Nhiều phụ nữ mang thai quan tâm đến việc giảm tinh bột để kiểm soát cân nặng, nhưng việc tăng chất béo thay thế đặt ra nhiều băn khoăn về an toàn. Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá chế độ ăn low-carb trên phụ nữ mang thai, mà chỉ phân tích ảnh hưởng của từng loại chất béo riêng lẻ đối với sức khỏe mẹ và thai nhi.

Bổ sung chất béo khi ăn low-carb thai kỳ có an toàn không?

Chế độ ăn low-carb trong thai kỳ chưa có bằng chứng an toàn từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung vào việc bổ sung các axit béo cụ thể như omega-3 hoặc đánh giá tỷ lệ chất béo trong khẩu phần. Bằng chứng trên người hiện chỉ xác nhận vai trò của một lượng vừa phải omega-3 đối với sự phát triển của thai nhi [1]. Ngược lại, các thử nghiệm về việc nạp chất béo liều cao hoặc thay đổi đột ngột tỷ lệ chất béo chủ yếu mới thực hiện trên động vật [2] [3]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ low-carb giàu béo khi chưa có chỉ định y khoa.

Lợi ích của omega-3 đối với mẹ bầu và thai nhi

Axit béo omega-3 giữ vai trò thiết yếu đối với sự phát triển hệ thần kinh thai nhi và hỗ trợ giảm phản ứng viêm ở người mẹ [1] [4]. Cơ thể mẹ bầu không tự tổng hợp đủ các axit béo không bão hòa chuỗi dài mà phải tiếp nhận từ nguồn dinh dưỡng hàng ngày [2] [1]. Nhu cầu omega-3 trong thai kỳ thường cao hơn mức bình thường nhằm phục vụ não bộ của thai [1] [5].

  • Một thử nghiệm lâm sàng năm 2001 trên phụ nữ mang thai từ tam cá nguyệt thứ hai ghi nhận liều bổ sung 500-1000 mg LCPomega3 mỗi ngày (dưới dạng viên dầu cá 1008 mg hoặc sữa chứa 528 mg LCPomega3) giúp tăng chỉ số LCPomega3 ở máu dây rốn mà không làm suy giảm omega-6 [6]. Nhóm dùng liều thấp 336 mg LCPomega3 không tạo ra sự khác biệt so với nhóm chứng [6].
  • Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2015 trên phụ nữ mang thai thừa cân hoặc béo phì cho thấy bổ sung omega-3 liên tục 25 tuần giúp giảm biểu hiện gen gây viêm ở mô mỡ và nhau thai, đồng thời hạ nồng độ CRP huyết tương khi sinh [4].

Cơ chế kháng viêm của EPA và DHA đến từ việc ức chế tín hiệu NF-kB và tạo ra các chất trung gian lipid như resolvin, protectin [4].

Nguy cơ tiềm ẩn từ việc nạp chất béo không đúng cách

Nạp quá nhiều chất béo hoặc bổ sung omega-3 liều quá cao có thể gây tác động tiêu cực đến chuyển hóa. Trên mô hình chuột con mới sinh năm 2021, chuột mẹ tiêu thụ lượng lớn omega-3 trong thai kỳ dẫn đến rối loạn trọng lượng cơ thể và nồng độ leptin ở chuột sơ sinh [2]. Một số tổng quan cũng chỉ ra việc tiêu thụ quá mức omega-3 ở chuột mẹ có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thính giác thân não và tuổi thọ của thế hệ sau [5].

Đối với các chất béo khác, nghiên cứu năm 2014 trên chuột cho thấy chế độ ăn giảm tỷ lệ omega-6/omega-3 từ 11:1 xuống 2.7:1 giúp bảo vệ gan khỏi thoái hóa mỡ và giảm viêm, nhưng không cải thiện được tình trạng đề kháng insulin hay viêm mô mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo gây ra [3]. Nghiên cứu năm 1995 trên cá tầm cũng chỉ ra chế độ ăn giàu axit béo bão hòa làm giảm khả năng chịu đựng tình trạng thiếu oxy so với nhóm dùng omega-3 chuỗi dài [7].

Hiểu lầm thường gặp về chất béo trong thai kỳ

Nhiều người lầm tưởng phụ nữ mang thai có thể thoải mái ăn mỡ động vật khi cắt giảm tinh bột. Thực tế, nghiên cứu năm 2013 trên phụ nữ Hy Lạp cho thấy mức tăng cân trong thai kỳ tương quan thuận với nồng độ axit béo bão hòa trong sữa mẹ, đồng thời tương quan nghịch với axit béo không bão hòa đơn [8]. Việc tích tụ quá mức chất béo bão hòa không mang lại lợi ích cho chất lượng sữa mẹ [8].

Một hiểu lầm khác là bổ sung omega-3 liều càng cao thì con càng thông minh. Bằng chứng cải thiện nhận thức của trẻ nhờ mẹ uống DHA/EPA liều cao vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa có kết luận đồng nhất giữa các nghiên cứu lâm sàng [5].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về dinh dưỡng thai kỳ:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tính an toàn và hiệu quả của chế độ ăn low-carb hoàn chỉnh ở phụ nữ mang thai.
  • Không có dữ liệu trong các trích đoạn nghiên cứu đánh giá tác hại trực tiếp của chất béo chuyển hóa (trans fat) đối với thai kỳ.
  • Chưa đủ bằng chứng so sánh trực tiếp hiệu quả giữa việc bổ sung ALA (tiền chất từ thực vật) với việc bổ sung trực tiếp EPA và DHA từ cá [5].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng chất béo?

Việc thay đổi tỷ lệ chất béo trong thai kỳ đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế đối với các nhóm đối tượng:

  • Phụ nữ mang thai có ý định ăn kiêng low-carb hoặc cắt giảm mạnh tinh bột.
  • Thai phụ thừa cân hoặc béo phì, cần kiểm soát phản ứng viêm và cân nặng cẩn thận [4].
  • Người đang tự ý sử dụng các loại dầu cá, thực phẩm chức năng omega-3 liều cao vượt mức thông thường.

Cách tiếp cận chất béo an toàn cho thai kỳ

Chất béo trong khẩu phần thai kỳ cần được bổ sung đa dạng và có kiểm soát liều lượng thay vì tăng mỡ ồ ạt. Phụ nữ mang thai nên duy trì 2 khẩu phần cá ít thủy ngân mỗi tuần kết hợp các loại dầu thực vật để nhận đủ omega-3 thiết yếu [1]. Nếu sử dụng thực phẩm bổ sung, mức nạp khoảng 500-1000 mg LCPomega3 mỗi ngày đã được ghi nhận là có hiệu quả cải thiện nồng độ axit béo cho thai nhi [6]. Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thực đơn.