Nhiều người khi phải sử dụng thuốc kháng sinh thường gặp tình trạng cồn cào ruột gan, đầy bụng hoặc đi ngoài phân lỏng. Để hạn chế tác dụng phụ này, việc tìm đến men vi sinh (probiotic) đã trở thành thói quen phổ biến trong tủ thuốc của nhiều gia đình. Tuy nhiên, uống men vi sinh cùng lúc với kháng sinh hay cách nhau bao lâu để không làm chết vi khuẩn có lợi vẫn là nỗi băn khoăn của số đông.

Quy tắc thực tế quan trọng nhất là bạn không nên uống men vi sinh cùng thời điểm với thuốc kháng sinh. Thay vào đó, thời điểm tối ưu là dùng men vi sinh cách liều kháng sinh ít nhất khoảng 2 giờ đồng hồ, đồng thời nên bắt đầu bổ sung sớm ngay từ những ngày đầu đợt điều trị và duy trì thêm vài ngày sau khi ngừng thuốc.

Vì sao kháng sinh gây tiêu chảy và xáo trộn đường ruột?

Kháng sinh được thiết kế để tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn gây bệnh trong cơ thể. Tuy nhiên, phần lớn các loại kháng sinh phổ rộng không thể phân biệt giữa vi khuẩn có hại và các vi sinh vật có lợi đang thường trú trong hệ tiêu hóa. Tiêu chảy liên quan đến kháng sinh là tác dụng phụ thường gặp, xảy ra ở khoảng 5% đến 35% số bệnh nhân điều trị kháng sinh [1].

Cơ chế bệnh sinh của tình trạng tiêu chảy này xuất phát từ việc phá vỡ hệ vi sinh vật bình thường của vật chủ [1]. Sự mất cân bằng giữa hệ vi khuẩn đại tràng bình thường và các mầm bệnh có hại sẽ tạo cơ hội cho vi khuẩn gây hại phát triển quá mức [1]. Một trong những tác nhân nguy hiểm và phổ biến nhất gây ra tình trạng bùng phát tiêu chảy nặng là nhiễm trùng vi khuẩn Clostridium difficile [2], [1]. Bình thường, hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò bảo vệ cơ thể chống lại các mầm bệnh đường ruột này [1]. Khi hàng rào bảo vệ bị suy yếu do kháng sinh, niêm mạc ruột dễ tổn thương và dẫn đến tiêu chảy cấp kéo dài [1], [3].

Bằng chứng khoa học về việc kết hợp men vi sinh khi dùng kháng sinh

Để trả lời cho câu hỏi liệu việc dùng men vi sinh song song với kháng sinh có thực sự hiệu quả, nhiều nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện trên cả trẻ em, người lớn và người cao tuổi.

Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2002 đã đánh giá việc dùng men vi sinh cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị nhiễm trùng vi khuẩn nặng đang dùng kháng sinh phổ rộng [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng men vi sinh có tỷ lệ gặp các đợt tiêu chảy thấp hơn rõ rệt (37,5%) so với nhóm dùng giả dược (80%), dù cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ [4]. Đến năm 2016, một tổng quan y khoa đánh giá vấn đề dùng đồng thời men vi sinh ở trẻ em từ 1 tháng đến 18 tuổi đang dùng kháng sinh đã đưa ra kết luận: bằng chứng chất lượng trung bình cho thấy men vi sinh giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh mà không làm tăng các biến cố bất lợi [5].

