Sau mỗi bữa ăn hoặc khi thưởng thức đồ ngọt và nước ngọt có gas, khoang miệng của chúng ta thường phải đối mặt với một đợt tấn công từ axit. Nhiều người truyền tai nhau thói quen tráng miệng bằng một miếng phô mai nhỏ để làm sạch miệng và bảo vệ răng. Liệu thói quen này có thực sự mang lại lợi ích sinh học hay chỉ là một mẹo vặt truyền khẩu?

Câu trả lời được khoa học xác nhận là có. Các bằng chứng thực nghiệm nha khoa cho thấy việc ăn phô mai vào cuối bữa ăn có khả năng làm tăng độ pH trong mảng bám, trung hòa axit gây hại, đồng thời cung cấp các khoáng chất thiết yếu như canxi, phốt pho và protein casein để hỗ trợ quá trình tái khoáng hóa men răng.

Cơ chế tác động: Phô mai bảo vệ răng như thế nào?

Để hiểu vì sao phô mai lại có lợi cho răng, trước hết cần nhìn vào cách thức sâu răng hình thành. Khi chúng ta ăn các thực phẩm chứa đường hoặc tinh bột, vi khuẩn thường trú trong mảng bám răng sẽ lên men các chất này và tạo ra axit chuyển hóa. Axit này làm giảm độ pH trên bề mặt răng. Khi độ pH giảm xuống dưới ngưỡng tới hạn (khoảng 5,5 đến 5,7), các khoáng chất trong men răng bắt đầu bị hòa tan, gây ra hiện tượng mất khoáng (demineralization).

Phô mai can thiệp vào quá trình này qua nhiều cơ chế bảo vệ phối hợp đã được ghi nhận trong y văn [1]. Trước hết là khả năng đệm hóa học và kích thích tiết nước bọt [1]. Khi nhai phô mai, cấu trúc và hương vị của sản phẩm này kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh mẽ, từ đó làm loãng axit và tăng cường rửa trôi các mảnh vụn thức ăn [1].

Bên cạnh đó, các thành phần dinh dưỡng trong sữa và phô mai chứa hàm lượng lớn canxi và phốt pho ở dạng ion hóa [1]. Khi nồng độ các ion này trong mảng bám tăng cao, chúng làm chậm hoặc ngăn chặn quá trình hòa tan men răng [1]. Không chỉ dừng lại ở khoáng chất, protein casein có trong phô mai còn tham gia vào việc giảm độ bám dính của vi khuẩn lên men răng và thúc đẩy quá trình tái khoáng hóa men răng sau tổn thương [1].

Nghiên cứu chứng minh khả năng chặn đứng "cơn bão axit"

Khả năng chống axit của phô mai đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng và mô hình in situ trên người. Trong một nghiên cứu công bố năm 1990 trên mô hình sâu răng in situ ở người, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chi tiết sự thay đổi độ pH của mảng bám khi dùng phô mai chế biến [2].

Nghiên cứu cho thấy khi người tham gia súc miệng bằng dung dịch đường sucrose 10%, độ pH tối thiểu trung bình của mảng bám tụt dốc xuống mức nguy hại là 4,26 [2]. Tuy nhiên, khi ăn phô mai chế biến đơn lẻ, độ pH tối thiểu trung bình được ghi nhận ở mức an toàn là 6,32, duy trì liên tục trên mức 5,7 – ngưỡng an toàn cho răng [2]. Đáng chú ý hơn, khi người tham gia ăn phô mai rồi tiếp tục súc miệng bằng dung dịch sucrose 10%, độ pH tối thiểu trung bình vẫn giữ được ở mức 6,48 [2]. Điều này chứng minh phô mai không chỉ có tính chất ít sinh axit (hypoacidogenic) mà còn có khả năng kháng lại sự giảm pH do đường gây ra (anti-acidogenic) [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2002 thực hiện thử nghiệm trên 4 công thức phô mai chế biến khác nhau với khối lượng 10g mỗi mẫu [3]. Kết quả kiểm tra pH mảng bám theo tiêu chí San Antonio khẳng định không có loại phô mai nào trong số 4 loại gây tụt pH xuống dưới ngưỡng tới hạn [3]. Ngược lại, có 2 loại phô mai thậm chí còn làm tăng nhẹ độ pH mảng bám [3]. Sự thay đổi pH của cả 4 loại phô mai này đều khác biệt rõ rệt so với nhóm đối chứng sử dụng sucrose [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận những loại phô mai này an toàn đối với răng và không có nguy cơ gây sâu răng [3].

