Khi đối mặt với tình trạng chậm con, nhiều cặp vợ chồng ở Việt Nam thường truyền tai nhau các loại thảo dược giúp "bổ thận tráng dương", trong đó nổi bật là bạch tật lê. Không ít nam giới tự mua trà hoặc viên uống chiết xuất bạch tật lê với hy vọng cải thiện số lượng và chất lượng tinh trùng mà không cần dùng đến thuốc tây.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Chiết xuất bạch tật lê (tên khoa học Tribulus terrestris) có tiềm năng giúp cải thiện mật độ, khả năng di động và hình thái tinh trùng ở nam giới hiếm muộn [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi đối tượng, nhất là các ca vô sinh không rõ nguyên nhân [3], [2]. Việc sử dụng thảo dược này cần nhìn nhận như một giải pháp hỗ trợ có cơ sở, thay vì thần dược chữa bách bệnh.

Nỗi lo tinh trùng yếu và sự thật về hiếm muộn nam

Hiếm muộn được định nghĩa là tình trạng một cặp vợ chồng không thể thụ thai sau một năm quan hệ tình dục đều đặn mà không dùng biện pháp tránh thai [4]. Thống kê trên thế giới cho thấy tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng 8% đến 12% các cặp đôi trong độ tuổi sinh sản, tương đương từ 50 đến 80 triệu người [4], [5]. Đáng chú ý, yếu tố nguyên nhân từ phía nam giới chiếm tới 40% đến 50% tổng số ca hiếm muộn [4], [5].

Để đánh giá khả năng sinh sản của phái mạnh, bước đầu tiên và quan trọng nhất là xét nghiệm tinh dịch đồ [1], [4]. Xét nghiệm này đo lường ba chỉ số cốt lõi: mật độ tinh trùng (số lượng trên mỗi ml tinh dịch), hình thái (tỷ lệ tinh trùng có hình dạng bình thường) và khả năng di động [4]. Trong đó, khả năng di động — tức năng lực tinh trùng bơi đúng hướng về phía trứng — đóng vai trò sống còn; di động kém là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng sinh sản [4].

Bên cạnh ba chỉ số truyền thống, y học hiện đại ngày càng chú trọng đến tỷ lệ sống của tinh trùng và mức độ phân mảnh DNA tinh trùng [4], [5]. Ngoài ra, hội chứng tinh trùng ít - yếu - dị dạng (Oligoasthenoteratozoospermia - OAT) cũng là rào cản lớn khiến nhiều nam giới khó có con tự nhiên [5]. Trước thực tế này, việc tìm kiếm các hoạt chất từ thảo dược tự nhiên để hỗ trợ cải thiện tinh dịch đồ đang thu hút sự quan tâm lớn của cả giới khoa học lẫn người bệnh [4], [6].

Bạch tật lê tác động lên tinh trùng theo cơ chế nào?

Bạch tật lê (Tribulus terrestris L.) là loài thảo dược thuộc họ Tật lê (Zygophyllaceae), từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền để tăng cường thể lực và chức năng sinh lý nam [7], [2]. Dưới góc độ sinh học phân tử, tác dụng của cây thuốc này đối với tinh trùng đến từ hai cơ chế chính: kích thích nội tiết và chống oxy hóa [1], [8].

Thứ nhất, hoạt chất thực vật chính trong chi Tribulus là protodioscin [1]. Chất này tác động trực tiếp lên tế bào Sertoli (tế bào nuôi dưỡng tinh trùng trong tinh hoàn), thúc đẩy sự tăng sinh tế bào mầm và sự phát triển của các ống sinh tinh [1]. Đồng thời, protodioscin còn được biết đến với khả năng chuyển đổi hormone testosterone thành dihydrotestosterone (DHT) — một hormone sinh dục nam đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các đặc tính sinh lý và sinh sản của phái mạnh [1].

Thứ hai, tinh trùng rất nhạy cảm với các gốc tự do (ROS - các phân tử gây hại sinh ra từ quá trình oxy hóa trong cơ thể hoặc do hóa chất độc hại từ môi trường) [6], [8]. Sự tích tụ quá mức gốc tự do sẽ làm tổn thương tế bào, làm biến dạng hình thái và suy giảm chức năng tinh trùng [6], [8]. Chiết xuất bạch tật lê sở hữu đặc tính chống oxy hóa và dọn dẹp gốc tự do tự nhiên, từ đó giúp cắt đứt chuỗi phản ứng oxy hóa và bảo vệ màng tế bào tinh trùng khỏi hư hại [6], [8].

Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?

Các thử nghiệm trực tiếp trên nam giới hiếm muộn mang lại nhiều kết quả khả quan nhưng cũng chỉ ra những giới hạn rõ rệt. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá tác động của việc uống chiết xuất bạch tật lê trên 65 nam giới có kết quả tinh dịch đồ bất thường [1]. Những người này được chỉ định uống viên nang chứa 250 mg chiết xuất khô bạch tật lê [1]. Kết quả cuối đợt điều trị cho thấy mật độ tinh trùng, khả năng di động và thời gian hóa lỏng tinh dịch đều cải thiện có ý nghĩa thống kê [1]. Ngoài ra, nhóm nam giới này còn giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, tăng khối lượng cơ nạc và tăng nồng độ hormone dihydrotestosterone [1].