Trên đối tượng người lớn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đa trung tâm tại 8 trung tâm ở Canada công bố năm 2010 đã theo dõi bệnh nhân dùng kháng sinh từ 3 đến 14 ngày [3]. Nghiên cứu chia ngẫu nhiên 216 bệnh nhân dùng chế phẩm men vi sinh BIO-K+ CL1285 và 221 bệnh nhân dùng giả dược, bắt đầu dùng trong vòng 24 giờ sau liều kháng sinh đầu tiên và duy trì đến 5 ngày sau khi ngưng kháng sinh, tiếp tục theo dõi 21 ngày sau đó [3]. Kết quả ghi nhận số ngày tiêu chảy trung bình ở nhóm giả dược là 1,19 ngày, trong khi nhóm dùng BIO-K+ CL1285 chỉ còn 0,67 ngày; thời gian tiêu chảy giảm 51,5% [3]. Tỷ lệ mắc tiêu chảy ở nhóm dùng men là 21,8% so với 29,4% ở nhóm giả dược, với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 0,627 [3].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân nội trú là người lớn đang dùng kháng sinh [6]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc dùng men vi sinh giúp giảm đáng kể nguy cơ tiêu chảy do kháng sinh (nguy cơ tương đối RR 0,61; khoảng tin cậy 95%: 0,47 - 0,79) và giảm nguy cơ nhiễm Clostridium difficile (RR 0,37; khoảng tin cậy 95%: 0,22 - 0,61) [6]. Con số cần điều trị để có lợi là 11 bệnh nhân đối với tiêu chảy liên quan kháng sinh và 14 bệnh nhân đối với nhiễm C. difficile [6].

Ở nhóm người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên tại hai bệnh viện ở Kansas City, nghiên cứu năm 2019 theo dõi 803 bệnh nhân dùng kháng sinh kết hợp men vi sinh (Lactobacillus GG và Saccharomyces boulardii) ghi nhận chỉ có 5 người (chiếm 0,62%) nhiễm C. difficile, trong khi nhóm đối chứng gồm 816 bệnh nhân chỉ dùng kháng sinh trước đó có 14 người mắc (chiếm 1,72%) [1]. Ngoài ra, nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 trên chuột dùng kháng sinh trong 16 ngày cũng cho thấy nhóm uống đồ uống men vi sinh công thức S1 (chứa Lactobacillus rhamnosus HN001, Lactobacillus acidophilus NCFM, Bifidobacterium lactis BI-07 và inulin) có cấu trúc vi sinh đường ruột phục hồi về mức bình thường nhanh hơn nhóm giả dược [7].

Chọn chủng men vi sinh nào để đạt hiệu quả cao?

Không phải tất cả các loại men vi sinh đều mang lại tác dụng bảo vệ ruột tương đương nhau trước tác động của kháng sinh. Một tổng quan tài liệu năm 2023 trên cơ sở dữ liệu PubMed đã đánh giá hiệu quả tương đối của ba chi vi sinh vật phổ biến gồm Lactobacillus, Bifidobacterium và Saccharomyces [2]. Kết quả cho thấy cả ba chi đều có chủng chứng minh được hiệu quả rõ rệt [2]. Trong đó, nấm men Saccharomyces boulardii I-745 thể hiện hiệu quả vượt trội nhất cùng tỷ lệ tác dụng phụ thấp nhất, xứng đáng được ưu tiên khi cân nhắc dự phòng tiêu chảy do kháng sinh ở cả trẻ em lẫn người lớn [2].

Một tổng quan hệ thống khác tại Hà Lan năm 2018 sàng lọc 32 thử nghiệm đạt chuẩn trong tổng số 128 nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược [8]. Các tác giả đã ghi nhận có 7 công thức đơn chủng hoặc đa chủng mang lại lợi ích giảm nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [8]. Trong đó, chủng vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG cho thấy hiệu quả cao nhất với tỷ số nguy cơ tương đối so với giả dược là 0,30 (khoảng tin cậy 95%: 0,16 - 0,5) [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng chung kháng sinh và men vi sinh

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là uống chung một ngụm nước cho cả viên kháng sinh và viên men vi sinh. Khi uống đồng thời, nồng độ kháng sinh tự do rất cao trong dạ dày và ruột non có thể tiêu diệt trực tiếp các chủng vi khuẩn sống trong men vi sinh trước khi chúng kịp định cư hay tạo ra tác dụng bảo vệ. Điều này làm lãng phí chế phẩm bổ sung và khiến đường ruột không nhận được sự bảo vệ cần thiết.