Phục hồi độ cứng men răng và thu nhỏ tổn thương

Không chỉ dừng lại ở việc tạo lớp đệm ngăn ngừa axit bào mòn, phô mai còn cho thấy khả năng sửa chữa bề mặt răng đã bị tổn thương. Nghiên cứu năm 1990 đã tiến hành thử nghiệm chéo trong thời gian một tháng, yêu cầu đối tượng ăn phô mai chế biến 4 lần mỗi ngày để quan sát tác động lên các lát cắt mỏng chứa tổn thương sâu răng nhân tạo ở men răng và chân răng [2].

Dưới kính hiển vi phân cực, các nhà nghiên cứu nhận thấy việc bổ sung phô mai chế biến vào chế độ ăn giúp làm giảm đáng kể kích thước tổn thương ở men răng và làm chậm sự tiến triển của các tổn thương chân răng [2]. Đặc biệt, kích thước của các tổn thương mới xuất hiện trên bề mặt chân răng lành lặn chỉ bằng khoảng một phần ba so với giai đoạn đối chứng không dùng phô mai [2].

Tác động hồi phục độ cứng bề mặt men răng cũng được xác nhận trong một nghiên cứu công bố năm 1991 [4]. Nghiên cứu này kiểm tra quá trình làm mềm men răng bằng đồ uống có gas chứa axit (cola) và sau đó tái khoáng hóa bằng cách nhai phô mai cứng hoặc để nước bọt tự nhiên tác động [4]. Đánh giá bằng phương pháp đo vi độ cứng và kính hiển vi điện tử quét cho thấy việc ăn phô mai cứng làm tăng đáng kể độ cứng của men răng, trong khi nước bọt được kích thích đơn thuần không tạo ra được hiệu quả rõ rệt này [4]. Cơ chế phục hồi này được giải thích là do bề mặt men răng hấp thu trực tiếp các muối canxi và phốt phát từ phô mai [4].

Phô mai tự nhiên so sánh với sản phẩm nha khoa chuyên dụng

Một câu hỏi thường gặp là liệu thực phẩm tự nhiên như phô mai có thể so sánh được với các chế phẩm nha khoa chuyên dụng hay không. Một nghiên cứu in situ công bố năm 2017 trên 60 cá nhân đeo khí cụ trong miệng chứa các mảnh men răng đã bị mất khoáng đã làm sáng tỏ điều này [5].

Nghiên cứu tiến hành so sánh tiềm năng tái khoáng hóa giữa nước bọt, phô mai, hợp chất tổng hợp chứa casein phosphopeptide - canxi photphat vô định hình (CPP-ACP) và kem đánh răng chứa fluoride [5]. Các tác nhân được áp dụng trên các mẫu men răng vào các ngày 1, 4, 7 và 10, kết hợp giai đoạn rửa trôi chéo 7 ngày [5]. Phân tích định lượng khoáng chất bằng tia X phân tán năng lượng và quan sát cấu trúc bề mặt qua kính hiển vi điện tử quét ở độ phóng đại 20.000 lần cho thấy sự gia tăng hàm lượng canxi và phốt pho rất rõ rệt ở các mẫu men răng được xử lý bằng phô mai và chế phẩm CPP-ACP [5].

Trong khi kem đánh răng chứa fluoride cho nồng độ fluoride cao hơn trên bề mặt men răng, phô mai lại cung cấp nguồn canxi và phốt pho dồi dào [5]. Các tác giả nghiên cứu kết luận phô mai là một lựa chọn tự nhiên, kinh tế và thân thiện với người dùng so với các chế phẩm tổng hợp theo đơn [5]. Việc kết hợp sử dụng kem đánh răng có fluoride cùng với việc ăn phô mai có thể tạo ra hiệu quả hiệp đồng rất tốt cho quy trình tái khoáng hóa men răng [5].

Những giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Mặc dù các lợi ích của phô mai đối với sức khỏe răng miệng đã được ghi nhận rõ, người tiêu dùng cần hiểu đúng phạm vi tác dụng để tránh những kỳ vọng sai lệch.

