Đau nhức xương khớp do bệnh gout khiến nhiều người tìm đến bài thuốc dân gian. Uống nước lá dâu gai để hạ axit uric máu là mẹo truyền miệng phổ biến.
Thực tế, chiết xuất lá dâu gai chứa hoạt chất có khả năng ức chế enzyme tạo ra axit uric trong phòng thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người chứng minh uống nước lá dâu gai trực tiếp giúp hạ axit uric máu hay điều trị bệnh gout.
Cơ chế hình thành axit uric và vai trò của enzyme xanthine oxidase
Axit uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purine trong cơ thể [2]. Trong hệ thống chuyển hóa này, enzyme xanthine oxidoreductase tồn tại ở hai dạng là xanthine dehydrogenase và xanthine oxidase [2]. Hai dạng enzyme này xúc tác bước cuối cùng bằng cách chuyển đổi hypoxanthine thành xanthine, sau đó chuyển xanthine thành axit uric [3]. Quá trình sản xuất quá mức axit uric dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu, nguyên nhân quan trọng gây ra bệnh gout [3]. Bệnh gout khởi phát do sự lắng đọng tinh thể axit uric tại các khớp xương [4].
Do quá trình tiến hóa làm mất đi enzyme uricase ở gan, việc đào thải axit uric ở người phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thận [5]. Tuy nhiên, ống thận lại tái hấp thu axit uric rất mạnh khiến quá trình đào thải qua thận không hoàn hảo [5]. Vì vậy, tăng axit uric máu ở người thường do suy giảm đào thải hơn là do tăng sản xuất [5]. Dù vậy, tăng axit uric máu vẫn xảy ra do tăng hoạt động của enzyme xanthine oxidase trong điều kiện thiếu máu cục bộ hoặc thiếu oxy [5].
Bên cạnh việc tạo ra axit uric, enzyme xanthine oxidase còn sinh ra các gốc tự do oxy hóa (ROS) gây viêm và tổn thương mô [6]. Quá trình này giải phóng các gốc superoxide gây hại cho tế bào [7]. Do đó, việc ức chế hoạt động của enzyme xanthine oxidase đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát tăng axit uric máu và các bệnh lý liên quan đến căng thẳng oxy hóa [1]. Các loại thuốc điều trị như allopurinol cũng hoạt động theo cơ chế ức chế enzyme xanthine oxidase này [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về lá dâu gai?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát tác dụng của lá dâu gai (tên khoa học là Maclura tricuspidata) đối với hoạt động của enzyme xanthine oxidase [1]. Mục tiêu của nghiên cứu là xác định hợp chất chính chịu trách nhiệm cho khả năng ức chế enzyme này của lá dâu gai [1]. Đây là nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm để phân lập chất, không phải thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân [1].
Nhóm nghiên cứu đã chiết xuất lá dâu gai và phân tách qua nhiều dung môi gồm ethyl acetate, n-hexane, n-butanol và dichloromethane [1]. Tiếp theo, dịch chiết được tinh chế bằng nhựa hấp phụ Amberlite XAD-2, kết hợp sắc ký cột trên Silica Gel và Sephadex LH-20 [1]. Các hợp chất tinh khiết sau đó được phân tích cấu trúc bằng hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng siêu cao ghép khối phổ (UPLC-QTOF-MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [1].
Kết quả xác định được quercetin, một hợp chất nhóm phenolic, là chất ức chế hoạt động enzyme xanthine oxidase mạnh nhất trong lá dâu gai [1]. Chỉ số nồng độ ức chế một nửa hoạt động enzyme (IC50) của hợp chất quercetin này đạt mức 212,92 microgam/ml [1]. Đây là báo cáo khoa học đầu tiên tinh chế và định danh được một hợp chất đơn lẻ chịu trách nhiệm ức chế enzyme xanthine oxidase trong lá dâu gai [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ mới dừng lại ở bước tách chiết hóa học và thử nghiệm phản ứng enzyme trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa thử nghiệm trên động vật sống hay cơ thể người [1].
