân tích hồi quy đa biến để kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, các nhà khoa học xác định lối sống tĩnh tại và căng thẳng là hai yếu tố nguy cơ độc lập [8]. Cụ thể, lối sống ít vận động có tỷ số chênh hiệu chỉnh OR là 3,2 với khoảng tin cậy 95% từ 1,25 đến 8,20 (P = 0,01) [8]. Tình trạng căng thẳng tâm lý có tỷ số chênh hiệu chỉnh OR là 3,0 với khoảng tin cậy 95% từ 1,35 đến 6,67 (P < 0,01) [8]. Nghiên cứu này khẳng định việc điều chỉnh lối sống và áp dụng các kỹ thuật đối phó với căng thẳng có thể mang lại tác động tích cực giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích [8]. Việc ngồi liên tục nhiều giờ trước màn hình kết hợp với lo âu deadline chính là tác nhân kích hoạt trục ruột - não phản ứng quá mức.

Thể trạng mỡ thừa và gánh nặng kiêng khem của người bệnh

Mối liên hệ giữa tình trạng tích tụ mỡ thừa, thói quen sinh hoạt và hội chứng ruột kích thích đã được chứng minh cụ thể qua một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2020 trên 70 phụ nữ, bao gồm 34 người mắc hội chứng ruột kích thích và 36 người khỏe mạnh [1]. Các đối tượng tham gia được đo lường lượng mỡ cơ thể thông qua chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và tỷ số vòng eo trên hông [1]. Nghiên cứu cũng khảo sát các triệu chứng đường tiêu hóa tự báo cáo liên quan đến thực phẩm, các bệnh lý đi kèm và thói quen sinh hoạt như vận động thể lực, uống rượu, hút thuốc, buồn ngủ ban ngày và việc loại bỏ thực phẩm [1].

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích có lượng mỡ trung tâm và mỡ toàn thân cao hơn đáng kể so với nhóm chứng khỏe mạnh (P < 0,05) [1]. Những bệnh nhân này cũng có nguy cơ phát triển các bệnh lý đi kèm liên quan đến hội chứng ruột kích thích cao hơn nhóm đối chứng (P < 0,05) [1]. Về thói quen ăn uống, có khoảng 80% bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích đã phải tự chủ động loại bỏ một số loại thực phẩm nhất định ra khỏi khẩu phần ăn hàng ngày của mình (P < 0,01) [1]. Tổng số lượng thực phẩm gây ra phiền toái mà người bệnh buộc phải kiêng cữ dao động rất rộng, từ 7 đến 21 loại thực phẩm khác nhau (P < 0,01) [1]. Kết quả đo lường bằng bộ câu hỏi chuyên biệt cũng cho thấy nhóm bệnh nhân có chất lượng cuộc sống kém hơn hẳn so với người khỏe mạnh (P < 0,05) [1].

Tâm lý lo sợ đau bụng khiến người bệnh thường xuyên rơi vào vòng luẩn quẩn kiêng khem tiêu cực. Trên thực tế, có tới 90% bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích lựa chọn biện pháp loại trừ một số thực phẩm để cải thiện các triệu chứng tiêu hóa của mình [2]. Mặc dù việc hạn chế thực phẩm có trọng tâm là một phản ứng thích ứng bình thường, sự kiêng cữ này có thể vượt khỏi tầm kiểm soát và trở thành chế độ ăn hạn chế kém thích nghi [2]. Các liệu pháp ăn uống đang nhanh chóng trở thành lựa chọn điều trị hàng đầu cho hội chứng ruột kích thích, đòi hỏi các bác sĩ tiêu hóa phải hết sức cảnh giác trước các dấu hiệu cảnh báo đỏ của hành vi ăn uống lệch lạc này [2].

Can thiệp dinh dưỡng khoa học: Những giải pháp có bằng chứng

Tầm quan trọng của chế độ ăn uống trong việc kiểm soát hội chứng ruột kích thích ngày càng trở nên trung tâm khi các tài liệu y khoa xác thực mối liên hệ mật thiết giữa thực phẩm và sự bùng phát triệu chứng [4]. Nhiều chương trình ăn kiêng loại trừ đã chứng minh được tính hiệu quả trong việc làm dịu các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích [4].