Một hiểu lầm khác là chờ uống xong toàn bộ liệu trình kháng sinh 5-7 ngày rồi mới bắt đầu mua men vi sinh về uống. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy men vi sinh phát huy hiệu quả cao nhất khi được dùng phối hợp ngay từ đầu đợt kháng sinh, chẳng hạn bắt đầu trong vòng 24 giờ kể từ liều kháng sinh đầu tiên và duy trì suốt đợt điều trị [8], [3]. Việc chờ đợi đến khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy nặng mới uống thường khiến thời gian hồi phục kéo dài hơn.

Ai nên thận trọng khi bổ sung men vi sinh?

Mặc dù men vi sinh được ghi nhận là dung nạp tốt và không làm gia tăng các biến cố bất lợi nghiêm trọng ở đa số trẻ em và người lớn [5], [3], một số đối tượng đặc thù cần hết sức cẩn trọng.

Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, người đang hóa trị, bệnh nhân mang ống thông tĩnh mạch trung tâm hoặc người đang nằm điều trị hồi sức tích cực cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Dù hiếm gặp, việc đưa một lượng lớn vi sinh vật sống vào cơ thể đang suy kiệt có thể tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn huyết hoặc nhiễm nấm. Phụ nữ có thai, người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp cũng nên trao đổi với nhân viên y tế để chọn chủng vi sinh phù hợp [1].

Cách uống men vi sinh đúng chuẩn khi đang dùng kháng sinh

Để tối ưu hóa hiệu quả bảo vệ đường tiêu hóa khi bắt buộc phải dùng kháng sinh, người bệnh nên áp dụng các bước thực tế sau:

  • Giãn cách thời gian tối thiểu 2 giờ: Luôn uống men vi sinh cách cữ uống thuốc kháng sinh ít nhất 2 tiếng đồng hồ. Ví dụ, nếu bạn uống kháng sinh vào lúc 8 giờ sáng, hãy đợi đến 10 giờ sáng hoặc đầu giờ chiều để uống men vi sinh. Khoảng đệm này giúp kháng sinh kịp hấp thu qua thành ruột vào máu, giảm nguy cơ tiếp xúc trực tiếp làm chết vi sinh vật có lợi.
  • Bắt đầu sớm và duy trì đủ ngày: Bắt đầu dùng men vi sinh ngay trong ngày đầu tiên uống kháng sinh (trong vòng 24 giờ đầu) [3]. Sau khi đã kết thúc đợt kháng sinh, nên tiếp tục uống men vi sinh thêm ít nhất từ 3 đến 5 ngày để hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột ổn định hoàn toàn [3].
  • Ưu tiên chủng vi sinh có nghiên cứu rõ ràng: Đọc kỹ nhãn bao bì và lựa chọn sản phẩm công bố rõ ràng mã chủng vi sinh, ví dụ như Saccharomyces boulardii I-745 hoặc Lactobacillus rhamnosus GG [2], [8]. Do S. boulardii là nấm men chứ không phải vi khuẩn, chủng này tự nhiên không bị tiêu diệt bởi các kháng sinh kháng khuẩn thông thường [2].
  • Nhiệt độ bảo quản và cách uống: Uống men vi sinh với nước nguội hoặc nước hơi ấm. Tuyệt đối không pha hoặc uống chung với nước nóng, trà hay sữa nóng vì nhiệt độ cao sẽ làm chết men.

Men vi sinh là giải pháp hỗ trợ giá trị giúp giảm thiểu nguy cơ tiêu chảy và rối loạn đường ruột do kháng sinh gây ra [5], [6]. Bằng việc nắm vững nguyên tắc uống cách xa kháng sinh ít nhất 2 giờ và lựa chọn chủng men phù hợp, bạn sẽ bảo vệ tốt hệ tiêu hóa trong suốt quá trình điều trị bệnh. Nếu tình trạng tiêu chảy kéo dài, mất nước nhiều hoặc có dấu hiệu sốt cao, hãy liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để được can thiệp kịp thời.