Tác động của enzyme xanthine oxidase đến tim mạch và thận
Hoạt động quá mức của enzyme xanthine oxidase không chỉ liên quan đến bệnh gout mà còn ảnh hưởng đến hệ tim mạch và thận. Một nghiên cứu năm 2017 trên tế bào cơ trơn mạch máu người và đại thực bào THP-1 đã làm rõ cơ chế này [6]. Kết quả cho thấy việc xử lý tế bào với enzyme xanthine oxidase làm tăng sinh gốc tự do ROS, kích hoạt thụ thể LOX-1 và phức hợp gây viêm NLRP3, cùng các tín hiệu gây viêm gồm caspase-1, IL-1beta và IL-18 [6]. Quá trình này thúc đẩy sự hình thành tế bào bọt, một dấu hiệu đặc trưng của bệnh xơ vữa động mạch [6]. Bản thân axit uric cũng gây hình thành tế bào bọt và tạo gốc tự do thông qua thụ thể CD36 [6].
Trong một nghiên cứu năm 1986, các nhà khoa học phát hiện enzyme xanthine oxidase còn có khả năng huy động sắt tự do từ protein dự trữ ferritin [8]. Quá trình giải phóng sắt này bị chặn lại 70% khi dùng enzyme superoxide dismutase, chứng tỏ gốc tự do superoxide đóng vai trò chính [8]. Trong điều kiện viêm hoặc thiếu máu cục bộ, lượng sắt tự do giải phóng sẽ chuyển hóa các gốc superoxide thành gốc hydroxyl có độc tính cao hơn rất nhiều, làm trầm trọng thêm tình trạng phá hủy mô [8].
Ngược lại, một nghiên cứu năm 1993 tiến hành trên mẫu huyết tương lấy từ 8 người trưởng thành và 8 trẻ sơ sinh (cùng 9 trẻ sơ sinh bổ sung để đo nội sinh bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC) lại cho thấy một góc nhìn khác [7]. Khi thêm axit uric ở nồng độ sinh lý 150 và 300 microM vào huyết tương người lớn, quá trình oxy hóa xanthine thành axit uric giảm lần lượt là 37,5% (sai số 5,6%) và 48,9% (sai số 6,1%) so với huyết tương không có axit uric [7]. Sự hình thành gốc tự do superoxide ở huyết tương người lớn cũng giảm tương ứng 23,2% (sai số 1,9%) và 32,0% (sai số 2,3%) [7]. Mẫu huyết tương trẻ sơ sinh cũng ghi nhận mức độ ức chế tương tự, thậm chí ức chế tạo superoxide còn mạnh hơn người lớn [7]. Điều này cho thấy ở nồng độ sinh lý bình thường trong máu, axit uric đóng vai trò ức chế ngược lại enzyme xanthine oxidase để giảm tổn thương mô do oxy hóa [7].
Tuy nhiên, việc triệt tiêu hoàn toàn hệ thống enzyme này cũng mang lại rủi ro sinh học. Một tài liệu năm 2014 về bệnh thận mạn tính chỉ ra rằng chuột bị loại bỏ hoàn toàn gen sản xuất enzyme xanthine oxidoreductase đã tử vong ngay trong tháng đầu đời do loạn sản thận nghiêm trọng [2]. Nguyên nhân do suy giảm biểu hiện COX-2, tích tụ chất giàu triglyceride, xanthine và hypoxanthine trong ống thận gây xơ hóa mô kẽ thận sớm [2]. Bản thân chất xanthine nếu dư thừa trong nước tiểu bão hòa cũng có thể kết tinh tạo thành sỏi [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Bằng chứng từ nghiên cứu năm 2024 xác nhận lá dâu gai có chứa hoạt chất quercetin giúp kìm hãm enzyme sản xuất axit uric [1]. Phát hiện này mở ra tiềm năng ứng dụng lá dâu gai trong việc hỗ trợ kiểm soát tăng axit uric máu và các tổn thương do gốc tự do gây ra [1].
Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến ấm nước sắc tại nhà là rất lớn. Để thu được hoạt chất quercetin đạt nồng độ ức chế IC50 là 212,92 microgam/ml, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ như ethyl acetate, n-hexane, n-butanol, dichloromethane và qua nhiều cột sắc ký phức tạp [1]. Việc đun nấu lá dâu gai bằng nước thông thường khó có thể chiết xuất được lượng hoạt chất tương đương. Hơn nữa, dữ liệu hiện tại hoàn toàn thiếu thông tin về liều lượng an toàn, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa và hiệu quả thực tế trên người bệnh gout.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá cây trị gout
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ uống nước lá cây có hoạt chất ức chế enzyme xanthine oxidase thì sẽ khỏi bệnh gout. Thực tế, nguyên nhân gây tăng axit uric máu ở người chủ yếu do thận giảm khả năng đào thải chứ không chỉ do cơ thể tăng sản xuất qua enzyme xanthine oxidase [5]. Do đó, chỉ tác động vào khâu ức chế enzyme bằng thảo dược nhẹ sẽ không giải quyết triệt để được gốc rễ bệnh ở đa số trường hợp.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng thảo dược tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối. Quá trình chuyển hóa purine và hoạt động của enzyme xanthine oxidase có liên hệ mật thiết với chức năng thận và tim mạch [2]. Việc tự ý dùng các loại lá cây không rõ hàm lượng có thể làm thay đổi nồng độ các chất chuyển hóa như xanthine và hypoxanthine tích tụ tại ống thận [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng lá dâu gai?
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cần đặc biệt thận trọng. Sự suy giảm độ lọc cầu thận và khả năng thanh thải của thận có mối liên hệ phức tạp với nồng độ axit uric máu và hệ thống enzyme xanthine oxidase [2]. Việc nạp thêm các dịch chiết thảo dược đậm đặc chưa rõ độc tính có thể tạo thêm gánh nặng lọc cho thận, hoặc làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi xanthine trong nước tiểu nếu ức chế quá mức mà không kiểm soát [2].
Người cao tuổi và bệnh nhân có tiền sử suy tim hoặc bệnh lý mạch máu cũng không nên tự ý điều trị bằng lá dâu gai. Tăng axit uric máu và hoạt động của enzyme xanthine oxidase có liên quan đến suy giảm chức năng tâm thu, tâm trương và suy tim lâm sàng [5]. Nhóm bệnh nhân này cần được kiểm soát bằng các thuốc đã được chứng minh cải thiện chức năng nội mô như allopurinol theo đúng phác đồ của bác sĩ, thay vì trông chờ vào nước sắc lá cây [5]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ sơ sinh cũng không sử dụng do hệ thống enzyme nội sinh có đặc điểm sinh lý nhạy cảm khác biệt [7].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cho người bệnh
Hiện chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thức nào về liều lượng, thời điểm uống hay cách chế biến lá dâu gai để điều trị bệnh gout trên người [1]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị gout do bác sĩ kê đơn (như nhóm thuốc ức chế xanthine oxidase hoặc thuốc tăng đào thải axit uric) để chuyển sang uống nước lá dâu gai [5].
Nếu muốn sử dụng nước lá dâu gai như một loại thức uống hỗ trợ bổ sung chất chống oxy hóa, người bệnh chỉ nên pha loãng, uống với lượng nhỏ và không dùng thay nước lọc hằng ngày. Cần rửa sạch dược liệu để loại bỏ tạp chất trước khi đun nấu. Quan trọng nhất, người có bệnh nền về khớp, thận, tim mạch hoặc đang dùng thuốc tây y bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng để tránh tương tác thuốc.
Song song đó, người bệnh gout nên duy trì lối sống khoa học đã được y học xác lập: uống đủ nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải axit uric, hạn chế thực phẩm giàu đạm purine, tránh rượu bia và duy trì cân nặng hợp lý.
Lá dâu gai thực sự có chứa hợp chất quercetin giúp ức chế enzyme tạo axit uric qua kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, bằng chứng này chưa đủ để khẳng định uống nước lá dâu gai sẽ làm hạ axit uric máu ở người bệnh gout. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và chỉ xem thảo dược tự nhiên là biện pháp hỗ trợ sau khi đã được tư vấn chuyên môn.