Tuy nhiên, không phải thử nghiệm nào cũng cho kết quả tích cực. Một phân tích tiến cứu khác cùng năm 2017 lại ghi nhận kết quả trái ngược khi thử nghiệm trên 30 bệnh nhân nam bị vô sinh không rõ nguyên nhân [3]. Các bệnh nhân được chia uống tổng cộng 750 mg bạch tật lê mỗi ngày (chia làm 3 lần) liên tục trong 3 tháng [3]. Sau 3 tháng, nhóm nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về nồng độ testosterone (toàn phần và tự do), hormone LH cũng như các chỉ số mật độ, độ di động hay tỷ lệ dị dạng của tinh trùng [3]. Nghiên cứu này kết luận bạch tật lê không hiệu quả với nhóm vô sinh hoàn toàn không rõ nguyên nhân [3].

Khi kết hợp bạch tật lê với các hoạt chất khác, hiệu quả lại tỏ ra rất rõ rệt. Một thử nghiệm năm 2017 đã thực hiện trên 60 bệnh nhân vô sinh nam, chia ngẫu nhiên làm hai nhóm dùng viên uống phức hợp hoặc giả dược trong 90 ngày [5]. Nhóm điều trị uống mỗi ngày 1 viên chứa 300 mg bạch tật lê kết hợp với 1000 mg Myo-inositol, 200 mg tảo Alga Ecklonia Bicyclis và hoạt chất Biovis [5]. Sau 3 tháng, nhóm dùng thảo dược tăng mạnh mật độ tinh trùng (đạt 3,82 triệu/ml so với 1,71 triệu/ml ở nhóm giả dược) và tăng tỷ lệ tinh trùng tiến tới (4,86% so với 1,00%) [5]. Đặc biệt, tỷ lệ phân mảnh DNA tinh trùng giảm sâu (-1,64% so với -0,39%) mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [5].

Để có cái nhìn toàn diện, một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã sàng lọc 3.509 bài báo khoa học và chọn ra 7 nghiên cứu lâm sàng đủ tiêu chuẩn để phân tích sâu [2]. Kết quả cho thấy có tới 6 trên 7 nghiên cứu khẳng định việc dùng bạch tật lê giúp cải thiện một phần hoặc toàn bộ các chỉ số tinh trùng, bao gồm số lượng, khả năng di động và hình thái [2]. Chỉ có duy nhất 1 nghiên cứu (không có nhóm đối chứng) báo cáo không thấy hiệu quả [2].

Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm tiết lộ thêm điều gì?

Ngoài việc uống trực tiếp, các nhà khoa học còn thử nghiệm cho tinh trùng tiếp xúc trực tiếp với chiết xuất bạch tật lê trong ống nghiệm (in vitro) để kiểm chứng cơ chế bảo vệ tế bào. Một nghiên cứu năm 2017 đã lấy mẫu tinh dịch của 40 nam giới khỏe mạnh, chia làm 4 nhóm: 1 nhóm đối chứng không xử lý và 3 nhóm được ủ trực tiếp với chiết xuất bạch tật lê ở các nồng độ 20, 40 và 50 microgam/mL [4].

Kết quả cho thấy việc ủ tinh dịch với nồng độ 40 và 50 microgam/mL trong khoảng thời gian từ 60 đến 120 phút giúp tăng đáng kể tổng độ di động của tinh trùng, số lượng tinh trùng bơi tiến tới và vận tốc bơi đường cong [4]. Tỷ lệ tinh trùng sống sót cũng được cải thiện rõ rệt ở các nhóm này [4].

Một nghiên cứu khác năm 2017 trên mẫu tinh dịch của 80 tình nguyện viên khỏe mạnh lại đánh giá khả năng bảo vệ tinh trùng khi trữ đông [8]. Quá trình đông lạnh tinh dịch thường sinh ra nhiều gốc tự do (ROS) làm hỏng hình thái và khả năng bơi của tinh trùng [8]. Các nhà khoa học đã bổ sung chiết xuất bạch tật lê (liều 20, 40 và 50 microgam/mL) vào mẫu tinh dịch ở hai thời điểm: trước khi đông lạnh hoặc sau khi rã đông [8]. Kết quả chỉ ra rằng việc thêm chiết xuất ở liều 40 và 50 microgam/mL sau khi rã đông giúp tăng mạnh khả năng di động của tinh trùng theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đồng thời liều 40 microgam/mL sau rã đông giúp cải thiện đáng kể tỷ lệ sống của tinh trùng [8]. Ngược lại, việc bỏ chiết xuất vào trước khi đem đông lạnh lại không tạo ra sự khác biệt đáng kể [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bạch tật lê

Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều nam giới là tin rằng uống bạch tật lê chắc chắn sẽ làm tăng vọt nồng độ testosterone trong máu. Thực tế nghiên cứu cho thấy, ở nhóm vô sinh không rõ nguyên nhân dùng liều 750 mg/ngày trong 3 tháng, nồng độ testosterone tự do, testosterone toàn phần và hormone LH hoàn toàn không tăng lên [3]. Ở một nghiên cứu khác, sự cải thiện ghi nhận được là ở nồng độ dihydrotestosterone (DHT) — một chất chuyển hóa của testosterone [1], hoặc thuốc phát huy tác dụng cải thiện tinh trùng mà không hề can thiệp vào trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn [5].