Các yếu tố từ chế độ ăn có thể đóng góp đáng kể vào sinh lý bệnh của hội chứng ruột kích thích [5]. Việc áp dụng chế độ ăn loại trừ dựa trên việc xác định kháng thể Immunoglobulin G (IgG) trong huyết thanh đã mang lại kết quả giảm triệu chứng có ý nghĩa thống kê so với các chế độ ăn kiêng không dựa vào kháng thể [5]. Các can thiệp dinh dưỡng dựa trên việc phát hiện tình trạng quá mẫn cục bộ với thức ăn hứa hẹn sẽ mang lại phương án điều trị tiềm năng cho người bệnh trong tương lai [5]. Hiệu quả của việc loại bỏ các thực phẩm nhạy cảm với kháng thể IgG cũng đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng [3].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã chứng minh tính hiệu quả của chế độ ăn được bổ sung chất xơ, prebiotics, probiotics, tinh dầu bạc hà, curcumin và vitamin B6 ở bệnh nhân hội chứng ruột kích thích [3]. Việc hạn chế tiêu thụ các loại carbohydrate lên men, cà phê và đồ uống có cồn cũng mang lại kết quả khả quan trong việc làm giảm các biểu hiện khó chịu [3]. Những hướng tiếp cận dinh dưỡng mới mẻ như điều chỉnh lượng axit béo không bão hòa đa và chế độ ăn ít tryptophan hiện đang tiếp tục được nghiên cứu và thảo luận [3]. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cũng lưu ý rằng phản ứng giả dược đối với bất kỳ can thiệp dinh dưỡng nào trong hội chứng ruột kích thích đều ở mức rất cao [7]. Do đó, việc xây dựng các công cụ đo lường khách quan vẫn là một ưu tiên nghiên cứu cấp bách [7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù việc điều chỉnh khẩu phần ăn mang lại nhiều lợi ích, không phải ai cũng có thể tùy tiện áp dụng các biện pháp kiêng khem khắt khe. Những người mắc hội chứng ruột kích thích có dấu hiệu lo âu quá mức về chuyện ăn uống cần hết sức thận trọng để tránh rơi vào chứng rối loạn ăn uống nguy hiểm [2]. Các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa cần theo dõi sát sao nhằm ngăn chặn tình trạng suy dinh dưỡng do cắt giảm thực phẩm thiếu kiểm soát [2].

Những người có chỉ số mỡ cơ thể cao hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa đi kèm cần có sự hướng dẫn của chuyên gia y tế trước khi thay đổi thực đơn ăn uống [1]. Việc áp dụng chế độ ăn giảm cân hoặc thải độc một cách mù quáng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn nhu động ruột.

Đặc biệt, những người đang gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần hoặc đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị tâm thần tuyệt đối không nên tự ý thay đổi chế độ dinh dưỡng mà không có ý kiến của bác sĩ điều trị [8]. Sự thay đổi đường đột trong khẩu phần ăn có thể ảnh hưởng đến khả năng dung nạp thuốc cũng như tác động tiêu cực trở lại trục não - ruột. Khi nghi ngờ có tình trạng dị ứng hay quá mẫn thực phẩm, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám bài bản, tránh việc tự phỏng đoán dựa trên cảm tính [5].

Gợi ý điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng cho dân văn phòng

Để bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh trước áp lực công việc hàng ngày, nhân viên văn phòng có thể bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhưng thực tế trong thói quen ăn uống và sinh hoạt:

  • Cắt giảm thực phẩm siêu chế biến: Hạn chế tối đa các món đồ ăn nhanh đóng hộp, thức ăn chiên rán nhiều dầu mỡ và các loại đồ uống có ga, trà sữa chứa nhiều đường hóa học. Ưu tiên sử dụng thực phẩm tươi sống, tự nấu nướng tại nhà để kiểm soát nguồn gốc và chất phụ gia.
  • Bổ sung các thành phần có lợi: Tăng cường chất xơ từ từ vào bữa ăn, cân nhắc sử dụng các nguồn thực phẩm chứa prebiotics, probiotics hoặc các hoạt chất tự nhiên như dầu bạc hà và curcumin để hỗ trợ làm dịu nhu động ruột [3].
  • Giảm thiểu các chất kích thích: Cắt giảm lượng cà phê tiêu thụ trong ngày, hạn chế tối đa bia rượu và tránh xa các loại carbohydrate dễ lên men nếu nhận thấy cơ thể thường xuyên bị đầy hơi [3].
  • Tăng cường vận động thể chất: Phá vỡ thói quen ngồi lì một chỗ bằng cách đứng dậy đi lại nhẹ nhàng, vươn vai hoặc leo cầu thang sau mỗi 45 đến 60 phút làm việc nhằm khắc phục nguy cơ từ lối sống tĩnh tại [8].
  • Quản lý căng thẳng tinh thần: Dành thời gian nghỉ ngơi giữa giờ, thực hành các bài tập hít thở sâu hoặc thư giãn để giảm bớt áp lực công việc, từ đó xoa dịu các xung động thần kinh căng thẳng tác động lên đường ruột [8].

Một chế độ ăn uống khoa học, ưu tiên thực phẩm tươi sống kết hợp cùng lối sống năng động và tâm lý thoải mái chính là chìa khóa vàng giúp dân công sở thoát khỏi nỗi ám ảnh của hội chứng ruột kích thích. Khi xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài, bạn hãy chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn lộ trình điều trị phù hợp nhất.