Trước hết, phô mai không thể khôi phục hoàn toàn cấu trúc hình thái ban đầu của men răng. Nghiên cứu năm 1991 chỉ ra rằng mặc dù phô mai làm tăng độ cứng vi thể của men răng sau khi bị nước ngọt có gas làm mềm, nhưng về mặt hình thái học, bề mặt men răng vẫn không thể trở về nguyên vẹn như trạng thái ban đầu chưa bị tổn thương [4]. Do đó, phô mai chỉ có tác dụng hỗ trợ phục hồi khoáng chất và làm cứng lại bề mặt chứ không thể đảo ngược hoàn toàn những tổn hại cấu trúc nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ hai là xem việc ăn phô mai như một biện pháp thay thế cho việc chải răng và dùng chỉ nha khoa. Phô mai không loại bỏ được toàn bộ mảng bám cơ học. Để phòng ngừa sâu răng toàn diện, việc làm sạch cơ học bằng bàn chải và kem đánh răng chứa fluoride vẫn là biện pháp cốt lõi không thể thay thế [5]. Phô mai chỉ đóng vai trò là một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng bổ sung, đặc biệt hữu ích trong những thời điểm bạn chưa thể đánh răng ngay.

Ai nên thận trọng khi dùng phô mai thường xuyên?

Mặc dù tốt cho men răng, phô mai là thực phẩm giàu chất béo bão hòa, năng lượng và thường có hàm lượng muối (natri) tương đối cao do quá trình chế biến. Do đó, một số nhóm đối tượng cần cân nhắc lượng dùng:

  • Người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu: Cần kiểm soát lượng phô mai tiêu thụ mỗi ngày để tránh nạp quá nhiều natri và chất béo bão hòa. Nên ưu tiên các loại phô mai ít béo hoặc giảm muối.
  • Người không dung nạp đường lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò: Mặc dù nhiều loại phô mai cứng có hàm lượng lactose rất thấp do quá trình lên men, những người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng với protein sữa (casein, whey) vẫn phải tuyệt đối tránh xa.
  • Người đang trong chế độ ăn kiêng giảm cân: Phô mai có mật độ năng lượng cao, việc lạm dụng ăn nhiều lần trong ngày có thể làm mất kiểm soát lượng calo nạp vào cơ thể.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang theo chế độ dinh dưỡng đặc biệt từ bác sĩ chuyên khoa nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi thói quen ăn uống hàng ngày.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ răng mỗi ngày

Để tối ưu hóa lợi ích bảo vệ men răng từ phô mai trong sinh hoạt thường nhật, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn đơn giản sau:

  • Thời điểm sử dụng: Hãy ăn phô mai như món kết thúc bữa ăn, đặc biệt là sau các bữa ăn có món tráng miệng ngọt, đồ ăn chứa tinh bột dính hoặc sau khi uống các loại đồ uống có tính axit như nước cam, nước chanh, rượu vang hay nước ngọt có gas [2], [4].
  • Lượng dùng hợp lý: Bạn không cần ăn một lượng lớn. Một miếng phô mai nhỏ khoảng 10g đến 15g (tương đương kích thước một đốt ngón tay cái hoặc một lát phô mai mỏng) là đủ để kích thích tiết nước bọt và cung cấp khoáng chất đệm mảng bám [3].
  • Loại phô mai: Cả phô mai cứng (như cheddar, parmesan) lẫn phô mai chế biến thông thường đều ghi nhận hiệu quả trung hòa axit và hỗ trợ tái khoáng hóa [2], [4], [3]. Hãy chọn các loại phô mai nguyên chất, không bổ sung thêm đường hay hương liệu nhân tạo ngọt.
  • Cách ăn: Nhai kỹ phô mai trong khoang miệng vài chục giây trước khi nuốt để chất béo, protein casein và các ion canxi, phốt pho có đủ thời gian tiếp xúc, bao phủ đều lên bề mặt các răng [1], [4].

Thói quen kết thúc bữa ăn bằng một miếng phô mai nhỏ là một giải pháp tự nhiên, ngon miệng và có cơ sở khoa học vững chắc giúp bảo vệ men răng khỏi sự ăn mòn của axit [2], [1]. Tuy nhiên, hãy nhớ rằng phô mai chỉ là một mảnh ghép hỗ trợ trong lối sống lành mạnh; việc duy trì vệ sinh răng miệng đều đặn với kem đánh răng chứa fluoride và thăm khám nha khoa định kỳ mới là nền tảng bền vững nhất cho một nụ cười chắc khỏe.