Hiểu lầm thứ hai là coi thảo dược này như thuốc điều trị độc lập có thể thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa. Dù 6/7 nghiên cứu trong tổng quan hệ thống ghi nhận sự cải thiện về số lượng, độ di động và hình thái tinh trùng [2], kết quả tích cực ở nhiều thử nghiệm đạt được là nhờ sự phối hợp giữa bạch tật lê (300 mg) với các chất chống oxy hóa và dưỡng chất khác như Myo-inositol (1000 mg) và chiết xuất tảo (200 mg) [5]. Việc chỉ đun nước uống tự phát hoặc dùng đơn độc khi chưa rõ nguyên nhân gây vô sinh có thể dẫn đến thất vọng [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ với viên uống chứa 300 mg bạch tật lê phối hợp dùng trong 90 ngày, các nhà khoa học ghi nhận chế phẩm này an toàn, dung nạp tốt và không phát hiện tác dụng phụ [5]. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là ai cũng có thể tự ý sử dụng liều cao kéo dài.

Những nam giới đang có các bệnh lý nền mạn tính (như bệnh gan, thận, tim mạch, rối loạn nội tiết) hoặc đang phải dùng thuốc điều trị bệnh cần hết sức thận trọng. Bạch tật lê có tác động làm tăng nồng độ dihydrotestosterone (DHT) và giảm tỷ lệ mỡ cơ thể [1], do đó những người có bệnh lý liên quan đến nội tiết tố nam hoặc tuyến tiền liệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Đặc biệt, các cặp vợ chồng hiếm muộn tuyệt đối không nên tự ý mua thảo dược về uống để trì hoãn việc đi khám. Nguyên nhân vô sinh nam rất phức tạp, có thể xuất phát từ yếu tố trước tinh hoàn, tại tinh hoàn hoặc sau tinh hoàn [6], cũng như do tiếp xúc độc chất như chì hay nicotine từ thuốc lá [7]. Việc dùng thảo dược không thể giải quyết được các tắc nghẽn cơ học hay bệnh lý thực thể nếu không có sự can thiệp của bác sĩ nam khoa.

Cách áp dụng thực tế và an toàn cho nam giới

Nếu muốn sử dụng bạch tật lê để hỗ trợ chất lượng tinh trùng, nam giới nên ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa (dạng viên nang hoặc viên nén) thay vì tự mua quả khô trôi nổi về sắc uống, nhằm kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất. Trong các nghiên cứu lâm sàng cho kết quả cải thiện tinh dịch đồ, liều lượng chiết xuất bạch tật lê được sử dụng thường nằm trong khoảng từ 250 mg đến 300 mg mỗi ngày [1], [5].

Thời gian sử dụng cần sự kiên trì. Chu kỳ sinh tinh của nam giới cần thời gian để hoàn thiện, và các thử nghiệm lâm sàng đều thiết kế liệu trình kéo dài 90 ngày (3 tháng) để đánh giá chính xác sự thay đổi về mật độ, độ di động và độ phân mảnh DNA tinh trùng [3], [5]. Bạn cũng có thể hỏi ý kiến bác sĩ về việc chọn các sản phẩm kết hợp bạch tật lê với Myo-inositol để tăng hiệu quả bảo vệ DNA tinh trùng [5].

Song song với việc dùng sản phẩm hỗ trợ, nam giới cần thay đổi lối sống để giảm thiểu gốc tự do (ROS) gây hại cho tinh trùng [6], [8]. Hãy ngưng hút thuốc lá (nguồn chứa nicotine) và tránh tiếp xúc với các hóa chất độc hại, kim loại nặng như chì — những tác nhân đã được chứng minh là làm giảm số lượng, độ di động và gây dị dạng tinh trùng [7], [6]. Kết hợp chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và giữ tâm lý thoải mái sẽ tạo nền tảng tốt nhất cho sức khỏe sinh sản.

Nhìn chung, chiết xuất bạch tật lê là một giải pháp hỗ trợ từ thảo dược có cơ sở khoa học, giúp cải thiện mật độ, khả năng bơi và hình thái tinh trùng ở nhiều nam giới có tinh dịch đồ bất thường [1], [2]. Tuy vậy, thảo dược này không phải phép màu cho mọi ca vô sinh [3]. Thăm khám nam khoa để tìm đúng nguyên nhân và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung luôn là bước đi thông minh và an toàn nhất cho các cặp vợ chồng đang mong con.